Azyq-túlik baǵasy arzandar emes. Arzandaǵandy aıtamyz-aý, qymbattap barady. Bastysy, bul úrdistiń bastalǵany sońǵy bir-eki aıdyń aınalasy emes, jyldap jalǵasýda. Buryn kóbine maýsymdyq kezeńderde beleń alyp, keıin qalpyna kelip jatatyn sııaqty edi, qazir óskenniń ústine ósip jatyr. Iá, ósý bar da túsý joq.
Qazirgi kúni «baǵa qaıda barasyń», «qymbatshylyq qysyp barady» degendeı mátinderdiń de qyzýy kete bastaǵandaı. Selk etpeımiz. Adam bolǵan soń árkim áıteýir tirshiligin jasaıdy, qymbatshylyq eken dep «qyltamaq» bolsyn ba?! Áldekimder áýpirimdep qana kúnin kórip júr. Bireý et jeýdi azaıtsa, endi bireýler jemis jeýdi doǵarypty. Keıbireýler kókenis kórse de kóńili buzylatyndaı kúıde. Qysqasy, tapqan-taıanǵanyn tamaqqa ǵana jetkizip, jan baǵyp júrgender kóp. Al qazirgi zamanda, bizdiń ekonomıkalyq ahýalymyzdyń aýqymynda bul orynsyz, árıne. Sebebi Qazaqstannyń ekonomıkalyq ósimi ózge kórshiles eldermen salystyrǵanda edáýir ilgeri ári jyl saıynǵy IJО́ kólemi de kóńilden shyǵady.
Endeshe baǵanyń bulaısha bulqynýyna ne sebep? Ony turaqtandyrýdyń joldary bar ma? Baǵa kórshiles elderdiń naryǵyna táýeldi, baǵany kóterý kásipkerlerge tıimdi dese, onda múmkin halyqtyń jalaqysy men áleýmettik kómekterdi barynsha kóterý qajet shyǵar? Kim bilgen, múmkin sonda jaǵdaı túzelip qalar? Buǵan naqty jaýap aıtar eshkim joq. Áıteýir kópshilik kóńilin kúpti etken kóp saýaldyń jaýabyn árkim ózinshe izdep álek. Árıne baǵany bılik sheshpeıdi, naryqtyń zańy osyndaı dep, bárin naryqqa jaýyp otyra bersek te bolar. Biraq biz biletin bılik baǵany buǵaýlaý baǵytynda barynsha jumys istep jatyr. Oǵan ózimiz Úkimettiń alqaly jıyndarynda mınıstrler men ákimderdiń baıandamalarynan talaı kóz jetkizgenbiz. Birinshiden, bizdiń elde baǵany turaqtandyrý úshin memleket tarapynan arnaıy sharalar qabyldanyp, Úkimet baqylaýyna alǵan. Máselen, osy máseleni sheshý úshin arnaıy qurylǵan turaqtandyrý qorlary bar. Iаǵnı, Úkimet baǵanyń negizsiz ósýine jáne alypsatarlyqqa jol bermeýge jáne maýsymdyq aýytqýdy deńgeılestirýge baǵyttalǵan azyq-túlik naryǵyn retteý boıynsha sharalar qabyldaǵan.
2012 jyldan jumys isteı bastaǵan bul turaqtandyrý qorlaryn qymbatshylyqtyń aldyn alý nemese áleýmettik azyq-túliktiń baǵasyn retteýdiń tetigi dep júrmiz. О́ıtkeni atalǵan qorlar jyl saıyn Úkimet bekitken áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryn tizim boıynsha sharýalardan satyp alyp, azyq-túlik jetkiliksizdigi kezinde qoljetimdi baǵamen satylymǵa shyǵarýy tıis. Bul úshin bıýdjetten qyrýar qarjy da bólinýde.
