Advokattyq kómek qaıtkende qaýqarly bolmaq?

Biraq ómirde biz oılaǵandaı bola bermeıdi. Kóz ilespes shapshańdyqpen damyǵan zamanda elimizde nebir ózgerister bolyp jatyr. Soǵan saı zańdarymyzdyń da sany artyp, quqyq qor­ǵaý aıdyny telegeı teńizden muhıtqa aınalǵandaı. Oǵan basy daýǵa qalyp túsken adamnyń ońaılyqpen júzip shyǵa qoıýy da ekitalaı. Demek elimizdegi kez kelgen adamǵa quqyqtyq kómek aýa­daı qajet-aq. Al ony sizge aldymen kim bere alady?­ Árıne  advokattar deımiz. Biraq teńizdiń daýylyna ushy­raǵandaı daýǵa qalǵan adamdy qazirgi advokattarymyz qorǵap qala ala ma? Bar másele osynda bolyp tur. Zańdy bilemin deıtin adamdar kóp, biraq qaı daýyldan da qorǵaı alatyn quqyq qorǵaýshy, ıaǵnı laıyqty advokattar bar ma? Biliktiligimen, jaýaptylyǵymen kórinip, zamanǵa saı jańa oı-órisimen aqıqatty aıqyndap bere alatyn zamanaýı qabiletti advokattar qashan jáne qaıtkende qatarǵa qosylmaq?

Aıta berse suraq kóp. Endi sol suraqtarǵa laıyqty jaýap berý úshin Qazaqstan Res­pýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan quqyqtyq saıa­sat tujyrymdamasyn jáne Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Quqyq­tyq saıasat jónindegi keńesiniń osy jyldyń 8 aqpa­nyndaǵy otyrysynda berilgen tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda «Advokattyq qyzmet jáne zań kómegi týraly» zań jobasy daıyndaldy.

Bul zań jobasy, joǵaryda aıtqanymyzdaı, azamat­tardyń kásibı zań kómegin alý barysynda olardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý­dy kúsheıtýge, sondaı-aq osyndaı qyzmetterdi kór­setýdiń tetigin jetildirýge baǵyttalyp otyr. Ol qalaı júzege aspaq? Birinshiden, advo­kattyq qyzmetti jetildirý usynylady. Ol úshin aldymen  advokattyq qyzmetpen aınalysýǵa tejeýshi faktordyń biri bolyp tabylatyn advokattar alqasyna kirý jarnalaryn tóleýge zańmen toqtam salý bekitildi. О́ıtkeni advokattyq jumyspen aınalysý úshin advokat­tyq alqaǵa múshe bolyp kirý qajet. Ol úshin 800 myń teń­ge jarna tóleý kerek. Buǵan advokat bolamyn dep tal­pyn­ǵan jastyń shamasy kele bermeıdi. Sebebi statıstıkalyq málimetterge súıensek, advokattyq qyzmetpen aınalysýǵa lısenzııasy bar 12 jarym myń adamnyń tek 37 paıyzy ǵana atalǵan alqaǵa múshe bolǵan. Sóıtip sońǵy 4 jyldyń ózinde advokattar sany 300-ge ǵana ósken. Mine, sondyqtan da aldymen advokattar alqa­syna kirý jarnalaryn tóleýge toqtam salý usynylady. Bul advokattar sanynyń ósýine, olardyń arasyndaǵy básekelestikti kúsheıtýge jáne olardy óz kásibı deńgeıin joǵarylatýǵa yntalandyrady degen úmitti oıatady.

Budan keıingi basty másele, 2020 jyldan bas­tap advokattardyń kásibı, ıaǵnı olar­­­ǵa júktelgen  jaýaptylyǵyn mindetti saq­tandyrý tetigin engizý. Osy  arada aıta keteıik, mindetti saqtandyrýdyń talaptary, saq­tandyrýdyń túrleri men standartty sharttary zańnamalyq aktilermen belgilenedi, al saqtandyrýdyń basqa sharttary taraptardyń kelisimimen anyqtalady. Al advokattardyń jaýap­tylyǵyn saqtandyrý álemdik tájirı­bede, máselen Germanııa, Fransııa sekildi el­derde bar.

