Rýhanı kod – ulttyń ishki jan dúnıesi

Eger Fransııadaǵy, Amerıkadaǵy qazaqtyń shóberesi qazaqpyn dese, demek onyń tereń tamyry jaıylǵan qazaqpen baılanystary, qasterleıtin, baǵalaıtyn buldy dúnıeleri bar. Ult qundylyqtarynyń asta­ryndaǵy faktorlardy túsinýde jáne qabyldaýǵa baılanysty fılo­­sofııalyq jáne saıası oılar tarıhyna kóz jibersek, úsh aǵym­nyń aıqyn kórinis alǵany nazar aýdartady.

Birinshisi ult jasandy, ýaqyt­­­sha qaýymdastyq, ómirge keledi, kete­di, joıylady, basqalarǵa sińisedi deıtinder. Bul tujyrymdy kons­trýktıvızm deıdi. Ártúrli de­tal­dardan qurastyratyn balalar oıynshyǵy – konstrýktor sııaqty ult tamyrsyz, shynaıy emes, sanadaǵy, qııaldaǵy quras­tyrylǵan qaýymdastyq. Kon­strýk­­tıvızm basynda tegi orys, amerı­kalyq áleýmettanýshy P.Sorokın (1885-1968) tur.

Ol 1917 jylǵy «Revolıýsııa jáne sosıo­logııa» atty eńbeginde «Ult» uǵymyn taldaýǵa asa zor mán beredi. «Ult dep keıbireýler qan, tek, násil birligin aıtady. Shyndyǵynda taza nemis, aǵylshyn qany degen qan joq. Qan tazalyǵy jylqy zaýyt­tarynda kezdesedi, «taza qan» aı­ǵyr­larda ǵana bar. Al adamdardy qan biriktiredi deý qate…» deıdi ol. «Ivanov pen Petrov» bir ult­tan, olardy jaqyndatatyn qandary­nyń hı­mııalyq quramy emes».

Bul da sonyń ýáji. Keıbireýler ulttan ultty aıyratyn til deıdi. Bir tilde sóıleıtinder bir ultqa jatady delinedi. P.Sorokın ony da teriske shyǵarady: «Eger til – ulttyń sheshýshi belgisi bolsa, vengr men nemis tilin birdeı biletin­derdi kim deımiz? Aǵylshyndar men amerıkalyqtar da negizinen aǵylshyn tilinde sóıleıdi, biraq ártúrli ulttar», deıdi ol. Din de ulttyń belgisi bola almaıdy, sebebi bir dindi kóp ulttar ustanady. Ortaq ekonomıkalyq múdde de ulttyń belgisi bola almaıdy. Ekonomıka salasynda ártúrli ulttar ókili eńbek ete beredi.

«Mádenıet te ulttyń bel­gisi bola almaıdy. Eger til, din, ekonomıka ártúrli ultqa ortaq bolsa, onda mádenıetten ne qaldy?» dep abyrjıdy ol. «Keı­de ulttyq psıhologııa, minez-qu­lyq ortaq degen pikir aıtylady. Shyndyǵynda adamdardyń minezi ultyna qaraı emes, kásibine qaraı qalyptasady…» degen avtor.

Sonymen eshqandaı ult týraly teorııa ony qanaǵattandyrmaıdy. Osylaı ult ártúrli elementterge bólinip ǵaıyp boldy. «Nasııa ıschezla», – dep túıgen oıyn avtor. P.Sorokın til, mádenıet, jer, sý, atameken, bas ıetin qasıetti tarıhı oryndardyń, jalpy ult tabıǵatynyń tereńdigin keıin moıyndady. Onyń qartaıǵanda bar armany – tarıhı otany Reseıdi, Máskeýdi, Sankt-Peterbýrgti bir kórý edi. Biraq V.Lenınge qas­tandyq jasaý nıeti de bolǵan ǵa­lymnyń Keńes odaǵyna kelýi múm­kin bolmady.

Búgin konstrýktıvızmdi qol­daýshylar, jahandaný zamanynda ulttyń rýhanı kody joıyla bastady deýshiler kóbeıdi. Ult­tyq qasıetter arzandap barady degen pikirdi qýatty nasıhat­taýda. Ásirese reseılik ǵalym­dar arasynda ulttardyń jana­za­­syn shyǵarǵysy keletinder bar. Mysaly, qazaqtardy orys ále­mi yqpalynan shyǵarǵysy kel­meı­tinder ulttyń jaı ǵana top ekendigin kórsetý úshin qazaqtardy mysalǵa alady.

