Qazaq tili – tamyryn tereńge jaıǵan, sonaý túrkilik dúnıeden jeli tartyp kele jatqan kóne de jańa til. Olaı deıtin sebebimiz, jeke halyq, ult tili retinde qazaq tiliniń zerttelý tarıhy, ǵylymı-teorııalyq negizi bertinde jasalǵanmen, onyń tuǵyrnamasy túrki tilderiniń biri retinde áldeqashan qalanyp qoıǵan. Sol sebepti de ol búgingi jahandaný álemine jasqanbaı attaıtyndaı negizge ıe. О́ziniń metodologııalyq negizdemesi berik qalanǵan til aldyndaǵy qandaı bıikti bolsyn baǵyndyra alady.
Jahandaný zamanynda qazaq tilin basqa básekeles tilderge qarsy turyp, olarmen ıyq tirestire alatyndaı deńgeıge jetkizý jáne onyń joldaryn qarastyrý – urpaq aldyndaǵy paryzymyz. Osy oraıda latyn grafıkasyna kóshý – tilimizdi saqtap qana qoımaı, ony damytýǵa, álemdik arenaǵa halyqaralyq til retinde shyǵýyna múmkinshilik jasaıtyn qutty qadam bolyp sanalady.
Elbasymyz N.Á.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda qazaq əlipbıiniń latyn grafıkasyndaǵy biryńǵaı standartty nusqasyn qabyldaý kerektigin, 2025 jylǵa qaraı latyn álipbıi qoldanysqa enetindigin, isqaǵazdary, oqý quraldary, merzimdi baspasóz de latyn qaripterimen shyǵaryla bastaıtyndyǵyn jetkizdi. Sondaı-aq «Qazaqstan-2050» Strategııasynda 2025 jyldan bastap latyn álipbıine, latyn qarpine kóshý qajettiligin atap ótken Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaev: «Balalarymyzdyń bolashaǵy úshin osyndaı sheshim qabyldaýǵa tıispiz jáne bul álemmen birlese túsýimizge, balalarymyzdyń aǵylshyn tili men ınternet tilin jetik ıgerýine, eń bastysy – qazaq tilin jańǵyrtýǵa jaǵdaı týǵyzady. Biz qazaq tilin jańǵyrtýdy júrgizýge tıispiz. Tildi zamanǵa saı úılestirip, termınologııa máselesinen konsensýs izdeý kerek. Sonymen qatar ábden ornyqqan halyqaralyq jáne shet tilinen engen sózderdi qazaq tiline aýdarý máselesin birjola sheshý qajet. Bul másele oqshaýlanǵan qaıratkerlerdiń ortasynda sheshilmeýge tıis. Úkimet muny rettegeni jón», degen edi.
Shynynda da, álipbı aýystyrýdyń saıasatqa da, basqaǵa da qatysy joq, eń basty qajettiligin tildiń ózi talap etip otyr. Qazirgi jastar aǵylshyn tili men ınternetti erkin meńgerip aldy, sondyqtan jastarǵa latyn álipbıine kóshý qıyndyq týǵyzbaıtyny sózsiz. Elbasyna usynylǵan latyn álipbıiniń jańa jobasy «Turan- Astana» ýnıversıtetinde keńinen talqylanýda.Oqytýshylar men stýdent jastar bul bastamany tolyǵymen maquldap, latyn álipbıine kóshýdiń keleshegi men ómirsheńdigin qoldap otyr.
Jalpy, Máńgilik el bolyp qalý tildiń mártebesine tikeleı baılanysty. Sol sebepti de kezinde A.Baıtursynov: «Jaqsy álipbı tilge shaq bolý kerek. О́lshenbeı tigilgen o jer bu jer boıǵa jýyspaı, qolbyrap, solbyrap turǵan keń kıim sııaqty artyq áripteri kóp álipbı de qolaısyz. Boıyńdy qysyp, tánińdi qurystyryp, tyrystyryp turǵan tar kıim sııaqty árpi kem álipbı qolaısyz bolady», – dep aıtyp ketkendeı, búgingi tańda jazý grafıkasyn durys jolǵa qoıý – ýaqyt talaby.
Demek, bul – bolashaǵymyzdyń aldynda jaýap beretin óte kókeıkesti másele. A.Baıtursynuly kórsetip ketken sharttardy eskergen jón. Álipbı, áýeli, tilge jeńil, oramdy bolýy kerek, ekinshiden, tańbanyń azdyǵy men jazýdyń ıkemdiligi eskerilýge, úshinshiden, úırenýge jeńil bolýǵa tıis. Sondyqtan bolashaq álipbıimiz tilimizdiń barlyq zańdylyqtaryn saqtap, ári qaraı damýyna múmkindik beretindeı etip daıyndalýy qajet, ıaǵnı Abaı babamyz aıtqandaı, tilge jeńil, júrekke jyly tıetindeı, oralymdy bolýy kerek. Qoǵamda eshqandaı da daý týdyrmaýy tıis.
Latyn álipbıine kóshý – tehnologııa men ınnovasııany tez meńgerýdiń kilti. Qazir damyǵan elderdiń ǵalamtoryn ashyp qalsańyz, teledıdaryn qosyp qalsańyz aqparttar aǵynyn latyn qarpimen oqısyz. Demek, latyn álipbıine kóshý – ómirdiń qajettiligi, álemdik básekege qabilettilik máselesi.
Latyn álipbıine kóshý arqyly Qazaqstannyń túrik álemimen baılanysy odan ári arta túsedi. Elimizdiń memlekettik mártebesine zor yqpal etedi. Sonymen birge shetelderde turatyn qandastarymyz úshin óz atamekenimen qarym-qatynas jasaý da jeńildeı túser edi. Jalpy túrik halyqtarymen birge bolýdyń bir úlken joly – ortaq álipbıdi qoldanysqa engizý. Bolashaqta túrik halyqtarynyń jazýyndaǵy birlik saqtalatyn bolsa, negizgi maqsattarymyzdyń biri oryndalǵan bolar edi. Tipti ózge ulttardyń da qazaq tilin oqýǵa, zertteýge degen suranysyn týǵyzýy ábden múmkin.
Latyn álipbıine kóshý qazaq tilin qazirgi zamanǵy tehnologııalarǵa beıimdep qana qoımaıdy, bolashaqta aqparattyq qoljetimdilikterimizdi arttyryp, keńistigimizdi ulǵaıtyp, kókjıegimizdiń keńeıýine jol ashady.
Qysqasy, latyn grafıkasyna oralý – Máńgilik eldiń Máńgilik tiliniń irgetasyn bekitýge bastaıtyn qutty qadam bolyp tabylady.
Gúljamal JAPAROVA,
«Turan-Astana» ýnıversıtetiniń rektory, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor