London tórindegi qalamger toıy

Qazan aıynyń 1-7 juldyzynda «Qazaq óneriniń festıvali» degen atpen jazýshy-dramatýrg, Mem­lekettik syılyqtyń laýreaty, T.Júr­­ge­nov atyndaǵy QazUО́A-nyń­ professory Dýlat Isabekovtiń shyǵa­r­mashylyǵyna negizdelgen festı­val ótti. Festıvaldyń ótki­zilýine muryndyq bolǵan uıymdastyrýshy-seriktester: «Samuryq-Qazyna» TRUST kompanııasy men Mádenıet jáne sport mınıstrligi jáne Lon­dondaǵy Aıtmatov akademııasy.  Festıvalǵa M.Áýe­zov atyndaǵy Memlekettik akademııalyq qa­zaq drama teatry «Jaýjúrek» spek­taklimen, respýblıkalyq Koreı mem­le­kettik mýzykalyq komedııa teatry «Aktrısa» spektaklimen qatys­sa, brıtandyqtar «Aqqý-Ji­bek» atty jańa qoıylymyn usyndy. 

Festıvaldyń resmı ashylýynan soń M.Áýezov atyndaǵy Memlekettik akademııalyq qazaq drama teatry ujymy kórermenge «Jaýjúrek» qoıylymyn usyndy. Spektakl STOCKWELL PLAYHOUSE atty shaǵyn ǵana teatr ǵımaratynda kórse­tildi. 

Keń sahnaǵa laıyqtalyp qoıyl­ǵan «Jaýjúrek» spektaklin teatr ujymy ózderine buıyrǵan sah­nanyń bar múmkindigin paıdalanyp, úlken formatta kórsetýge ty­rysty. Sahnanyń tarlyǵy qoıý­shy-rejısser Esmuhan Obaevqa spektakldiń o bastaǵy nusqasyn ózgertip, yqshamdalyp, mınımalızmmen qoıylýyn talap etse, ekinshi jaǵynan alǵanda akterlardyń taza ónerin kórsetýge mol múmkindik týdyrdy. 

Spektakldiń mazmuny men kó­tergen ıdeıasy jaıynda brıtandyq grýzın, rejısser Davıd Papava bylaı deıdi: «Jaýjúrek» pesasymen spektaklge deıin tanysyp shyqtym. Taqyryby óte ózekti. Qazaqstannyń tarıhymen tanys bolmasam da, burynǵy Reseı ımperııasynyń quramynda bolǵan grýzın ultynyń ókili retinde bul máseleni jaqsy túsinemin. Buratana eldiń mádenıeti men tilin qurmettemeý, urpaǵyn oqy­tpaý, barlyq nárseden shekteý sııaqty qysymdar Ispanııany alsaq ta, Anglııany alsaq ta kez kelgen ımperııalyq memleketterge tán jaǵdaı. Sondyqtan da árbir ulttyń sanasynyń ýaqytynda oıanyp, óziniń ótkenine bir sát úńilgeni abzal. Al sanany oıatatyn – úlken ádebıet. Ádebıettiń arqasynda ǵana árbir ult máseleniń sebep-saldaryn túsinedi, sodan keıin baryp óziniń mádenıeti men tili jaıly oılanyp, álemdegi ózindik ornyn (ıdentıchnost) izdeı bastaıdy. Kez kelgen alyp ımperııa­men shektesip jatqan el tili men mádenıetiniń jutylyp ketý qaýpin árqashan da este ustaǵany jón. Osy jaǵynan alǵanda bul pesanyń taqyryby búgin de ózekti dep aıtar edim»,  deıdi. Tarıhı dramanyń syrt eldegi áseri osyndaı qyrlarymen erekshelenip jatty.