Sonymen qatar advokattardy tártiptik jaýap­ker­shilikke tartý qaǵıdalaryn jetildirý qa­jet dep tabylyp otyr. Onsyz is bitpeıdi. Ol úshin eki deńgeıli tár­tiptik komıssııa qu­rý usynylady. Olar aýmaqtyq já­ne respýb­lıkalyq deńgeıdegi bolyp, quramy 6 advokattan, 3 ýákiletti organnyń ókilderinen já­ne otstavkadaǵy 2 sýdıadan turady. Bu­dan soń advo­kattardyń biliktiligin arttyrý tetigin qaıta qaraý qolǵa alynýy tıis. О́ıt­keni qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes Res­pýblıkalyq jáne aýmaqtyq advokattar alqasynyń biliktiligin arttyrý kózdelgen. Alaıda olardyń biliktiligin arttyrý kezeńderi belgilenbegen. Osy oraıda, Respýblıkalyq advokattar alqasyna biliktilikti arttyrý tártibin ázirleý jáne bekitý quzyretin berý arqyly jyl saıyn mindetti kýrstaryn ótkizý de kózdelip otyr. Bul Fransııa, Ulybrıtanııa, AQSh sekildi elderdiń tájirıbesinde bar. Aıta ketý qajet, oqytýdan, ıaǵnı biliktiligin arttyrýdan ótpegenderdiń nemese odan bas tartqandardyń jaýapkershiligi zań jobasynda qarastyrylǵan. Budan baıqaǵanymyzdaı, advo­kattar alqalarynyń músheleri men organdaryn baqylaý, advokattyq uıym qyzmetin retteıtin ishki qujattardy qabyldaý aıasynda Respýblıkalyq advokattar alqasynyń fýnksııalary kúsheıedi. Osylaısha bular júzege assa, kórsetiletin zań kómegine tarıftik kesteni ázirleý jáne bekitý talaby belgilenedi. Tarıftik kes­te Respýblıkalyq advokattar alqasymen ázirlenedi.

Al Prezıdıýmnyń, prezıdıým tóraǵa­synyń, advo­kat­tar alqasynyń tekserý komıs­sııasynyń, tóraǵasynyń, Respýblıkalyq advokattar alqasynyń prezıdıýmy jáne tekserý komıssııasynyń quzyretin bir merzimnen artyq júzege asyrmaýǵa shekteý qoıyl­maq. Osylaısha RAA-nyń tóraǵasy laýazymyna ta­lap­ kúsheıtiledi eken. Jobadaǵy taǵy bir jańalyq,  «E-advokatýra» aqparattyq júıesin engizý erejesi beki­tilgen. Onyń múm­kindikterin statıstıkalyq esepterdi, memleket kepildik beretin zań kómegin kórsetetin advokattar tizimin qalyptastyrý barysynda jáne t.b. jaǵdaılarda paıdalanýǵa bolady. Aldaǵy ýaqytta aqparattyq júıeni mem­lekettik organdardyń júıelerimen yqpal­das­tyrý da josparlanyp otyrǵan kórinedi.

Biz bul joǵarydaǵy máseleler týraly Ádilet mı­nıstrliginiń Tirkeý qyzmeti jáne zań qyzmetin uıymd­astyrý departamentiniń dırektory Baqtygúl Ataǵazıevaǵa da jolyq­qan edik. Ol oıymyzdy tolyq­tyra kelip: «Qol­danystaǵy zańnamany «Advo­kattyq qyzmet jáne zań kómegi týraly» negizgi zań jo­ba­syn­da kózdelgen normalarǵa sáıkestendirý maq­sa­tynda Ádilet mınıstr­ligimen iles­pe zań jobasy ázirlendi. Zań jobasy­ tujyrymdamasynyń salystyr­maly kestesi 2 kodekske (Salyq jáne Azamattyq proses­sýaldyq kodeksteri) jáne 4 Zańǵa («Quqyqtyq aktiler týraly», «Kommersııalyq emes uıymdar týraly», «Ádilet organdary týraly», «Notarıat týraly») ózge­rister men tolyqtyrýlar engizýdi kózdeıdi.  Máse­len, notarıat qyzmetin jetildirý aıasynda ke­li­sýdi kýálandyrý úshin notarıattyq is-áre­ketin en­gizý arqyly notarıýstardyń quzy­retin keńeıtý usy­nylady. Kelisim berý – óz erkin bildirý. О́z kezeginde mámileni jasaý­ǵa kelisim alý zańdy dálel bolyp tabylady. Sondaı-aq kásiptiń qoljetimdiligi, lısenzııa qoldanysynyń toqtatyla turýy, bilik­tilikti arttyrý tártibiniń qaıta qaralýy usy­­ny­lyp otyr. Al advokattyq qyzmetpen aı­na­lysqany úshin tapqan kiristeri boıynsha advo­kattyq keńseniń mártebesi salyq tóleýshi retinde reglamentteledi. О́zin-ózi basqarý ınstıtýtynyń engizilýine oraı, Aza­mat­tyq prosestik kodekstiń sotqa qatysatyn tulǵa­lar­dy aýys­tyrý bóligine ózgerister engizý usy­nylady» dedi.