Memlekettik tilden góri orys tilinde kóp sóıleıtin, jazatyn, oılaıtyn, tipti orys tildi ultqa bet alǵan, úkimeti, parlamenti, kóptegen otbasylary memlekettik dep jarııalaǵan tildi syılaı ber­meıtin halyqty qazaq ulty deýge bola ma eken degendeı saýal qoıady. Latyn álipbıine resmı jarlyqpen, zańmen kóshkenmen, kırıllısany qazaqtar paıdalana beredi, latyn álipbıi tasada qalady deýshiler az emes. Bul Qazaqstandaǵy qazaq tili­niń jaǵdaıyna baılanysty aı­tylǵan pikirler.

Ulttyq qaýym­dastyqty buldyr saǵym deı­tinder, ásirese búgin álemge óz bıligin júr­gizýshi iri ulttar ókilderiniń ara­syn­da kóbeıýde. Jahandaný – qa­zaq sııaqty ulttar úshin úlken syn.

Ekinshi aǵymdy áleýmettik-saıa­sı kózqarastar júıesi deýge bo­lar. Ult jónindegi tujyrym­dar­dyń ishinde psıhologııalyq qaǵı­da­­lar­­dyń alatyn orny erekshe. Materıalıstik baǵyttaǵy ǵalym­dar sharýashylyq, atameken, til, tarıh, mádenıet ortaq minez-qulyq qalyptastyrady deıdi. Ekinshileri ıdealıster ulttyń tarıhı damý barysyndaǵy qalyp­tasqan ulttyq psıholo­gııa, minez-qulyq memleket q­urýǵa, ulttyń tutastyǵyna, ortaq mádenıetine, tiline, áskerine, tártibine, aza­mat­tyǵyna jeteleıdi, patrıo­tızmge bastaıdy, ulttyq qun­dy­lyqtarǵa artyqshylyq be­re­di deıdi. Abzaly ulttyq psı­ho­­logııa materıaldyq jáne áleý­mettik-mádenı faktorlardyń ózara yqpaldastyǵynyń jemisi.

XIX ǵasyrda nemis ǵalymy Otto Baýer «Ult máselesi jáne sosıal-demokratııa» atty eńbeginde «Ult degenimiz – ortaq taǵdyr, gene­tıkalyq jáne mádenı mura negizinde qalyptasqan minezdiń ortaq­tyǵy», deıdi. Ulttyq erek­sheliktiń, daralyqtyń saqtalýy, O.Baýerdiń aıtýynsha, dúnıeni birden-bir qaıtalanbas ózinshe qabyldaıtyn ulttyq appersepsııa (túısik) mehanızmine baılanysty.

Memlekettegi bolyp jatqan saıası ózgeristerdi de ol ulttyq minezdiń qasıetterimen túsindirgen. Fran­sııa eliniń konstıtýsııasynyń tez ózgerip otyrýy fransýzdardyń jańalyqqa qushtarlyǵynan deıdi.

Bizdiń zamanymyzǵa deıingi III ǵasy­rda ómir súrgen Qytaı oıshyly Sıýn-szy «Barlyq jańa tý­ǵan sábılerdiń úni birdeı. Biraq óse kele olar ártúrli ádet-ǵuryp­­qa úı­re­nedi», – dep ulttyń jara­ty­ly­syn áleýmettik ortamen baılanys­tyrǵan.

K.Markstyń ulttyq áleý­met­nama salasyndaǵy kóz­qarasy nazar aýdararlyq. Ol «Evreı máselesi jóninde» eńbe­ginde keń taralǵan «evreı máselesi – dinı másele» degen tezısti teriske shy­ǵaryp, evreılikti kapıtalızm­men baılanystyrady. Saýda men qarjy qyzmetine beıimdi ev­reı­lerge básekelester kóp. Paıda­kúnemdik, alypsatarlyq, saýdagerlik evreılerge erekshe nazar aýdartady. Kapıtalıstik ekonomıka aqshany qudaıǵa aınaldyrady.

Sondyqtan evreılik tek evreıler ǵana emes, barlyq halyq­tarǵa tán paıdakúnemdik psı­hologııa týǵyzady. K.Marks bul máseleniń sheshý jolyn da usynady. Ol –  adamzatty qanaýdyń qandaı da bolsyn túrinen, sonyń ishinde ulttyq ezgiden azat etý, taýar-aqsha qatynastaryn retteý. Evreılik mándi jeńý mindeti shyndyǵynda azamattyq qoǵamnyń evreılik rýhyn, shyrqaý shyńy aqsha júıesiniń adamgershilikke syıymdy emestigin joıý ekenin K.Marks dáleldeýge tyrysty.

Mádenıettaný turǵysynan ult degenimiz mádenı qaýymdastyq, ony ýaǵyzdaýshylar ulttyq tildiń alatyn ornyn basa aıtady. Sóz joq, halyqtyń barlyq rýhanı baılyǵy tili arqyly kórinedi. Dekabrıst V.K.Kıýhelbeker aıt­qandaı, ultty rýhanı negizdegi qaýymdastyq dep qarastyrsaq, biz tildi onyń dili dep aıtar edik, sondyqtan da til tarıhpen baı­lanysty bolǵanmen, tildiń tarıhı máni saıası ózgeristerden salmaqtyraq.

