Dene tárbıesi erik-jigerdi tárbıeleıdi

Birinshi kezekte dene tárbıesi júıesiniń qalyptasýy men irgeli damýynyń basty zańdylyqtaryn zerdelep alǵan jón. Sodan soń onyń atqaratyn qyzmeti men qurylymyn tanı túsýge múmkindik ashylady. Bul búgingi urpaqtyń dene tárbıesin qamtamasyz etýine qajetti basty faktorlar. 

Dene tárbıesi uǵymynyń aýqymy men arnasy óte keń. Biz ony tek deneshynyqtyrý sabaǵy dep túsinsek qatelesemiz. Kerisinshe, bul – sabaqtan da, mektepten de tys densaýlyqty nyǵaıtýǵa baılanysty sharalar júıesi. Elimizdegi bilim berý salasyna júktelgen qazirgi basty mindetterdiń biri – jeke tulǵa tárbıeleý desek, buǵan dene tárbıesi júıesi zor úles qosa alady. Ári mundaǵy oqytý tásili jas urpaqtyń densaýlyǵyn nyǵaıtý isimen qosa júrgiziledi. Osy arqyly bolashaq tulǵa boıyndaǵy bıologııalyq-psıhologııalyq qajettilikterdi jan-jaqty jetildirýge bolady. Ári munyń ózi belsendi azamattyq ustanym men izgi qatynastardy damytýdyń alǵashqy baspaldaǵy ispettes. 

Dene tárbıesindegi jańa tehnologııalar men ozyq tá­jirıbe degenimiz qurǵaq, jalań uǵym emes. Bul ulttyq já­ne jalpyadamzattyq qundylyq qaǵıdalarymen sa­baqtastyryla qaralmasa, kútkendegideı nátıje bere almaıdy. Qazirgi pedogogıka ǵylymynyń aldynda turǵan bas­ty mindetterdiń biri de – osy. Túptep kelgende mu­nyń mánisi dene tárbıesin búgingi zaman talabyna sáı­kes­tendirý degen sóz bolyp shyǵady. Ár adamnyń ómiri – ózi ómir súrgen ortanyń jemisi. Sol ortadaǵy dene má­denıeti – adamgershilik qarym-qatynastardy damy­tý­dyń bir baǵyty.

Dene tárbıesi jas jetkinshikterge sapaly bilim men sanaly tárbıe berý isiniń ajyramas bir bóligi. Sondaı-aq ol jeke tulǵanyń jan-jaqty ári qýatty bolyp ósýiniń bir kepili. Osy arqyly óndiristik jáne shyǵarmashylyq eńbekke tózimdi, erik-jigeri mol adam qalyptastyrýǵa ábden bolady. Otansúıgishtik pen patrıotızmge baýlý isine de dene tárbıesiniń tıgizetin paıdaly áseri joǵary. Bolashaq urpaq densaýlyǵynyń myqty bolýy jáne salamatty ómir saltyn ustanýǵa baǵdar alýy bizderge, respýblıka mektepterindegi deneshynyqtyrý páni muǵalimderine de baılanysty. 

Biz olarǵa jeke basymyz arqyly úlgi-ónege kórsete bilsek, kóp nárseden utamyz. Osy oraıda áriptesterimizdiń teorııalyq jáne tájirıbelik ázirliginiń deńgeıi tereń bolǵanyn qalaımyz. Dene tárbıesine de keshendi kózqaras qajet. Bul baǵytta mektep oqýshylarynyń jasy men jynystyq erekshelikteri eskerýsiz qalmaǵany jón. Bul – dene tárbıesiniń jazylmaǵan zańdylyǵy. Pedagogıka salasynda oqý úderisiniń úzdiksizdigi degen uǵym bar. Budan deneshynyqtyrý páni muǵalimderi de tys qala almaıdy. Atalǵan úzdiksizdik úsh basty qaǵıdaǵa arqa súıeıdi. Munyń alǵashqy bóliginde oqý-tárbıe úderisi jyl boıyndaǵy ári kóp jylǵy sanatqa ıe bolýǵa tıis. Ekinshiden, birinen keıin biri ótkiziletin sabaq barysynyń júıeliligi men birizdiligin saqtaýdyń tıimdi tustary mol.

Iаǵnı oqýshynyń boıynda aldyńǵy sabaqtardyń áserinen paıda bolǵan jaǵymdy ózgerister kelesi sabaqtarda odan ári jetilip, bekı tússe muǵalimniń alǵa qoıǵan maq­satynyń oryndalǵany. Úshinshiden, úzdiksizdik degen sóz dem almaý degen túsinikti bildirmeıdi. Kerisinshe, demalys jumys qabiletin qalpyna keltirý men ony odan ári kó­terýge jetkilikti bolýǵa tıisti. 

Dene tárbıesine de keshendi kózqaras kajettiligi dene júktemeleriniń mólsherine de qatysty. Iаǵnı ony birte-birte satylap joǵary deńgeıge kóterý talaptary qoıylsa oqýshyǵa eshqandaı salmaq túsirmeıdi. Ol ony jeńil ótkeredi. Osy ádispen oqytý kólemi men qarqyndylyǵyn úzdiksiz kóterý joly ustalynsa – jetetin jetistikter de mol bolady. 

Dene tárbıesi sabaǵy tek jattyǵýlardy oryndaýmen shektelmeıdi. Atalǵan pán jas jetkinshikterdi eńbeksúıgishtik pen qajyrlylyqqa, jigerlilikke jáne batyldyq pen batyrlyqqa baǵyttaı alady. Bul – dene tárbıesi adamnyń tánine ǵana emes, sonymen birge ishki jan dúnıesi men rýhyna da óreli ózgerister ákele alatyn aıryqsha pán.

Búginde elimizdegi pedagogıka ǵylymynyń beldi ókil­deri dene tárbıesi jeke tulǵanyń psıhofızıologııasyn ózge­rtetini ári ózin-ózi retteýge jol ashatyny jónindegi tu­jyrymdarǵa kóbirek den qoıady. Osy dáıekte shyndyq bar sekildi. Túıip aıtqanda, dene qabileti men rýhanı qundylyqtardyń ózara úılesimi ǵana jeke tulǵany qa­lyptastyrýǵa jol asha alatyny aıan.

Mamaı MÝRADOV, Qaratoǵaı orta mektebiniń

deneshynyqtyrý pániniń muǵalimi

Aqtóbe oblysy, Mártók aýdany