Máselen, bıyldyń ózine «Azyq-túlik korporasııasy» AQ arqyly áleýmettik-kásipkerlik korporasııalar 17,1 mlrd teńge kóleminde qarjylandyrylǵan. Biraq budan eldegi azyq-túlik taýarlarynyń arzandaǵanyn sezine almaı otyrmyz. Nege? Álde qolǵa alynǵan shara bar bolǵanymen, atqarylǵan jumys mardymsyz ba? Mine, máseleniń bir ushy osynda. Bul jaıynda Úkimet otyrystarynyń birinde mınıstrliktegilerdiń ózi másele kótergen. Iаǵnı, buǵan deıingi eki jyldaǵy turaqtandyrý qorlarynyń jumysyn taldaý kórsetkendeı, olardyń áleýeti tıisti deńgeıde jumys istemeıtin kórinedi. Baǵalardyń kúrt ósýi azyq-túlik taýarlarynyń qorlary tómen óńirlerge tán bolyp otyrǵany da synǵa alyndy. Sebebi baǵanyń eń kóp ósýi jyl saıyn maýsymaralyq taýarlarǵa keledi, ıaǵnı óńirlerde kókónis jáne kartopty baǵanyń tómendeýi jáne jıyn-terim (jaz-kúz) kezeńinde alyp qalý qajet. Alaıda, atalǵan tájirıbeni keıbir ákimdikter oryndamaıdy. Kókónis boıynsha turaqtandyrý qorlaryn paıdalaný maýsymaralyqtan bastap (jeltoqsan-naýryz) baǵanyń barynsha ósýin kútpeı, barlyq kórsetilgen kezeńge teń bólý arqyly júzege asyrylýy qajet. Statıstıka komıtetiniń málimetine súıensek, 2017 jyldyń toǵyz aıynda jalpy azyq-túlik ónimderiniń baǵasy 3,1 paıyzǵa qymbattaǵan. Onyń ishinde aýylsharýashylyq ónimine baǵa 1 paıyzǵa ósken. Qyrkúıekte 2016 jylǵy jeltoqsanmen salystyrǵanda aýylsharýashylyq qurylymdary ótkizgen ósimdik sharýashylyǵy ónimi 2 paıyzǵa qymbattap, al mal sharýashylyǵy ónimi 1,2 paıyzǵa arzandaǵan desedi. Qańtar-qyrkúıekte baǵa júgerige – 9,8 paıyz, qara bıdaıǵa – 9,7 paıyz, arpaǵa – 7,3 paıyz, kúrishke – 3,2 paıyz, sulyǵa – 5 paıyz, taryǵa 0,3 paıyzǵa ósken. Qoı eti – 6,8 paıyz, iri qara mal eti – 4,6 paıyz, jylqy eti – 4,3 paıyz, shoshqa eti 4,1 paıyzǵa qymbattady, al qus eti 2,3 paıyzǵa arzandady, baǵa jumyrtqaǵa 27,8 paıyzǵa tómendedi, al balǵa 3,2 paıyz, shıki sútke – 2,9 paıyz, qoı júnine 0,9 paıyzǵa ósti deıdi resmı derek. Alaıda, bazardaǵy nemese úıimizdiń irgesindegi shaǵyn dúkenderdegi baǵanyń jaıynan habardar kez kelgen qarapaıym adam bul derekterge onsha senbeýi de múmkin. Sebebi qazirgi kúni qymbatshylyq qysymy qatty bilinip qaldy. Árıne, esepteý reti boıynsha sandardyń sáıkestiligin bilemiz, statıstıka málimetine kúmán keltirýge de qaqymyz joq. Tek ol qalaı eseptelip júr, qazirgi esepteý ındıkatorlary baǵanyń baıybyn baǵamdaýǵa qaýqarly ma degen saýal da joq emes. Áıtpese qarapaıym ǵana bir esep: bir kezde 60-80 teńge bolǵan kartopty 300 teńgege kóterip, ol sosyn 150 teńgege ǵana túsetin bolsa, qalaı ony 50 paıyzǵa arzandady dep «alaqaılaı» alamyz? Bir kezde sebepsizden aspandap ketken baǵa endi bir kezde statıstıkanyń jalpylama kórsetkishine paıdasyn tıgizbeı me degen de oı qylań beredi.