Iá, bul zań jobasy qazir qyzý talqylanyp jatyr. Túrli pikirler bar. Degenmen kez kelgen zań joba­sy, eń aldymen halyqqa tıimdi bolýǵa tıis. Son­dyqtan zańdarymyzdyń jaqsy, álsiz jaqtaryn áýeli zań­gerlerimiz jetik biletini anyq. Bul oraıda biz Qazaqstan Zań­gerleri odaǵy tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Serik Aqylbaıdan joǵarydaǵy máselege baılanysty syr tartqan edik. Ol bylaı dedi: «Qazirgi kúni búkil qoǵam bolyp talqylap jatqan mańyzdy máselelerdiń biri –  «Advokattyq qyzmet jáne zań kómegi týraly» zań jobasy. Men ózim de kezinde alǵash jumysymdy osy advokat bolýdan bastaǵan edim. Advokat bolyp qyzmet istegen Keńestik kezeńdegi men qazirgi ýaqyttaǵy qorǵaýshylar isiniń aıyrmashylyǵy shamaly. Biraq nesin jasyraıyq, Keńes kezinde advokattyq alqa­larda tártip bolatyn. Sondyqtan da myna qazirgi zań jobasy advokattardyń  jumysyn bir retke keltirýdi kózdeıdi. О́ıtkeni el táýel­sizdigi jyldarynda sot júıesinde de, quqyq qorǵaý organdarynda da kóptegen ózgerister boldy. Jańa tehnologııa­lar engi­zildi. Soǵan saı qazirgi kezde prosester tez júrgiziledi. Al advokatýra burynǵy qalpynda qalyp qoıdy. «Baıaǵy jartas – bir jartas» degen sekildi kúı keship otyr. О́zgeris joq. Tipti keıbir oblystyq advokattar alqasynda 30-35 jyldan beri otyrǵan tóraǵalar bar. Mundaı úrdis basqa birde-bir salada joq. Máselen, sottarda tóraǵalar bes jyl sa­ıyn aýystyrylady. Mınıstrlik basshylary da úsh-tórt jylda aýysyp turady. Al endi 35 jyl boıyna bir alqada tóraǵa bolyp otyrý degen esh qalypqa syımaıdy ǵoı. Demek advokattar qyzmetin jaqsartý máselesi eshýaqytta qozǵalmaǵan degen sóz. Meniń zertteýim boıynsha olardyń beretin quqyqtyq kómekteriniń sapasy alańdatarlyq, al alatyn aqylary óte joǵary. Kóptegen advokattar bir isti bastar kezde alǵy sózin mıllıon teńgeden bastaıdy.

Qazirgi ýaqytta advokattarǵa eshqandaı naq­ty talap joq. Shetelge ketip qalǵan bir advokat mundaǵy tergeýge qatysqan bolyp orderge qol qoıǵan. Bul qylmys qoı. Biraq eshkim mán berip jatqan joq. Sonda nege mundaı jaǵdaı oryn  aldy degen suraq týyndaıdy. Advokattar eshkimge esep bermeýimiz, táýelsiz bolýymyz kerek deıdi. Al olarǵa eshkim baǵynyshty bol demeıdi ǵoı. Jumysty zań bo­ıynsha adal atqarý qajet. Jaýapkershilik kerek. Qazaqstanda tórt myń adamǵa bir advokattan keledi eken. Al Eýropa elderinde eki júz adamǵa bir advokattan ke­ledi. Demek biz­diń elde advokattar sany az. Soǵan sáıkes jańa zań jobasy boıynsha endi advokattyq alqaǵa múshe bolyp oǵan lısenzııasy barlar túgel qabyldanady. Endeshe bul zań jobasy eń aldymen azamattardyń quqy talapqa saı qorǵalýy úshin qajet jáne ol advokattardyń prosessýaldyq quqyǵyn kúsheıtedi».

Árıne biz nazar aýdarǵan jańa zań jobasynda kóp nárse aıtylady. Onyń bárin bir demde taldap shyǵý múmkin emes. Halyqqa keregi der kezinde qoljetimdi ári sapaly jáne tıimdi quqyq kómek alý. Eger zań jobasy osy talap deńgeıinen shyǵyp jatsa, ol advokattardyń prosessýaldyq quqyǵyn arttyra túseri anyq. Sonymen qatar atalǵan zań jobasynda «zań keńesshileri» dep atalatyn jeke praktıkamen aınalysatyn zańgerlerdiń qyzmetin zań turǵysynda reglamentteý de usynylady. Zań kómegin kórsetetin sýbekt retinde keńesshilerdiń quqyqtyq mártebesi, quqyqtary men mindetteri anyqtalyp, olar­dy mindetti saqtandyrý kózdeledi. Zań keńes­shileri ózin ózi retteıin uıymdarǵa – zań keńes­shileriniń palatalaryna birigedi de, olarǵa kirý jarnasyn tóleýge shekteý salynady. О́zin ózi retteý uıymynda múshe bolý sotta ókil­dik etý úshin mindetti talap bolyp tabylady. Al zań kómeginiń basqa túrin kórsetetin zań keńesshileriniń atalǵan palatalarǵa kirýi erik­ti negizde júrgiziledi. Jalpy alǵanda zań keńesshileri palatalarynyń uıymdyq qury­lymy advokattyq alqalarmen uqsas bolmaq. Demek bulardyń bárine taldaý jasaı kele baıqaǵanymyz, atalǵan zań jobasy joǵary kásibı zańger mamandarǵa halyqty qoljetimdi jáne sapaly zań kómegimen talapqa saı qamtamasyz etýine jol ashady degen oıǵa jeteleıdi. Sonda advokattyq qaýqarly kómekke elimizdiń ár azamaty keńinen kenele túspek.

Aleksandr TASBOLAT, «Egemen Qazaqstan»