Festıvaldyń ekinshi kúni Uly­brıtanııanyń Lord­tar pala­tasyndaǵy keshki shyǵarmashylyq kezdesýge ulasty. Keshke D.Isabekov pen teatr­dyń sanaýly ártisterinen bólek Lord Ýrıglesors, Lord Ivans, Robert Samýelýs pen aǵylshynnyń ózge de ádebıetshi, synshylary qatysty. Lordtyń resmı quttyqtaý sózinen keıin sóz alǵan D.Isabekov álem ádebıetiniń Mekkesine aınalǵan Anglııada, Shekspır, Tekkereı, Val­ter Skott, Bernard Shoýdyń ota­nynda shyǵarmalarynyń bir bólshegi oqyrmanǵa taralyp, sahnada qoıylyp jatqanyna qarap, ómir boıy beker ter tókpegenine ishteı qýanatynyn, surapyl soǵys jyldaryndaǵy baqytsyz balalyq shaqtyń kóńilde qalǵan syzyn, óz shyǵarmashylyǵyna áserine toq­taldy. Sóz sońyn qo­ry­­­tyndylaı kele D.Isabekov: «Bú­gingideı tynysh­syz álem belgili ja­zýshylardyń asyl oıyna zárý. Ǵalamtor men elek­tronıkaǵa táýeldi búgingi urpaq kitap­tan múldem qol úzip ketken joq. Olar álde de saıasatkerdiń sózi­nen góri jazýshylardyń sózine qu­laq asady. Jazýshylar ózderin sóz atty qudiretti qarýdyń ıesi eke­nin bile bermeıdi. Eger de árbir jazý­shynyń ortasha eseppen alǵanda oqyr­man sanyn 10-15 myńdaı desek, dál osy sandy álemniń barlyq jazýshylarynyń sanyna kóbeıtsek, onda sózben qarýlanǵan tegeýrindi alyp armııa jasaqtalyp, jahandaǵy adamdardyń aqyly men júregin jaý­lap alar úlken kúshke aınalar edik. Jer álemniń jaratylysynyń basynda qurylyqaralyq raketa emes, sóz paıda bolǵanyn umytpaıyq. Osylardy saraptaı kelip, maǵan mynadaı oı keldi: beıbitshilik pen ádildikti, tazalyq pen tynyshtyqty saqtaý úshin álemde oryn alyp jat­qan saıası qaqtyǵystar men mem­leketaralyq daý-damaıdy ortaq talqyǵa salyp otyratyn, dúnıeniń beldi jazýshylarynyń basyn qosa­tyn «Álem jazýshylary asso­sıa­sııa­­­syn» qurýdyń ýaqyty kelgen joq pa. Bul uıymnyń shtab-páteri kezinde halyqaralyq PEN-Klýbty qurǵan, búginde Qazaqstanda da fılıaly jumys isteıtin uıym­nyń basshysy bolǵan ataqty jazýshy Djon Golsýorsıdiń ota­ny Anglııada bolsa, bul úlken bir istiń bastamasy bolar edi»,  deı kelip, barsha tyń­­darman qaýymǵa 10 mınýttyq ýaqyttaryn qıyp, baıandamany tyń­daǵandary úshin alǵysyn bildirdi. Lord Ýrıglesors D.Isabekovtiń jo­ǵa­ryda aıtylǵan pikirine jaýap­ retinde, buǵan deıin de dál osy máseleni túriktiń belgili jazýshysy, halyqaralyq Nobel syılyǵynyń laýreaty Orhan Pamýk pen qyrǵyz jazýshysy Shyńǵys Aımatovtyń da aıtqandyǵyna toqta­lyp, úshinshi ret kóterilip otyrǵan «Álem jazýshy­larynyń assosıasııasyn» qurý jó­nin­de oılaný kerektigin tilge tıek ete ketti.

Festıvaldyń úshinshi kúni res­pýb­lı­kalyq akademııalyq Koreı mýzy­kalyq komedııa teatrynyń usynǵan «Aktrısa» spektaklimen jal­ǵasty. Teatr ujymy spektakldi barynsha ulttyq naqyshta bezen­dirip, mýzykalyq jaǵynan bolsyn, akterlik oıynymen bolsyn, qazaqy mentalıtetke jaqyn etip ákepti. 

