Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetinde latyn álipbıine kóshý isi talqylandy

Bul másele qazirdiń ózinde Parlament Májilisiniń minberinen bastap, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen qatar óńirlerdegi memlekettik tildi oqytý ortalyqtarynyń, sondaı-aq fılolog-tilshi mamandardyń nazaryn aýdarýda. 

Sondaı bir shara elordadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde ótti. Atalmysh oqý ornynyń tanymal ǵalymdary bas qosqan jıynda fılolg-tilshi mamandar tarapynan naqty usynystar aıtylyp, keleli oılar ortaǵa salyndy.

Atalmysh sharanyń saıası mańyzy jaıly tolymdy pikirin aıtqan EUÝ rektory Erlan Sydyqov: «Qazirgi tańda biz egemendigimizdiń irgesin bekemdep, shırek ǵasyrdan beri eldiktiń sara jolyna tústik. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń salıqaly saıasatynyń arqasynda bereke-birligi bekem, tynysh ta, turaqty memleketke aınaldyq. Sonyń arqasynda respýblıkamyz álemdik qaýymdastyq aldynda beıbitshilikti tý etken el retinde bedeli artty. Osyndaı jetistiktiń nátıjesinde sońǵy jyldary el ekonomıkasy qaryshtap damyp, tipten Shyǵys Eýropa elderiniń ekonomıkalyq deńgeıine jaqyndaı túsýde. Osy oraıda, eldegi qarjy-qa­ra­jat aınalymynyń mańyzdy salasy bank júıesi sııaqty qury­lymdardy álemdik standartqa saı beıimdeý máselesi týyndap otyr. Iаǵnı búgingi tańda ákim­shilik-quqyqtyq, saıası-ekono­mıkalyq salalardaǵy jetken jetistikterimizdi, ári qaraı ǵalamdyq jańarý úrdisinen tys qaldyrmaı, ári ulttyq-eldik bet-beınemizdi saqtaı otyryp, memleketti damytýdyń jańa kezeńi kelgenin ańǵarǵan Elbasy qazaq qoǵamyna óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» atty baǵdarlamalyq ma­qa­lasyn usyndy. Osy maqalasynda Kóshbasshymyz bolashaqta qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý kerektigin eskertip, daı­yndyq sharalaryn qazirden bastap qolǵa alýdy tapsyrǵan bolatyn. Osyǵan biz de atsalys­qanymyz jón» deı otyryp, elordanyń irgesinde oryn tepken jáne shańyraǵy astyna iri-iri oqymysty ǵalymdardyń sho­ǵy­ryn qalyptastyrǵan ýnıver­sıtettiń mundaı qoǵamdyq tal­qy­laýdan tys qalýy syn bolar edi degen oıyn jetkizdi.

Ǵalymdar arasynan alǵashqy bolyp sóz alǵan akademık Seıit Qasqabasov búginge deıin qazaq tiliniń fonetıkasy men leksıkasy tolyq, júıeli zerttelmegenin, jańadan qoldanysqa enýi tıis latyn álipbıine qaı ǵasyrdyń fonetıkasyn alý máselesi sheshimin tappaı turǵanyn eskertip, áýeli árip-tańba máselesinen buryn árip-dybys máselesin durys tań­daýymyz kerek ekenin alǵa tartty.  

Sonymen qatar L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­ver­sıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Jan­tas Jaqypov qazaq tiliniń ózge tilderden artyqshylyǵy – tutastaı garmonııaǵa negiz­del­genin jetkizdi. Onyń pikirin­she, garmonııa tutastaı alǵan­da ǵalamnyń damýyna, jaras­ty­ǵyna alyp keler zor qubylys. Álem garmonııaǵa súıenedi. Tilimizdiń osy qasıeti HH ǵasyr­da álsirep qaldy. Zertteýshi­ler­diń dáleldeýinshe, álipbı genotıp sııaqty qyzmetke ıe. Sondyqtan da búgingi talqylanyp otyrǵan qazaq árpi qazaq rýhanııatyn jańartady degenge senimi mol. Qazirgi qoldanystaǵy qazaq álipbıine keńes jyldary mehanıkalyq túrde qosylǵan jat dybystardy alyp tastaý qajet. Bular tildiń asyl nusqasyna selkeý túsirip, úılesimin buzyp tur. Ǵalym osylaısha oı tolǵady. 

Fılolog-ǵalym Dúken Má­simhanuly bolsa, latyn álip­bıine kóshý máselesin jalpylaı alǵanda qazaq qoǵamy qoldap otyrǵanyn, deıturǵanmen dáı­ekshe hám qostańbamen be­ril­gen áripterdiń saldarynan túbi qolaısyzdyq týatynyn dáleldi túrde jetkizdi. Ǵalym ózi kýá bolǵandaı IT mamany latynsha qostańba nemese dáıeksheli árippen jazylǵan 1000 bettik mátindi kóshirgende, ol qazirgi árippen 1200 bet bolypty. Demek el bıýdjetimen jylyna 10 mıllıon bettik kitap shyǵarady desek, talqylaýdaǵy joba boıynsha ol 12 mıllıon bet bolady de­gen sóz. Sóıtip jyl ótken saıyn qyrýar shyǵynǵa ushyraıdy eken­biz...

Talqylaý kezinde pikir bil­dir­gen kelesi azamat qazaq til fonologııasyn zertteýshi maman, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Bekjan Ábdýálıuly óziniń atalmysh jıynǵa álipbı jasaý­shy emes, til mamany retinde kelip otyrǵanyn aıtyp, kompıýter taqtasyndaǵy qaı áripke qandaı dybys berý kerektigi jó­ninde naqty usynysyn jetkizdi. Eger, – dedi tiltanýshy ǵalym: – Tildiń tabıǵatyn na­zar­ǵa almaı kompıýterge baılap qoısaq qatelik bolady. О́ıt­keni kompıýter qazaq tiline emes, aǵylshyn tiline arnap ja­sal­ǵan. Bul ekeýi bir-birimen ymy­raǵa kelmeıtin eki álem. Osyny eskergen jón. Ekinshiden, la­tynǵa kóshýdiń negizgi maqsaty – joǵaltqanymyzdy túgendeý, aldaǵy damýǵa sara jol salý ekeni anyq. Latyn álipbıine kó­shemiz degen kezde lıngvıster men til tabıǵatyn túsinetin zııalylardy qýandyrǵan da osy dúnıe. Demek, halyq jańa álipbıdiń til zańdylyǵyna negizdelgen ulttyq beınesin kútip otyr, – dedi.

Beken QAIRATULY,

Sýretti túsirgen  Orynbaı BALMURAT,

«Egemen Qazaqstan»