Elimiz táýelsizdik alǵan tusta, ıaǵnı 1992 jyly Qazaqstan sambo quramasynyń bas bapkeri qyzmetine taǵaıyndalǵan Kereı Qoıshybek tabany kúrekteı 18 jyl ulttyq qurama tizginin ustady. Osy aralyqta sambo kúresinen eresekter men jastar arasynda ótken dúnıejúzilik chempıonattarda jıyrmadan astam shákirti jeńis tuǵyrynan kórinse, solardyń ishinen álemniń tórt dúrkin chempıony Erbolat Baıbatyrov pen álemniń úsh dúrkin jeńimpazy Ashat Shaharovtardyń jeńisti jolyn jalǵastyrǵan bapker retinde qazaq sporty tarıhynda aty qaldy. Shákirt tárbıeleı júrip ózi de boz kilemde beldesip, ardager samboshylar arasynda eki dúrkin álem bıigin baǵyndyrdy. Búgingi tańda qaıratker aǵamyzdy áńgimege tarttyq.
– Kereı aǵa, sportsúıer qaýym ózińizdi tájirıbeli bapker retinde biledi. Sizden suraıyn degenim: qazirgi qazaq bapkerleri neni bilmeı, neden utylyp júr?
– Kúres úsh nárseden turady. Áýeli, bıologııa, odan keıin bıomehanıka, úshinshisi – psıhologııa. Osynyń ishinde bıologııaǵa: sport anatomııasy, fızologııasy jatady, al, bıomehanıkaǵa kúresti úıretý metodıkasynyń durystyǵy, ıaǵnı aıla-ádisterdiń matematıkalyq dáldigi jatady. Biraq sportshynyń dene-turqyna qatysty, naqtyraq aıtqanda, aıaq-qolynyń uzyndyǵyna nemese qysqalyǵyna, kúsh-qaıratyna baılanysty erekshelikteri bar. Psıhologııa degenimiz osynyń bárin sportshynyń sanasyna sińirý.
О́z tájirıbemnen túıgenim, balanyń psıhologııasyn jas kezinde qalyptastyrmaı odan úlken sportshy shyqpaıdy. Balanyń jyldamdyǵy, ıilgishtigi, eptiligi 14 jasyna deıin qalyptasýy kerek. Eseıe kele jyldamdyǵy qalady da, basqalary joıylady. Qysqasy, talantty balany ǵylymı negizde daıyndaǵan jaǵdaıda, ol 22 jasyna deıin álemdik deńgeıge shyǵyp qoıýy kerek.
Sizdiń suraqqa qatysty aıtarym – bizdiń bapkerler sportshyny, ıaǵnı, balýandy daıyndaý barysynda, joǵarydaǵy yrǵaqty ustamaıdy. Buǵan júıeniń de teristigi bar. О́ıtkeni, jasóspirimderge arnalǵan mektep-ınternattar jattyqtyrýshydan nátıje suraıdy. Aılyq-shaılyǵyn shákirtteriniń kórsetken nátıjesine qarap tóleıdi. Osy jaǵdaıdan soń olar qaıtedi, bala kezinde qalyptasýy tıis ǵylymı fızıologııalyq negizderdi ysyryp qoıyp, birden kúreske úıretedi.
Osydan baryp bala jastaı jaraqat alady, aıaq-qoly mertigedi, ósý prosesi buzylady, jyldamdyǵy joǵalady. Sóıtip, talantty degen balanyń ózi sportty erte doǵarýǵa májbúr. Al, Germanııa sııaqty sportqa ǵylymı negiz bergen elderde, bapkerdiń eńbegi eń sońǵy nátıjege deıin tolyq saqtalady. Bizdiń sportta osy bir qaǵıdattar eskerilmeı kele jatyr.
Joǵarydaǵy yrǵaqtyń buzylýyna sebep jarystyń kóptigi dep oılaımyn... Odan keıingi bizdiń sporttaǵy eń kúrdeli másele mamandardyń bilim-biliktiligi. Bapker tek balaǵa kúres úıretýmen bapker bolmaıdy. Ol medısınany, fızologııany, bıomehanıkany jetik meńgergen bolýy tıis. Shákirtpen tereń til tabysa bilýi tıis.