Festıval aıasyndaǵy erekshe oqıǵa – «Aqqý-Jibek» spektakliniń premerasy boldy. Pajarito teatry­ usynǵan spektakldiń qoıýshy-rejıs­serleri – Hose Gandıa men Ale­­sııa Mankovskaıa. Tólegen men Jibek ekeýiniń mahabbatyn arqaý etken klassıkalyq sıýjette dostyq pen dushpandyq, opasyzdyq pen ekijúzdilik, súıispenshilik pen jaýyzdyq sııaqty máńgilik máseleler sóz etiledi. Spektakl sońynda bir-birine qosyla almaǵan eki ǵashyq aqqýǵa aınalsa, Jibekke degen súıis­penshiligin dáleldegisi kelgen Bekejan quzǵynǵa aınalyp ketedi. Sheteldik rejısserlerdiń dál osy pesany tańdaý sebebi – adam­zatqa ortaq mahabbat taqy­rybyn avtordyń ulttyq ańyzdyń negizinde kór­setýinde, jet­kize bilýinde jatsa kerek. Bir aptaǵa josparlanǵan fes­tıvaldyń árbir kúni kezdesýler men basqosýlardan turdy. D.Isa­bekov­ Brıtan ulttyq kitaphanasyna soǵyp, kitaphananyń altyn qo­rynda saqtalyp turǵan «Gaýhar tas jáne ózge de áńgimeleri», «Biz soǵysty kórgen joqpyz...» degen kitaptaryn kórip, ishteı qýa­nyp ta, muńaıyp ta shyqty. «Brıtan ulttyq kitaphana qoryna kita­bymnyń qazaq jazýshylarynyń ishindegi alǵashqysy bop saqtalǵany qýanyshty shyǵar, ekinshi jaǵynan adam kóńiline muń uıalatady. Nege biz osy ýaqytqa de­ıin áreket jasamaǵanbyz? Abaı qaı­da? M.Áýezov qaıda? Qalǵan biz­diń jazý­shy­larymyz qaıda? Biz osyǵan mán bermegen ekenbiz. Basqa elder baıaǵyda mán bergen. Bizde jaman bir qaǵıda bar «jaqsy nárse bolsa, ózderi kelip taýyp alady» degen. Esh­kim de taýyp almaıdy. Aǵyl­shynnyń baspasy «Qazaqta kim bar?» dep qazaq jazýshysyn izdeýshi me edi? Nemese qazaqta qandaı ǵalym bar? dep. Kórsetý kerek. Memleket tara­pynan áreket jasaý kerek», dep jazýshy ishki ókinishin bildirdi. D.Isabekovtiń osy aıtqan pikiri Pre­zıdent N.Nazarbaevtyń bıyl ǵana ja­rııalaǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqala­syn­da kóterilgen máselelermen sáı­kes kelip jatqandaı.

Festıvaldyń sońǵy kúninde D.Isa­­bekov pen aǵylshyn ádebıet syn­­shy­larynyń, baspasóz ókil­de­riniń, oqyrmandardyń dóńge­lek ústelde bas qosyp, suhbat­tasýymen jalǵasty. Dóńgelek ústeldi moderator ári aýdarmashysy retin­de Lon­dondaǵy «Aıtmatov akade­mııasynyń» dırektory Rahıma Abdývalıeva júrgizip otyrdy.

 Alǵashqy suraqty psıholog Sara Kopleı qoıdy.

S.Kopleı: – «Aqqý-Jibek» spek­ta­kli kóńilińizden shyqty ma? Kóńi­lińizden shyqsa, qaı jaǵymen erekshelene bildi? 

D.Isabekov: – Spektakl sahnalyq bezendirilýimen erekshe. Keı tus­tar­da akterlik sheberlikterimen ózge­­shelenip jatty. Ásirese, Jibek pen Tólegenniń beıneleri unady. Rejıs­ser pesa mátinin ózinshe sahnalap shyq­qan.

S.Kopleı: – Spektakldiń budan joǵary deńgeıde qoıylýy úshin qandaı pikir aıtar edińiz?

D.Isabekov: – Úlken eseppen alǵanda eshqandaı spektakl avtor­dyń kóńilinen eshqashan shyqqan emes. Osyǵan sheıin kóptegen pesalarym birneshe márte sahnalanǵan. Sondyqtan da men mundaıǵa úırengen adammyn. «Ápke» atty pesamnyń ózi 2500 ret kórsetilip, basqa da sahnalarda qoıylyp jatty. Ár spektakl bir-birine uqsamaıdy, mundaǵy qoıylym da solaı. Spektakldiń kórkemdik jaǵyna kelsek, Jibektiń aqqý beınesinde qanatyn jaıǵan kúıi joǵarydan kórinetin sahnasy sıqyrly bir álemdeı áser etti. Tipti, ólgen Tólegenniń qaıta tirilip aqqýǵa aınalatyn sahnasynyń ózi nanymdy shyqty.

