Uzaq tarıh kóshinde shashylyp qalǵan er-turmany bútindelip jatqan el retinde keıde keıbir usaq-túıek kemshilikterge keshirimmen qaraý – zańdylyq. Al, keı tusta kózge usaq sekildi kóringenmen kóńilde uly uǵym retinde bas kóteretin dúnıeler bolady.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn el esinen ketpesteı qylyp erekshe atap óttik. Memleketti birge quryp, esimderi tarıhta birge atalyp kele jatqan Kereı men Jánibekti ardaqtadyq. Tarazda toı ótip, eńseli eskertkishteri boı kóterdi. Árıne, bir-birinen bóle qaramaıyq degen durys nıetten shyǵar, ekeýiniń atyn qosarlap bir kóshe berip, ekeýine eki taq ornatyp qatar otyrǵyzyp ta jiberdik.
Tarıhqa úńilsek, Kereı men Jánibek tóńiregin taıtalasqa toly talas-tartyssyz elestete almaıtyn taq degen tańǵajaıyp dúnıeniń aınalasynan aıryqsha taǵylym qaldyra bildi. Handyqty qurýdyń azaby men arpalysyn birge keship kelip, taqqa otyrar sátte aldyńǵy tarıh josyny boıynsha ini aǵaǵa jol berdi. Osylaısha qazaq halqyna atyn bergen handyqtyń qurylý kezeńi osyndaı kemel kisilikten bastaý aldy. Qazaqtyń alǵashqy hany bolýdy Kereıdiń talaıyna jazdy.
Qazaqtyń alǵashqy hany – Kereı. Bir ulttyń alǵashqy hany bolýy taǵdyrdyń erekshe tańdaýy. Endeshe bul aıshyqtalyp, aıryqshalanyp aıtylýy tıis. Al Jánibek ekinshi hanymyz jáne bahadúr handardyń atasy retinde ordadaı orny ortaımas, qazaqqa Qasym handaı dańǵaıyr parasat ıesin bergen orasan tulǵa bolyp qala bererine shúbá joq.
Qazirgi kúnde ekeýine bir kósheniń aty berilip, qatar taqqa otyrýyn erteńgi jas urpaq sanasy qalaı qabyldar eken degen ekiudaı kúı keshesiń. Egerde sol eskertkishti kórgen jas óskinniń oıynda «sonda memlekette bir mezette eki taq, eki han bolǵan ba?» degen saýal týsa qalaı jaýap berer edik? Árıne, biri aq kıizben han kóterilgende biri qorǵan bolǵanyn aıtýdan ózge ýájimiz joq.
Kereı men Jánibektiń ónegesi aldyńǵy tarıhtyń joralǵy josyny edi. Mysaly Túrk qaǵanaty, Qarahandar bıligi, Saljuq kezeńi sekildi dáýirlegen alyp ımperııalardyń dúnıege kelýinde aǵaly-inililerdiń aýysyp basqarý júıesi qalyptasqan dástúr. О́ziniń aǵasy Bilge qaǵandy taqqa shyǵarǵan jas Kúlteginniń josyqty joly saırap jatqan joq pa? Kókjal Kúltegin arystan aǵasyn taqqa otyrǵyzyp, ózi sonyń qorǵany retinde janynda qasqaıyp turdy. Sol tarıhtyń sabaqtastyǵyndaı Kereı men Jánibekke qoıylǵan Astanadaǵy eskertkish keıde osy Kúltegin men Bilge qaǵandy eske túsiretini bar. Sonaý Saljuq memlekettiginiń bastaýynda turǵan, Syrdyń boıynda, qazirgi qazaq dalasynda týyp-ósken Tuǵyryl men Shaǵyry bekterdiń taǵylymy da osyǵan meńzeıdi. Alǵash memleket qurǵanda Tuǵyryl bek óziniń aǵasy Shaǵyryny taqqa shyǵarǵan. Bul ejelgi Eýropada taqqa talasyp, jaqyndar jaǵa jyrtysyp jatqan kezde joldy, josyqty ustanyp ini aǵany taqqa otyrǵyzǵan tamyrly tanym, bilikti bıiktiktiń kórinisi edi. Bul túptep kelgende túrkiniń kóne bılik júıesi, kisiliktiń kilti. Sondyqtan Jıdelibaısynǵa bet túzep, Qozybasyǵa tý tikken Kereı men Jánibektiń uly dala dástúrin qaıta jańǵyrtýy – qazaq halqynyń Máńgilik el muraty men passıonarlyq qýatyn aıqyndaı túsedi.
Josyndy nápsi, dástúrdi dáme búldirip mansap úshin aǵaly-ini túgili áke balany óltirgen Altyn Orda tusynda taqtan baq taıdy, jerden el azdy. Aınalasy 23 jyldyń ishinde 25 han aýysqan kezder bolǵany jaıyndaǵy derek «bekti halyqtyń daýlasqanynan, aǵaly-inili jaýlasqanynan memlekettiń irgesi sógilgen» deıtin babalar sózin taǵy da eske salady.
Túpki túrki túsinik, uly dalalyq uǵym Qazaq handyǵy tusynda osylaısha aǵaly-inili arystardy kezegimen taqqa shyǵardy. Qazaq handyǵynyń qurylýy gýmanızm men parasattylyqtyń aıqyn beınesin de somdady. Bul sol kezeńdegi memlekettik sanany, eldik fılosofııany kórsetedi. Biz tarıhtan taǵylym alǵanda osy sáýleli sanany alǵa shyǵara maqtansaq kerek. Endeshe ekeýine eki taq, bir kóshe berýimiz osy taǵylymǵa tompaq túsip, tarıhı jadymyzǵa da jata qoımaıdy. «Bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» degen qazaqtyń uǵymyna eki taq degen tipten syımasy anyq. Qandaı jaǵdaıda da han – bireý, taq – jalǵyz. Baǵzy tarıh bekitken buljymas qaǵıda osylaı deıdi. Qazaqtyń birinshi hany retinde Kereı bólek atalyp, Jánibek jeke qurmettelýi tıis. Sondyqtan eki hanǵa berilgen bir kóshe máselesin qaıta qarap, eskertkishterdi jóndep, tulǵalardy óz tuǵyryna qondyrý kerek bolar.
Tarıh taǵylymy tamyr sekildi tereńge tartady. Tereń tanymmen bite qaınap birige alǵan joraly jurt tamyry tereńdegi alyp báıterekteı jasańǵyrap, jaıqala bermek.
Darhan QYDYRÁLI, «Egemen Qazaqstan»