Qazaq munaıynyń qaınary qýatty

Jer qoınaýyndaǵy zerttelgen munaı qory boıynsha Qa­zaq­stan dúnıe júzinde toǵy­zyn­shy oryndy ıelenip, munaıly derjavalardyń qataryna qo­syl­dy. Bul bizdiń Elbasy­myz­dyń táýelsizdik jyldaryndaǵy kóregendik saıasatynyń arqa­syn­da iske asqan zor jetis­tik­terdiń biri. Osy oraıda eli­miz­diń tájirıbeli kásibı munaı­shy­larynyń biri Uzaqbaı Qara­balın­men suhbattasyp, álem­dik sahnada salıqaly salmaǵy bar Qazaqstan munaı jáne gaz sala­syn ıgerýdegi qıyndyqtar men qoldanyp jatqan erekshe tehnolo­gııa­lar týraly oı bólisken edik. – Siz ózińizdiń eńbek jolyńyzdy bastaǵan sonaý jetpisinshi jyldardan beri elimizdiń munaı jáne gaz sa­la­sy­nyń tehnologııasyn jetildirip, osy sa­lanyń ǵylymı áleýetin arttyrýǵa ózindik úles qosyp kelesiz. Osy salada júzege asqan biregeı ózge­ris­terdiń ortasynda júrsiz. Sondyqtan, ózińiz kýá bolǵan kezeńdegi úlken jetistikter, tehnologııalar týraly aı­typ ótseńiz. – Kaspıı aımaǵy oıpatyndaǵy negizgi iri kenishter úlken tereńdikte jatqan tuz qabaty astyndaǵy ken oryndary bolyp sanalady. Mundaı qazba baı­lyq­tary qalyńdyǵy birneshe metrden birneshe shaqyrymǵa deıin jetetin orasan zor tuz qabatynyń astynda ornalas­qan­dyq­tan olardy ıgerý úshin jańa bur­ǵy­laý tehnologııalaryn paıdalanýǵa týra keldi. Mysaly, Shubarqudyq kenishindegi tuz qabaty keıbir jerlerde 4,5 shaqy­rymǵa deıin jetedi. Qara altyn qory naq osyndaı tuz qabatynyń astynda shoǵyrlanǵan. Sondyqtan, tuz qabatyn tesip ótip, uńǵyma qurylysyn júrgizý arnaıy zertteýlerdi qajet etti. Sol bir kezeńde men QazǴZGB ıns­tı­tý­tynda dırektordyń burǵylaý sala­syn­daǵy ǵylymı jumystar boıynsha orynbasary Oleg Konstantınovıch An­gelo­pýlonyń jetekshiligimen jumys istedim. Ol kisiniń basshylyǵymen magnıı gıdrogeli atty burǵylaý jýǵysh suıy­q­tar­dy paıdalaný júıesi qoldanyla bas­tady. Bul magnıı gıdrogeli joǵaryda aıtqan tuz qabattarynan ótý kezinde erekshe tıimdilik berdi. Alaıda, bul burǵylaý suıyqtyǵy barlyq problema­lar­dy birden sheshe almady. Sondyqtan bizdiń ujym osy suıyq eritindisine qosatyn adgezıondy kalmatant atty qospa oılap tapty jáne osy qospa qo­sylǵan jýǵysh eritindini taý jynys­ta­ry­nan ótken kezde olardyń ylǵal­da­nýyn azaıtýǵa múmkinshilik berdi. So­nyń arqasynda, kedergisiz uńǵylardy tereń burǵylaýǵa jaǵdaı jasady. Osyn­daı tehnologııalardyń paıda bolýyna men de atsalystym. Bul usynys óner­tap­qyshtyq dep tanylyp, joǵary baǵaǵa ıe boldy. Sonyń nátıjesinde biz, ıaǵnı osy ónertapqyshtyq usynystyń avtor­lary búkilodaqtyq patent bıýrosynyń kýáligine ıe boldyq. – Mundaı ǵylymı ádis qandaı ken oryndarynda qoldanyldy? – Biz Qarashyǵanaq kenishinde de osyndaı quımalardy paıdalaný arqyly tereń burǵylaýǵa jaǵdaı týǵyzdyq. Máselen, Manash atty barlaý alańynda uńǵynyń tereńdigi 6 myń metrge deıin jetti. Sondaı-aq Aıyrshaǵyl, Sholqara, Úlken tóbe, Tortaı, taǵy basqa kóptegen barlaý aımaqtarynda da osy ádisti qoldaný arqyly tereń uńǵylar qazyl­dy. Bir aıta ketetin másele, geologııa­lyq barlaý jumysy únemi ken ornyn ashýmen aıaqtalmaıdy. Jalpy, álemdik