Rejısser Stanıslavskııdiń «Teatr – kıim ilgishten bastalady»­ de­gen ataqty sózi bar. Al men óz ma­­qa­­la­­larymda ylǵı da «Teatr – dra­matýrgtiń jazý ústelinen bas­­­ta­lady» dep jazyp júrmin. Dra­­matýrg qolyna qalam alǵanda ózi­niń ishki rejıssýrasymen kórip oty­ryp jazady. Sondyqtan da pe­sa ózgeniń kózqarasy arqyly sah­naǵa jol tartqanda, bir-birimen kelispeıtin qarama-qaıshylyqtar paıda bolady. Meniń ishki rejıssýram men rejısserdiń ishki rejıssýrasy arasyndaǵy kózqarasta kelispeýshilikterdiń týyndaıtyny sodan. «Aqqý-Jibek» pesasy eki kúnniń ishinde jazylyp shyqty. Pesany jazyp otyrǵanymda ony bir kezderi Anglııada qoıylady dep oılamappyn. Meniń oıymsha, dál solaı bolýy da kerek sııaqty. Mysaly, P.Merıme «Karmen» áńgimesin úsh kúnde jazǵan eken. Jazýshy kompozıtor J.Bızeniń arqasynda áńgimesi jer júzin sharlap ketedi dep oılaǵan da joq. Biraq solaı boldy. Dramatýrg jazyp otyrǵanda shyǵarmasynyń qaıda, qashan qoıylatyny jaıynda oılanbaıdy da. 

Naıanıka Mantanı: – Qoıy­lym­­da­­ryńyzdyń ishinde sizdi tań qaldyryp, premeradan soń «osy úshin jazǵanyma turarlyqtaı» dep qýanǵan sátińiz boldy ma?

– Pýshkın «Borıs Godýnovty» jazyp bolǵan soń daýystap oqyp shyǵyp, óz ózine esi aýysqan adamsha «Aıda Pýshkın, Aıda s..!» degen eken. Sol aıtqandaı, ózimniń kóńilimnen shyqqan epızodty nemese qandaı da bir shyǵarmamdy jazyp bitirgen sátte menen asqan baqytty jan bolmaıdy. Biraq, únemi bulaı bola bermeıdi. Barlyq shyǵarmań birdeı unaı bermeıdi. Jazýshynyń ózine maqtanysh sezimin týdyratyn, keıbir unaıtyn epızodtary men sátimen shyqqan tustary bolady. Meniń de shyǵarmalarymnyń ishinde sondaı bir utymdy tustary bar dep oılaımyn. Áıtpese, shyǵarmalarym jarty álemdi sharlap ketpes edi.

Zýhra Dokseı: – Lordtar palatasynda tusaýy kesilgen «Aqqý-Jibek» atty jınaǵyńyzben tanysyp shyqtym. Koreı teatrynyń ujymy qoıǵan «Aktrısa» spektakli men onda oınaǵan aktrısanyń kásibıligi, somdaǵan beınesi maǵan óte qatty unady. Aktrısanyń ómirdegi jáne ónerdegi álemi, problemasy barlyq jerde bir. Bul taqyrypqa barýǵa sizge ne túrtki boldy?

