Sıfrlandyrý – el damýynyń tóte joly

Osy mindetterdi sheshýdiń jaýaby kóbinese AО́K-ti sıfrlandyrýǵa, ıaǵnı memlekettik organdardyń agrarlyq sektor qatysýshylarymen birge zamanaýı aqparattyq tehnologııalardy qoldanýǵa jáne birqatar prosesterdi avtomattandyrýǵa baılanysty. Bul rette Memleket basshysy atap ótkendeı, eldi sıfrlandyrý – bul maqsat emes, tek absolıýtti artyqshylyqqa jetý quraly ǵana. Zamanaýı jahandyq damý ómirdegi barlyq salaǵa aqparat­tyq tehnologııalardy engizýmen sıpattalady.

Kanada, Ońtústik Koreıa, Malaızııa, Sıngapýr, AQSh sııaqty álemniń damy­ǵan elderinde jalpy tutas qoǵamdy, sol sııaqty jekelegen qyzmet salalaryn aqparattyq damytý strategııasy nemese  keshendi baǵdar­lamalary ázirlenip, iske asyrylýda.Osy oraıda Elbasy ózi­niń «Qazaqstan­nyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynda elimizdi sıfrlandyrý máselesine aıryqsha toq­talǵanyn da aıta ketkenimiz jón.

Biz sıfrlandyrýdy elimizdiń otandyq agroónerkásiptik keshe­nin damytý boıynsha mindetterdi sheshýdiń negizgi quraly retinde qaraýymyz kerek. AО́K-ti basty zamanaýı problemalary qar­jylandyrýdyń tómen qol­jetim­diligi, bilim men aqparatty taratý deńgeıiniń tómendigi, sondaı-aq memlekettik qoldaý ınstıtýttarynyń nashar damýy bolyp tabylady. Bul rette alǵashqy problemany shartty túrde eki quramdas bólikke bólý­ge bolady. Onyń birinshisi, ag­rarlyq salanyń kredıt alýymen baılanysty problemasy. Ekinshisi, ónimderdi ádil baǵamen ótkizý problemasy.

Bilim men aqparattyń taralý deń­geıiniń tómendigi fer­mer­lerdi oqytýdyń turaqty júıe­siniń jáne fermerlerge aýyl sharýashylyǵynda she­shim qabyldaý úshin qajetti qol­danbaly aqparatpen qamtamasyz etý júıesiniń bolmaýyna baılanysty. Bul meteoaqparat, geoaqparat, naryqtyq aqparat sııaqty aqparattardyń ashyq túrdegi qoljetimsizdigi.

Memlekettik qoldaý ınstıtýttary deńgeıiniń nasharly­ǵyn biz memleket­tik veterınarııa­lyq jáne fıtosanıtarııa­lyq uıymdardyń árqashan sapaly bola bermeıtin qyzmetterinen, sondaı-aq sýbsıdııalar, ártúrli ruqsattar men qujat­tar berý týraly kórsetiletin qyzmet sııaq­ty memlekettik organdar kórsetetin qyz­metter sapasynan baıqaımyz. Atalǵan problemalar turǵysynan sıfrly tehnologııalardy qoldanýdy qarastyrý qajet. Osy rette bul memlekettiń ǵana bastamashylyǵy bolyp qoımaı, bıznes tarapynan da eleýli qımyldardy  talap etedi. Iаǵnı, AО́K-ti sıfrlandyrý eki formatta G2B jáne B2B nemese «Bıznes úshin úkimet» jáne «Bıznes úshin bıznes» formatynda sheshilýi tıis.

