Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ótken 26 qazan kúni qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly Jarlyqqa qol qoıyp, halqymyzdyń rýhanı keńistigine tarıhı jol ashyp bergen bolatyn.
Kóptegen áleýmenttanýshy ǵalymdar men qazaq rýhanııaty úshin ter tógip júrgen qaıratkerler Elbasynyń joǵarydaǵy sheshimin quptap, bul áreketke «rýhanı tóńkeris» dep baǵa berýde. О́ıtkeni qazaq qoǵamyna ǵalamnyń shalqar kóshinen qalýǵa bolmaıdy. Latyn álipbıi memleketimizdi joǵarydaǵy shalqar kóshke jalǵaıtyn buıda.
Búgingi tańda álemde táýelsiz ómir súrip jatqan 220-ǵa tarta jeke memleket bolsa, onyń 112-si, ıaǵnı álem halyqtarynyń 60 paıyzy, 4,5 mlrd adam latyn álipbıin qoldanady eken. Tipti sońǵy jyldary Qytaı, Japonııa sııaqty dara elderdiń ózi barlyq jarnama agenttikteriniń aqparattyq stılin latynǵa aýystyrǵan. Bul málimetterge qarap-aq latyn grafıkasynyń dúnıejúzilik mańyzyn ańǵarýǵa bolady.
Qazir joǵarydaǵy Elbasy qabyldaǵan latyn álipbı nusqasyn júzege asyrýdyń tetikteri ártúrli deńgeılerde keń kólemde talqylanyp jatyr. Sonyń biri – keshe «Parasat» júıeli zertteýler ınstıtýtynyń uıymdastyrýymen elordadaǵy Táýelsizdik saraıynda tilshi-ǵalymdardyń qatysýmen «Jańa álipbı – rýhanı jańǵyrýdyń basy» atty sarapshylar formýy ótti.
Basqosýdyń mańyzy jaıly kópshilikti tanystyrǵan «Qazaqstan-2050» jalpyulttyq qozǵalysy keńesiniń tóraǵasy Muhtar Mankeev atalmysh jıyn Memleket basshysy qabyldaǵan latyn álipbıin qoldaý maqsatynda ótip otyrǵanyn, bul másele qazirdiń ózinde qoǵamda qyzý talqylanyp jatqanyn, tek sońǵy bir apta kóleminde áleýmettik jelilerde jańa álipbıge qatysty ártúrli 500 myńnan astam pikir aıtylǵanyn, osynyń ózi-aq latyn máselesine qoǵamnyń qanshalyqty nazar aýdaryp otyrǵanyna kepil degendi sanamalap jetkizdi.
Forýmda alǵashqy bolyp jańa álipbıdiń saıası-rýhanı mańyzy jaıly pikir bildirgen saıasattanýshy Erlan Saıyrov «Álipbı ózgertý – táýelsizdikten keıingi asa mańyzdy rýhanı-gýmanıtarlyq qajettilik. Bul órkenıetke bastaıtyn qadam, ıaǵnı qazaq álemi deldalsyz dúnıejúzilik aınalymǵa shyǵýyna jasalyp otyrǵan zor múmkindik. Sondaı-aq ózderińiz baıqap otyrǵandaı, álipbıge baılanysty qoǵamdaǵy qozǵalys búgingi tańda halqymyzdyń óz taǵdyryn ózi sheshýge degen umtylysy. Bul ulttyń tutasýyna bastaıtyn durys qadam», dep óz sózin túıindedi.
Kópten beri osy bir saıası-rýhanı ózgeristiń bel ortasynda júrgen Sh.Shaıahmetov atyndaǵy tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory Erbol Tileshovtiń dáleldi pikirine qulaq túrsek, Elbasy qabyldaǵan dáıeksheli nusqada turǵan eshqandaı qıyndyq joq, tipti mundaǵy 32 árip-tańbanyń 19-y klassıkalyq latyn álipbıimen sáıkes. Endigi kezekte basy artyq talqylaýdy toqtatyp, iske kirisýimiz kerek. Eń aldymen jańa álipbıdi oqytatyn ustaz-mamandar daıyndaý máselesi tur. Sonymen qatar jańa álipbıdiń lıngvıstıkalyq jáne tehnıkalyq jaǵynan múltiksiz atqarylýyn jetildirilý qajet.