tájirıbede úsh uńǵymanyń bireýi ken ornyn ashatyn bolsa, onda ol úlken jetistik bolyp sanalady. Sondyqtan biz­diń de úlken tereńdikterge qazylǵan uńǵylarymyzdyń bári ken ornyn ashqan joq. Alaıda, olardyń barlyǵy derlik jer qoınaýynyń geologııalyq sıpatyn, ereksheligin, hımııalyq jáne petro­grafııalyq quramyn zertteýde ǵylym úshin taptyrmas qundy aqparat beretin. – Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyl­dary el ekonomıkasy kúrdeli jaǵ­daı­ǵa tap boldy. Sol kezeńde elimizdiń munaı-gaz salasyna iri sheteldik ınvestısııalar tartyldy. Siz sol kezde osy bir tarıhı sharalardyń basy-qa­syn­da boldyńyz. Elimizdiń ekonomı­ka­syn damytýǵa serpin bergen iri jobalar týraly aıtyp ótseńiz? – Qazaqstan alǵash táýelsizdikke qol jetkizgen jyldarda munaı jáne gaz salasynyń turaqty damýy Elbasynyń erekshe nazarynda boldy. Men ol kezde Munaı jáne gaz mınıstrliginde jumys isteıtin edim. Sondyqtan osy salaǵa ınvestısııalar tartý úshin atqarǵan Elba­sy­nyń zor eńbeginiń kýágeri boldym desem, qatelespespin. Mınıstrlik Elba­sy­nyń tapsyrmasyn iske asyrý úshin alǵashqy jyldary Qarashyǵanaq, Teńiz ken oryndaryna ınvestorlar tartý máselesimen shuǵyldandy. Sol kezeńdegi eń ózekti máseleniń biri, Memleket bas­shysynyń tikeleı tapsyrmasymen daı­yn­dalǵan «Munaı týraly» zań edi. Alǵashqy sheteldik ınvestorlarmen kelssózder júrgizý barysynda ınves­tı­sııalyq kompanııalar Qazaqstanda neni qajet etetindigin alǵash túsine basta­dyq. Bul ınvestısııalar elimiz úshin qan­daı paıda beretinin, elimiz ınves­tor­larǵa qanshalyqty kepildik berý kerek ekendigin uǵyndyq. Mine, osy saladaǵy alǵashqy qadamdarymyz asa mańyzdy boldy. Sonymen birge, bul qadamdar ýa­qyt salmaǵymen shyńdalǵan durys sheshimder edi. Otandyq ekonomıkamyzdyń boıyna qan júgirtken negizgi jobalar – bul árıne, orasan iri jobalar: Qara­shy­ǵa­naq, Teńiz jáne sońǵy on jylda jú­zege asyryla bastaǵan Qashaǵan joba­la­ry edi. Bul jobalar birinshiden, bizdiń elimizge mıllıardtaǵan dollar ınvestısııa tartýǵa múmkindik berse, ekinshiden, osy jobalar arqyly bizdiń maman­dary­myzdy jumysqa tartyp, tájirıbe shyń­daýǵa jaǵdaı jasalyndy. Ken oryndarynyń damýyna baǵyt­tal­ǵan jumystarda tek bir ǵana Qara­shyǵanaqta 6 myńnan astam adam, al Teńiz ken ornynda 10 myńnan astam adam jumyspen qamtyldy. Olar jańa jaǵdaıda jumys istep, tájirıbe jınaq­taý­da. Bizdiń mamandar halyqaralyq dá­rejede kásibı sheberlikti ıgerdi. Mine, osynyń bári buryn bizdiń túsimizge de kirmegen jańa sapalyq jetistikterge je­týimizge yqpal etti. Sonymen birge, eli­mizge kelgen orasan zor ınvestısııalar memlekettik bıýdjetti tolyqtyryp, egemendigimizdi nyǵaıtýǵa aıtýly úles qosýda. Aıta ketetin bir másele, munaı jáne gaz salasyndaǵy ǵylymı-zertteý ju­mys­tarynyń kópshiligi buryn shetelderde júrgizilse, endi táýelsizdikke qol jetkennen keıin bul saladaǵy aýqymdy ǵylymı-zertteý jumystaryn ózimiz júrgize bastadyq. Bunyń ózi munaı jáne gaz salasyndaǵy kadrlardyń halyq­ara­lyq deńgeıde jumys isteı basta­ǵa­ny­nyń aıqyn dáleli. – Amangeldi gaz kenishiniń ashy­lý­y­­na