«Bári qymbattap jatyr. Basqasyn qoıshy, azyq-túliksiz qalaı otyramyz. Aı saıyn bazarǵa baryp azyq-túlik alamyz. Osydan bir-eki aı buryn 20 myńǵa alǵan tamaqty, mine, osy aıda 30 myńǵa alyp otyrmyn. Qııar, qyzanaq týraly qııaldamaıtyn boldyq, baǵalary 500-600-ge deıin», deıdi bizben bazarda jolyqqan Astana turǵyny Qarlyǵash. Baǵanyń buǵaýsyzdyǵyna saýdagerler de máz emes. «Bizge óndirýshilerden tikeleı eshteńe túspeıdi, bárin azanda kók bazarǵa baryp kóterme baǵamen satyp alamyz. Sosyn ústinen qosyp, osy bazarda satamyz. Taýar qymbattaǵannan bizge paıda joq, ótkizý qıyn, shyǵyny kóp», dedi saýdager Sandýǵash.
Sonymen qymbatshylyqtyń negizgi sebepterin izdep kóreıik. Ekonomısterdiń paıymdaýynsha, álemdik naryqtardaǵy baǵa jaǵdaıatynyń ózgerýi jáne ulttyq valıýtanyń álsireýi de ımporttyq jetkizýlerge táýeldi taýarlarǵa áser etip otyr. Taǵy bir sebep, byltyrdan beri tabıǵı monopolııalardyń qyzmetine tarıfterdiń jáne janar-jaǵarmaı baǵasynyń artýy. Oǵan qosa maýsymdyq aýytqýdyń da áseri bar. Jyl saıyn taýardyń jekelegen túrleri boıynsha qoımadaǵy qordyń azaıýyna baılanysty olardyń baǵasy qubylyp turady eken. Bul eń aldymen kókónisterge kelip tıedi. Bıyl jańa jyldan keıin kókónis baǵasy elimiz boıynsha qatty qymbattap ketkeni esimizde. Basqasy basqa, ekinshi nan sanalatyn kartoptyń sonshalyq qymbattaýy halyqqa ońaı tıgen joq. Muny sala mamandary elimizde kókónis saqtaıtyn salqyndatqyshy bar zamanaýı qoımalardyń jetispeýshiligimen baılanystyrdy. Sharýalar naq osy sebepten kúzde jınaǵan kókónis ónimderin qoımalarynda uzaq ýaqyt saqtaı almaı, kóktemge deıin satyp bitirýge tyrysady eken. Kóktemge qaraı kókónis baǵalarynyń qatty qymbattap ketetininiń bir sebebi osy. Al mundaı jaǵdaı bolmas úshin turaqtandyrý qorlarynyń jumysyn jandandyryp, durys jolǵa qoıý kerek. Sondaı-aq eksporttyq jetkizýdiń áseri de baǵany kóterdi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda Reseı men Qyrǵyzstannyń shekara mańyndaǵy baǵalar ósken jaǵdaıda ishki naryqtaǵy taýarlar quny da kóteriledi. Shetelderden tasymaldanatyn azyq-túlik taǵamdaryna jol shyǵyny men ony saýdaǵa shyǵarý shyǵyndary qosylady. Sóıtip olardyń baǵasy óziniń naqty baǵasynan ájeptáýir kóp bolady. Al munyń óz kezeginde elimizde, tipti óz óńirimizde óndiretin azyq-túlik pen kókónis túrleriniń baǵasyna áseri zor. О́ıtkeni jergilikti ónim óndirýshiler aýylsharýashylyq ónimderiniń baǵasyn naryqtyq baǵaǵa sáıkes qalyptastyrady. Oǵan qosa, bizdegi kásiporyndar qýaty áli de bolsa ishki naryqty tolyq qamtýǵa qaýqarsyz nemese soǵan múmkindik jasalmaı otyr. Kásiporyndardyń óndiristik júktemesi az, ónimdi daıyndaý jáne ótkizý boıynsha kedergiler kóp, sondaı-aq usaq taýarly óndiris pen saýda-logıstıkalyq ınfraqurylymnyń jetispeýshiligi jeme-jemge kelgende azyq-túlik baǵasyna áser etpeı qoımaıdy. Al jalpy qymbatshylyqtyń eń negizgi sebebi elde azyq-túlik jetispeýinen bolady. Bul aýyl sharýashylyǵy salasynyń damýymen tikeleı baılanysty.
Elimizde dollar baǵamymen qatar benzınniń de quny kóterilip otyrǵany azyq-túlik baǵasynyń kúrt sharyqtap ketýine áser etti. Sondaı-aq maldyń jem-shóbiniń qymbattaýy da azyq-túlik qunyna, et ónimderine qosylyp otyr. Onyń ústine kókónisterdi saqtaıtyn qoımalardy jalǵa berý aqysy ósipti. Sáıkesinshe, kásipkerler taýardyń qunyn kóterip jibergen.