Qazaqstanda 16 jyl buryn qun­dy qaǵazdardyń jańa túri – astyq qolhat­tary aınalymǵa engizildi. Bul qujat, birinshiden, astyqqa menshik quqyǵyn rastaıdy. Ekinshiden, elevatorda­ǵy astyqty onyń ıesiniń birin­shi talaby negizinde bosatý boıynsha sózsiz mindettemesin aıqyndaıdy. Úshinshiden, as­tyq kepilge qoıylǵan jaǵdaıda, kepil ustaýshynyń tıisti quqy­ǵyn tirkeıdi. Osy ınstıtýtty engizýdiń negizgi ıdeıa­sy saýda, kepilmen qamtamasyz etý máni retinde qarastyrylýy múmkin astyq qolhattaryn qun­dy qaǵaz retinde nemese aýyl sharýashylyǵyna ınves­tı­sııalar tartýdyń qarjy quraly retinde qarastyrylýyn qamtamasyz etý ekenin eske salamyz.

Eń aldymen «qaǵaz» túrin­degi astyq qolhattary júıe­­sin en­gizý zamanaýı astyq naryǵyn qalyp­tas­tyrýǵa yq­pal etti. Astyqty ótkizý tár­­tibin aıtarlyqtaı ózgert­ti jáne Qazaq­stannyń aýyl sharýa­shylyǵynda ınves­tı­sııalyq klımatty jaqsartýdyń alǵy­sharty boldy. Máselen, 2002 jyldan bastap 2015 jyldar aralyǵynda otandyq taýar óndirýshiler astyq qolhattary boıynsha astyqqa kepildik berý arqyly ekinshi deńgeıli bankten 1,5 trln teńge nemese shamamen 10,5 mlrd AQSh dollary somasyna kredıttik resýrstar aldy.

Atalǵan problemalardy joıý, son­daı-aq astyq naryǵyndaǵy jaǵdaıdy qadaǵalaý úshin 2016 jylǵy sáýirde Memleket basshysy astyq naryǵyn retteý máseleleri boıynsha zańnama­lyq ózgeristerge qol qoıdy. Onyń ishinde qujatsyz, ıaǵnı astyq qolhattarynyń elektrondy formasyna kóshý jáne olardy ustaýshylardyń memleket­tik tizilimin júrgizý týraly sheshim qabyl­dandy. Bul astyq qozǵa­lysynyń ashyq­tyǵyn qamtamasyz etýge, sondaı-aq astyqtyń is júzinde joq kólemine astyq qol­hat­taryn berýdi doǵarýǵa negiz boldy. Qar­jy quraly retinde astyq qolhatyna senimdilikti arttyrdy.

Búgingi kúni júıe eli­mizde astyqtyń qozǵalysyn jáne bar-joǵyn  qadaǵalaýǵa ǵana emes, astyqty elektrondy saýdamen satýǵa múmkindik berip otyr. Naryq árkim úshin qoljetim­di boldy. Sonymen qatar, obektıvti ólshemsharttar negizinde elevatorlardy reıtıngtik baǵa­laý júıesi de engizildi. Bul qolhattardy kepil retinde qoldaný kezinde kommersııalyq bankter tarapynan elektrondy astyq qolhattaryna senimdi arttyrýǵa múmkindik beredi.

Tek bir jyl ishinde júıede shamamen 5 myń klıent tirkeldi jáne onyń sany ósip keledi. Astyq qolhattaryn shyǵarýǵa, óteý, satyp alýǵa jáne satýǵa, bólýge jáne shoǵyrlandyrýǵa baılanysty 150 myńnan astam operasııa júrgizildi. Al satý boıynsha tirkelgen mámileler kólemi 13 mln tonna astyqty qurady. AО́K problemalaryn júıeli túrde sheshýge múmkindik beretin qajetti basty AT-jobalardy (aqparattyq tehnologııalar) atap ótkim keledi. Shartty túrde osy jobalardy eki kishi topqa bólýge bolady. Birinshi top – G2B, ıaǵnı «Bıznes úshin úkimet».