– Keraǵa, bizde qazir mynadaı úrdis qalyptasty. Bapker syrttan daıyn sportshyny taýyp ákeledi de, úlken jarystarǵa qosyp, onyń jeńisi arqasynda ataq alady, marapatqa ıe bolady. Shyn máninde satyp alǵan sportshyǵa onyń bir tıyn eńbegi sińgen joq. Osy durys pa?
– Bul sporttaǵy júıelenbegen sharýalardyń kesirinen bolyp jatqan dúnıe. Joǵaryda aıtqanymdaı, bizde talantty balany jastaı yǵyryn shyǵaramyz da, sporttan ketýine májbúrleımiz. Osy olqylyqty syrttan sportshy jaldaý arqyly toltyramyz.
Myna túrimizben kóshten qalyp qoıýymyz ábden múmkin. Qazir kórshi Qytaı elinde ǵylym sporttyń ishine kirip ketti. Balany sportqa tartpas buryn oǵan gendik zertteý jasaıdy da, qandaı sport túrine beıim ekenin anyqtap alyp, biz sııaqty satylap, sıkldep jatpaı, birden negizin qalap jatyr. Dál qazir Qytaıdyń sport medısınasy álemde birinshi orynǵa shyqty.
– Siz aıtyp otyrǵan gendik tekseris degenimiz tuqym qýalaý ma?
– Árıne, tuqym qýalaýshylyq sporttaǵy basty máseleniń biri. Qazaq «urydan qary týady» degen joq pa. Jalpy, tuqym qýalaý arqyly balýan bolýy múmkin. Biraq otbasynda qandaı tárbıe aldy osyǵan da qaraý kerek. Qazaq halqy ár nársege tez beıimdelgish jurt. Bizde ásirese Keńes Odaǵy kezinde qazaqtyń jan dúnıesin túsinetin, onyń tabıǵı jáne ulttyq ereksheligin uǵynatyn bapker bolǵan joq. Ulty basqa bapkerler qazaqtardyń ishki qýatyn ashýdyń ornyna «qolynan kelmeıdi» dep sporttan qýyp jiberetin. Qazir osynyń bári endi-endi qalyptasyp keledi.
– Reseı quramyndaǵy 2,8 mln halqy bar daǵystandyqtar men kavkazdyqtar kúres túrlerinen ulttyq quramanyń 60-70 paıyzyna ıelik etip otyr. Mundaı erekshelik kavkazdyqtardyń týma talantynan ba, rýhynyń kúshtiliginen be, tektiliginen be?!
– Olardyń, ıaǵnı kavkazdyqtardyń tabıǵı erekshelikterinen shyǵar dep oılaımyn. Olar taýly jerde ómir súredi. Taýdyń adamy qýatty keledi. Taý adamdy tózimdilikkke baýlıdy. Qazir qazaq qyzdary kim kóringenniń eteginen ustap, shetelge ketip jatyr. Osy arqyly gendik bolmys, qýat kúshimizdi joǵaltyp jatyrmyz. Al kavkazdyqtarda otbasylyq tárbıe myqty, olar qyzdaryna ıe bolyp otyr. Gendik rýh pen tektiligin joǵatqan joq. Másele qaıda jatyr!
– Sportaǵy rýh-namys máselesi jaıly ne aıtasyz?
– Rýh pen namys urpaqqa qanmen darıdy. Kavkazdyqtardyń qanyna sińgen aınymas uǵymy bar. «Mende ne bar bárin al, biraq erkindigime tıispe!» degen. Rýhy azat emes adamdy qansha tárbıele, odan eshteńe shyqpaıdy. Iаǵnı rýhsyz adamnan myqty sportshy shyqpaıdy. Odan keıin biz ulttyq tamaqtaný dástúrimizden ajyrap qaldyq. Bul óz aldyna bólek áńgime.
– Siz sambodan respýblıka quramasynyń bas bapkeri kezińizde shákirtterińizdi bastap ákemteatrǵa únemi baratyn edi deıdi. Onyń sportqa qandaı qatysy bar?
– Teatr adamnyń ulttyq sanasyn oıatady. Ulttyq sanasy joq adam ulty úshin janqııarlyq isterge bara almaıdy. Qazaq balasyna, qazaq balýandaryna óte qajet dúnıeniń biri osy.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»