– Bul taqyrypty jazýyma 1990- jyldardaǵy Qazaqstandaǵy jaǵdaı túrt­ki boldy. Keńes ókimetiniń qı­rap jatqan tusynda bizde de úlken daǵdarys bolyp, barlyq óndiris oshaqtary men mádenıet úıleri, kınoteatrlar men kitaphanalar jabylyp jatty. Sol tusta keıbir sheneýnikter «Memleketke jalpy teatr kerek pe? Memlekettiń teatrǵa aqsha jumsaýy qajet pe?» degen máseleni kóterdi. Sondaı bir qıyn-qystaý kezeńde teatr­lar óz kórermenderinen aıyrylyp qaldy. Sondyqtan da men osy taqyrypqa bardym. Aktrısanyń adam retinde, súıikti áıel retindegi beınesin ashqym keldi. Áıeldiń jany barlyq jerde birdeı. Men 50 jasqa tolǵanda Máskeý telearnasy bir baǵdarlama túsirdi. Sol kezde «Sizdiń shyǵarmalaryńyzda keremet áıel keıipkerler bar. Siz ol beınelerdiń bárin qaıdan alasyz? Áıel janyn qalaı tereń bere alǵansyz?» degen suraǵyna: «Álemniń ataqty ǵalymdary jınalyp alyp quraldary arqyly galaktıkanyń qupııasyn ashýy múmkin. Dál sol ǵalymdar álgi quraldarymen eshqa­shan da qarapaıym ǵana áıel janyn asha almaıdy. Áıel janynyń qupııalylyǵy sonda álemdik galaktıkadan da tereńdiginde jatsa kerek. Áıel – ashylmaǵan galak­tıka» dep jaýap berdim. Sol sııaqty О́skemen qalasyndaǵy tea­trda meniń aktrısamnyń rólin oınaǵaly jatqan aktrısa meni alǵash kórgende: «Shyǵarmanyń avtoryn áıel eken dep oılasam, siz er adam ekensiz ǵoı. Áıel janyn, ásirese áıel jany­nyń jalǵyzdyǵyn sondaı tereń túsi­nip bere alǵansyz. Pesańyzdaǵy «Jal­ǵyzbasty áıeldiń janyn jal­ǵyzbasty áıelder ǵana túsine alady» degen tirkes kózime jas keltirdi. Men ony jan-dúnıemmen túsinip oınadym» deıdi. Aktrısanyń osy bir aıt­qan sózi meniń esimde saqtalyp qalypty.

Jon Amor: – Londonda qazaq óneriniń festıvalin ótkizip jatqan­daryńyzǵa qýanyshtymyn. London óte tolerantty qala. London qansha berseń sonsha ala beretin, sińire beretin qala. Sizdiń shyǵarmalaryńyz aǵylshyn tiline aýdarylyp, osy qalada úshinshi márte festıval ótkizip otyrsyz. Osy ýaqytqa deıin atqarylǵan jumystarǵa kóńilińiz tola ma?

– Baqyt degenimiz ne, baqytty adam kim degende, ózin baqytsyzbyn dep sezinbeıtin adamdy aıtar edim. Seniń jazǵan shyǵarmalaryńdy ózge el oqyp, ózge el qoıyp jatsa, on­da ol maqtanysh bolmasa da qýanysh syılaıtyny aıqyn. Jazýǵa otyrǵanda shyǵarmam basqa tilge aýdarylady eken dep oılamaısyń. Jazýshy eń aldymen ózi úshin jazady. Ony qoǵamda, aınalasynda ne bolyp jatqandyǵy oılandyryp, tolǵandyrady. Osynyń ózi adamnyń qolyna qalam ustatady. 

Dóńgelek ústeldegi suhbat-jaýap­tyń qorytyndy sózin jazýshy bylaı aıaqtady: «Eshbir ultty ózimizge uqsamaǵany úshin jazǵyrýǵa bolmaıdy. Bul degenimiz ishki qarsylyqty oıatady. Londonǵa kelgen saıyn dos­tyq qarym-qatynasty sezine túsemin. Aǵylshyndardyń «Qazaqstan degenimiz qandaı memleket? Qyrǵyz degenimiz qandaı ult? Aıtmatov kim? Áýezov degenimiz kim? Abaı degenimiz kim? Olar adamzattyń aqyl-oıyna qandaı úles qosty? Neden úırenip, neden jırenýimiz kerek?» degen sııaqty suraqtardyń aınalasyndaǵy «bilsem» degen yntalaryn baıqaı túsemin. Búgingi dóńgelek ústelge jı­na­lyp, qyzyǵýshylyq tanytyp jatqandaryńyz úshin barshańyzǵa úlken alǵys aıtam»,  dedi. Álemdik san-alýan mádenıet­terdiń basy toǵysyp, almasyp jat­qan London qalasyna saparymyz erekshe bir rýhanı serpilister men kóńilge túrli oı salǵan sátterge, kezdesýlerge toly boldy. 

Aqmonshaq AHMET, ónertaný magıstri

ALMATY – LONDON – ALMATY