Áleýmettik máni bar taýarlar baǵasynyń ósýine jol bermeý úshin normatıvtik quqyqtyq bazany jańartýdyń da qajettiligi bar. Bólshek saýda baǵalarynyń retteý tetigin jetildirý jáne quqyqtyq bazany jańartý jumystaryn jalǵastyrý qajet. О́ıtkeni naryq sýbektileriniń josyqsyzdyǵyna tosqaýyl bolar tetik dármensiz. Sebebi jyǵylǵanǵa judyryq jasap, qysyltaıań sátti paıdalanǵan keıbir kásipkerler 200 paıyzǵa deıin ústeme qosyp jiberip jatsa da, eshkimniń oǵan áli kelmeıdi. Al elimizdegi Tabıǵı monopolııalardy retteý, básekelestikti jáne tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti óziniń aty aıtyp turǵandaı, tabıǵı monopolııalardy retteý, básekelestikti jáne tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý isimen aınalysady. Iаǵnı, baǵany retteý bul mekemeniń quzyryna kirmeıdi eken. Tek memlekettik monopolııa salasyna jatqyzylǵan qyzmetti baqylaý men retteýdi jáne ózge de arnaıy atqarýshylyq, ruqsat etý jáne baqylaý fýnksııalaryn júzege asyrady.
Otandyq óndirýshilerdiń naryqtaǵy jáne bazardaǵy oryndarǵa tikeleı múmkindik alý máselesin keńeıtý kerek. Barlyq bólshek naryqtarda áleýmettik máni bar azyq-túlikke usynbaly baǵa ornatý qajet. Sondaı-aq orta merzimdi perspektıvada ımport taýarlaryn arttyrý sharalaryn qabyldaý, jergilikti atqarýshy organdarǵa áleýmettik mańyzdy azyq-túlik taýarlaryna saýda ıntervensııalaryn júrgizý, turaqtandyrý qorlarynda jetkilikti resýrstardy tıimdi paıdalaný jáne olardy ýaqytyly júzege asyrý úshin turaqtandyrý qorlarynyń jumysyn júzege asyrý mańyzdy.
Turaqtandyrý qorlaryna azyq-túlik alýǵa bólingen qarjyny tıisti deńgeıde ıgerý jaıy da eleýli máselege aınalyp otyr. Árıne, keıbir qorlardaǵy qarjy depozıtterde bostan-bos ıgerilmeı jatatyny túsindirýge kelmeıtin jaıt. Baǵa máselesine oraı Úkimet basshysy da jaýapty basshylarǵa talaı tapsyrma berip, barynsha eskertti. «Birinshi kezekte biz baǵanyń negizsiz óspeýin baqylap otyrýymyz kerek. Maýsymdyq jáne basqa da sebeptermen taýar qunynyń joǵarylaýy oryn alady. Biraq baǵaǵa qatysty tıisti sheshimder jasalǵanymen, kóp jaǵdaılarda jumystardyń atqarylmaýy saldarynan ósip jatady. Bizde óndiristi jáne ónimniń saýdasyn iske asyrýdy yntalandyrýǵa baılanysty baǵany yryqtandyrýǵa tetikter jetkilikti. Alaıda bul tetikter jumys istemeı tur. Baıqaǵanymyzdaı, jergilikti jerlerde ákimdikter tarapynan qadaǵalaý bolmaı tur», deıdi Premer-Mınıstr. Iá, baǵany yryqtandyrýda júıeli sharalar qabyldaý kerektigin qadap aıtty. Baǵany qadaǵalaý degenimiz, laýazymdy tulǵanyń bazarǵa baryp baǵany ańdyp otyrýy emes, árıne. Oǵan keshendi, júıeli jumys kerek. О́nimniń óndirisinen bastap saýdaǵa shyqqanǵa deıingi aralyqtaǵy búkil kezeńdi kelistirsek ıgi. Sonda ǵana azyq-túlik baǵasyn aýyzdyqtaýdyń amaly tabylyp qalar múmkin...
Dınara BITIK, «Egemen Qazaqstan»