qandaı jaǵdaılar sebep boldy? – Amangeldi ken orny – bul Úki­mettiń tapsyrmasymen iske asyrylǵan áleýmettik mańyzy zor jobalardyń biri edi. Keńestik dáýirde Qazaqstandy gazben qamtamasyz etý О́zbekstan arqyly júzege asyrylatyn. Alaıda, memleketterimiz táýelsizdik alǵannan bastap, eki el arasynda jańa qarym-qatynastar paıda boldy. Bul rette jumys tobyna júkteletin jaýapkershilik orasan zor edi. Basty maqsattardyń biri – gazben qamtamasyz etý salasynda qaýipsizdikke qol jetkizý boldy. Egemendiktiń alǵash­qy jyldarynan-aq bul tyǵyryqtan shyǵý jolyn izdedik. Halqymyz úshin bul jobanyń áleýmettik mańyzdylyǵy sonshalyq, ken ornynyń ashylý salta­natyna Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń ózi qatysyp, sáttilik tiledi. – Uzaqbaı Súleımenuly, Siz birneshe jyl boıy «QazMunaıGaz» AQ-ty basqardyńyz. Osy jyldarda «Qaz­Mu­naıGaz» álemdik iri kompanııa­lar­dyń dárejesine kóterilip, elimizde mu­naı jáne kondensat óndirý mólsheri ese­leı artty. «QazMunaıGazdyń» osy damý joly jáne bolashaǵy tý­ra­ly ne aıtasyz? – «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııa­syn basqarǵan jyldarda birqatar ma­ńyz­dy sharalar júzege asyryldy. Eń al­dymen, munaı jáne kondensant óndi­rý­diń ortasha jyldyq 7 paıyz ósimi qam­­tamasyz etildi. Bul kezde álemdik orta ósim 2 paıyz kóleminde bolatyn. Kom­pa­nııanyń memlekettik bıýdjetine aýda­ra­tyn tabysynyń kólemi 3 ese artty. Osy jyldar ishinde kompanııamyz halyq­ara­lyq munaı rynogy sýbektileriniń ishindegi mańyzdy qurylymdardyń birine aınaldy. «Petro Qazaqstan», «Qaz­ger­munaı» sııaqty munaı óndiretin jeke menshik kompanııalardyń mańyzdy úles­te­rin memlekettik baqylaýǵa alý sharalary negizinde munaı-gaz kenishterin memleket ıeligine qaıtarý jumys­tary júrgizildi. Bul úrdis keıingi ýa­qytta da jalǵasýda. «QazMunaıGaz» kompanııasy arqyly memleket birqatar ken oryndarynyń baqylaý paketin ıelenýge múmkindik aldy. Osy jyldar ishinde «Qaz­Mu­naı­Gazda» korporatıvtik basqarýdyń ha­lyq­aralyq standarttary óndiriske engizilip, «QazMunaıGaz» Barlaý О́ndirý» AQ-tyń London bırjasyna shyǵyp, ınvestorlardyń 2 mıllıard dollardan astam qarjylaryn el ekonomıkasyna tartty. Bul Qazaqstan kompanııa­lary­nyń London bırjasynda IRO-ny uı­ym­dastyrýdaǵy alǵashqy qadamdarynyń biri edi. Kaspıı teńizi sektoryndaǵy Qalam­qas teńiz, Aqtoty, Qaıran, Janbaı, Atash, Túpqaraǵan, Qurmanǵazy, Blok «N» sııaqty qazaqstandyq birqatar iri ken oryndaryn ıgerý jumysy bas­tal­dy. Osy oraıda Nurtaı Ábiqaev bas­qar­ǵan úkimettik kelissóz júrgizý tobynyń Kaspııde ekonomıkalyq sektorlar she­ka­ralaryn belgileý barysynda atqarǵan aýqymdy jumysyn atap aıtar edim. Jáne osy jumystyń utymdy jáne qysqa merzimde sheshilýine, osy toptyń jumysyna qatysqanymdy abyroımen eske alyp otyramyn. Osy jyldary elimiz úshin óte mańyzdy strategııalyq mu­naı-gazdy magıstraldyq tasymaldaý joldarynyń eksporttyq júıesi ómirge keldi. Atap aıtqanda, Kaspıı qubyr­je­lisi konsorsıýmy (KQK), Atasý – Alashankoý munaı qubyry, Túrkimenstan – О́zbekstan – Qazaqstan – Qytaı gaz qubyry iske