Osy oraıda barlyq jumysty atqaryp shyǵýdyń salmaǵy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Mádenıet jáne sport mınıstrligine qarasty Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumys komıtetine túseri anyq. Bul isti oryndaýǵa joǵarydaǵy vedomstvolardyń daıyndyǵy bar eken.
Basqasyn aıtpaǵanda, Sh.Shaıahmetov atyndaǵy tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń jetekshiligimen til oqytý isimen aınalysatyn óńirlerde 87 ortalyq bolsa, bulardan basqa 300-den astam jekemenshik til oqytý mekemeleri bar, oǵan salalyq mınıstrlikterdegi memlekettik tildi úıretý bólimderin qosyńyz. Bul úlken kontıngent. Bir Qazaqstandy ıgerýge tolyq kúshi jetedi deıdi sala mamandary.
Jıyn barysynda baıandama jasaǵan ǵalymdardyń aıtýynsha, taǵy bir mańyzdy dúnıe – árip aýystyrýdyń tildik jáne tehnıkalyq sáıkestigin ǵylymı negizde quryp alý qajettigi. Naqtyraq aıtqanda, jańa latyn grafıkasy qazaq tiliniń dybystyq júıesin buzbaı, buryndary jasandy túrde engizilgen árip-dybystan aryltýy tıis. Ekinshiden, kezinde halqymyzdyń qalaýynsyz syrttan kúshtep tańylǵan dybys-tańbalar kesirinen týyndaǵan fonemalyq sáıkessizdikterden qazaq tilin tazalaý qajet. Eń bastysy jańa álipbı sanamyzdy silkintip, jadymyzdy jańǵyrtyp, rýhanı bodandyqtan qutqarýdyń sara jolyna bastaýy kerek.
Mańyzdy jıyn kezinde sóz alǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory Sherýbaı Qurmanbaıuly jańa álipbı dál búgingi tildik turǵydan birizdilikke túse almaı, «qazaq tildi qazaq», «orys tildi qazaq» bolyp ekige bólinip ketken qazaq halqyn «bir til, bir jazý» úlgisine biriktirse degen ózekjardy tilegin bildirse L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ fılologııa fakýlteti qazaq tili kafedrasynyń professory Bekjan Ábdýáliuly latyn álipbıi ústimizdegi ǵasyrda qalasaq ta, qalamasaq ta álem elderiniń ortaq quralyna aınalyp otyrǵanyna, qazirgi Qazaqstan jaǵdaıynda Memleket basshysynyń sheshimi bolashaq úshin strategııalyq mańyzy zor tańdaý bolǵanyn atap ótti.
«Ásirese aǵylshyn tiline negizdelgen aqparattyq tehnologııalar kóz ilespes jyldamdyqpen damyp jatqan búgingi ýaqyt talaptary aldaǵy kúnge jańasha daıyndyqpen barýǵa eriksiz májbúrleıdi. Aqparat almasýda latyn júıesine tikeleı shyǵýdyń ornyna kırıll arqyly araǵa tańba salyp barý basy artyq másele», dedi tilshi-ǵalym.
Jıyn barysynda aıtylǵan resmı málimetterge sensek, Elbasynyń tapsyrmasymen qazaq qoǵamyn latyn álipbıine kóshirýdiń kezeńdik josparlary barlyq memlekettik qurylymdar boıynsha jasalyp jatyr eken. Jaqyn arada Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti janynan osy isti júzege asyratyn ulttyq komıssııa iske kirispek kórinedi. Osylaı qazaq elin álemdik órkenıetke bastaıtyn jańa qadamǵa jarqyn jol ashylýda.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen
Orynbaı BALMURAT,
«Egemen Qazaqstan»