Osy jobalarǵa sýbsıdııa berýdi avtomattandyrý, elektrondy agrarlyq qolhattardy engizý, aýylsharýashylyǵy ónimderin óndirý men ony satýdy qadaǵa­laý júıesin ázirleý, aýylsharýa­shylyq tehnıkasyn esepke alýdy reanımasııalaý boıynsha jobalardy jatqyzýǵa bolady. Budan basqa jerdiń agrohımııa­lyq, gıdromelıoratıvtik, ekologııalyq «kartalaryn» sıfrlaý jáne oǵan kez kel­gen sharýa qojalyǵynyń qoljetimdiligin qamtamasyz etý jobasyn iske asyrýdy da qaraýymyz kerek. Endi osy atalǵan jobalardyń árbirine qysqasha toqtalyp óteıik.

Sýbsıdııalaýdy avtomattan­dyrý. Joba aýyl sharýashy­lyǵy bólimderi men bas­qar­ma­lary mamandarynyń jumy­syn jeńildetedi, sybaılas jemqorlyq­tyń jo­ıylýyna yq­pal etedi, sondaı-aq salaǵa sapaly taldaý men jaǵdaıdy jos­par­laýǵa jol ashady.

Elektrondy astyq qolhat­t­aryn iske qosý boıynsha joba fermerlerge qujattan­dy­rylmaǵan emıssııasyz qaryz­dyń qundy qaǵazdaryn shyǵa­rýǵa, sol arqyly odan ári aýyl sharýashyly­ǵy ónimderin jet­kizýdi nemese qaryzyn tóleýdi avtomattandyrýǵa múmkindik beredi. Qarapaıym tilmen aıt­qan­da, bul joba  fermerlerge óz egisin aldyn ala satýǵa jáne tek bankterden ǵana emes, tikeleı halyqtan da asa «arzan» aqshany tartýǵa múmkindik beredi.

Azyq-túlik óndirýshi jáne ony eksporttaýshy retinde álemde ekinshi orynda turǵan Brazılııada 1994 jyly engizilgen agrarlyq qolhat qazirgi tańda brazılııa agrobıznesinde qoldanylatyn aınalym kapıtalynyń basym bóligin qamtamasyz etýde, bul shamamen jylyna 20-30 mlrd AQSh dollary. Brazılııa aýyl sharýashylyǵyndaǵy barlyq qarjylyq quraldar qunynyń 40 paıyzy derlik osy agrarlyq qolhattarǵa tıesili.

Mal jáne ósimdik tektes ónimderdi qadaǵalaýdyń aqpa­rattyq júıesi «fermerden ústelge deıingi» prosesti qadaǵa­laýǵa qolaıly. Aýyl sharýa­shylyǵy tehnıkasyn esepke alý júıesiniń jumysy búgingi kúni qanaǵattanǵysyz bolyp otyrǵandyqtan ony sıfrlandyrý qazirgi tańda  tehnıkanyń kepildigi arqyly  kredıt alý múmkindigin keńeıtýge jáne tehnıkany lızıngke alý jumysyn odan ári jetildirýge jaǵdaı jasaıdy.

Jerdiń jaı-kúıi týraly memle­ket­tik aqparatty sıfrlaý jáne oǵan qol­jetimdilikti qamtamasyz etý jobasy eli­mizde «naqty eginshilik» sııaqty jańa ser­vısterdi  damytýǵa múmkindik beredi. Atalǵan servıster B2B formatyndaǵy jobalarǵa, «Bıznes úshin bızneske» arnal­ǵan mindet. Olarǵa «naqty eginshilik», on­laın-kredıt berý men onlaın-saqtan­dyrý sııaqty joǵaryda atalǵan servıs­terdi, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy ónim­derin ótkizýge arnalǵan elektrondy saýda alańdaryn jatqyzýǵa bolady.

Barlyq joǵaryda atalǵan jobalar AО́K-tiń basty mindetterin sheshýge oń áser etedi, sondyqtan olar úshin negizgi kedergilerdi joıý boıynsha qajetti zańnamalyq qoldaýmen qamtamasyz etý mańyzdy.

Saparhan OMAROV,

Parlament Májilisiniń depýtaty, Agrarlyq máseleler komıtetiniń tóraǵasy