qosyldy. Sondaı-aq, Elba­sy­nyń bastamasymen ómirge kelgen KQK-nyń «Teńiz – Atyraý – Novorossıısk» munaı qubyrynyń qurylysyn salý jóninde halyqaralyq kelissózder júrgizýge qatystym. Bul joba Qazaq­stan ónerkásibiniń jańa tarıhyndaǵy óte mańyzdy eksporttyq joba bolyp tabylady. Basqasha aıtqanda, bul eli­mizdiń munaı óndirý salasynyń kúre­ta­my­ry. Men bul jumysqa qatysqanyma óte qýanyshtymyn. «QazMunaıGaz» qazaqstandyq kompanııalar ishinde alǵash ret bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi mehanızmin engizdi. Biz osy jyldarda Jańaózen qalasynda emhana jáne stadıon saldyq, Aqmola oblysyndaǵy Zerendi mańyn­da­ǵy jáne Mańǵystaý oblysyndaǵy Kendirli aımaǵyndaǵy munaıshylardyń jáne olardyń balalaryna demalys ba­za­laryn damytýdy is júzine asyrdyq. Artta qalǵan aýdandardyń turǵyn­dary­na materıaldyq kómek kórsetý shara­la­ryn qolǵa aldyq. Onyń ishinde Atyraý qalasynda arnaıy turǵyn úı keshenin salyp, Saryqamys kentiniń turǵyn­da­ryn qalaǵa kóshirý jumysyn atqardyq. «QazMunaıGaz» kompanııasy búginde respýblıkamyzdaǵy eń iri kompanııa­lardyń biri bolyp tabylady. Qazaqstan jeriniń qoınaýyndaǵy munaı-gaz qory­nyń bolashaǵyn eskere kelip, «Qaz­Mu­naıGaz» úshin aldaǵy ýaqytta da elimizde atqaratyn jumys aýqymy zor dep oılaımyn. Bul teńizde jáne qurlyqta kompanııanyń áleýeti jáne mol táji­rı­besi arqasynda jańa ken oryndary ashy­lyp ıgeriledi degen sóz. Qazir Qazaq munaı jáne gaz ınstıtýty búkil Qazaq­stan óńiri boıynsha ıgerilgen ken bas­seınderiniń qoryn anyqtaý jóninde keshendi jumysty qolǵa aldy. Bul «Qaz­Mu­naıGaz» kompanııasynyń jáne Qazaq­stan Respýblıkasy geologııa komıtetiniń tapsyrmasy. Osy zerttelgen basseınderde munaı jáne gaz qorynyń bolashaǵy týraly jańa ıdeıalar jáne jańa úderister ashylýda. – Siz Qazaqstan munaıy men gazyn tasymaldaý máselesin sheshýde de erekshe eńbek sińirdińiz. Qazirgi bizdiń eksporttyq tasymal qubyrlary men joldary haqynda ne aıtasyz? – Iá, búgingi elimizdiń eksporttyq magıstraldyq qubyr joldary kóptegen strategııalyq jáne kommersııalyq mindetterdi sheshedi. Bul Qazaqstan úshin óte mańyzdy másele. Respýblıkamyz ishki kontınentaldyq el bolyp tabylady. Kómir sýtegi shıkizatyn tutynatyn negizgi rynoktar Qazaqstannan shalǵaı jerlerde ornalasqan. Solaı bola tursa da bizde syrtqa shyǵatyn teńiz joldary joq. Biz shıkizatymyzdy tek qur­lyq arqyly jáne basqa memleketterdiń aýmaǵy arqyly ǵana shetke shyǵara alamyz. Sondyqtan búginde elimizde jú­zege asyrylyp jatqan munaı-gaz shıki­za­tyn eksporttaý joldary taıaý bola­shaqqa qajetti strategııalyq mańyzdy mindetterdi sheshe alady. Elimizdiń munaı-gaz magıstraldyq qubyr jol­da­ry áleýetin arttyrý maqsatynda aldaǵy ýaqytta da birqatar keshendi jumystar júzege asyrylady. Qoryta aıtqanda, Qazaqstan aldaǵy ýaqytta óziniń eks­port­tyq áleýetin arttyra otyryp, álem­degi iri munaı óndirýshi elge aınalyp, halqymyzdyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn burynǵydan da jaqsartýǵa barynsha jaǵdaı jasaıdy. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jylqybaı JAǴYPARULY.