Osydan kelip dekabrıster orys balalaryn shetel, ásirese fransýz tárbıeshileriniń qolyna berýge tyıym salynsyn, orys tili, orys halqynyń namysy shlagbaým, ordonans-gaýz, ober-gofmarshal sııaqty sózdermen qorlanbasyn dep talap qoıdy.

Nemis oqymystysy V.Gým­bold «ulttyń ózine tán, ishteı danyshpan rýhy bar, sol rýhtyń ereksheligin syrtqa shyǵaryp saqtap, urpaqtan urpaqqa berýshi kúsh – til» deıdi. A.S.Pýshkın de ulttyń rýhanı kiltin, tabıǵı ortasyn klımat, aýa raıy, dini men rýhynyń aınasyn onyń poezııasynan izdeıdi.

Ulttyń rýhanı jan dúnıesi týra­ly sóz bolǵanda oǵan qýat bere­­tin dinge kóp mán beriledi. Dini­­nen aıyrylǵandar ult qun­dy­­lyqtarynan da aıyrylyp bas­qa ultqa sińisedi. Ulttyq bos­tan­dy­ǵynan aıyrylǵan ulttyń de­meý­shisi, qoldaýshysy – din. Son­dyqtan ult-azattyq qozǵalystar dinı sıpat alady. Dinniń arqasynda ult óz ulttyq kodyn saqtap qalady. Son­dyqtan qazaqty musylman, evre­ıdi ıýdaızm, polıakty katolık dinimen baılanystyrady.

Ult tabıǵatyn saıası turǵydan saralaý ony memlekettiń damýymen baılanystyrady. Gegel kezinde ult, ulttyq memleket absolıýttik ıdeıanyń bir kórinisi degen bolatyn. N.A.Berdıaev memlekettilik-ulttyq bolmystyń qalypty jaǵ­daıy, al memlekettiginiń joıylýy ultty dilinen aıyratyn úlken baqyt­syzdyq, aýyr indet dedi. Nemis zertteýshisi R.Darendorf ulttyń negizi – jalǵyz ǵana konstıtýsııa men quqyq dep atap kórsetedi. Ult­­­tyq pen memlekettiliktiń ara­qa­tynasy týraly orys ǵalymy P.B.Strýve bylaı deıdi: «О́z mem­le­­ke­tińdi jek kórýge bolady, bi­raq óz ultyńdy jek kórý múmkin emes».

Ulttyń basyn biriktirýde mem­le­kettiń dánekerlik qyzmeti asa joǵary. Mysaly, tiline, týys­tyǵyna, minez-qulyqtaryna qara­mastan, eki memleket qur­ǵan­dyqtan aǵylshyndar men ame­rıkalyqtar eki ult bolyp qalyp­tasty. Ultty saıası turǵydan túsiný bedeldi halyqaralyq uıymnyń – Birikken Ulttar Uıymynyń atynan da baı­qalady. Memleketke ulttyq faktor dy kúsh-qýat beredi. Kezin­de eki memlekette ómir súrgen nemister, vetnamdyqtar búgin bir ult bolyp qalyptasýda. Ortaq tarıhı sana, til, dástúr memlekettike bólinýden joǵary. Táýelsizdik tusynda bir mıllıonǵa jýyq qazaq basqa memleketterden tarıhı Otandaryna oraldy. Bul úrdis jalǵasýda.

Úshinshi baǵyt – tabıǵı bıolo­gııalyq kózqarastar júıe­si. Búgingi ult­taný iliminde etnos­tardy áleý­mettik-bıolo­gııalyq qaýym­dastyq retinde qaras­tyratyn oı-júıe qa­lyp­­tasty. Bul tujyrymǵa árbir etnostyń antro­pologııalyq belgi­le­rimen ereksheletindigi negiz boldy.

Otbasy ulttyń áleýmettik bıo­logııalyq turaqtylyǵyn, tól­týma bitimin, ulttyq tárbıe arqyly ulttyń qundylyqtaryn saqtap, onyń basqa ultqa sińip ketýiniń aldyn alady. Sondyqtan ǵalymdar aralas nekelerdiń shegin anyqtap, onyń shekten attaýy ultqa qaýip tóndiretindigin eskertedi. Ol tek 7-10 paıyz aralyǵynda bolýy kerek. Bul shamadan shyǵý az ult­tardyń bolashaǵyn ekitalaı etip, basqa ultqa sińip, bara-bara ult retinde joıylýyna ákeledi. San jaǵynan iri ulttarǵa mundaı qaýip tónbeıdi.

Kóptegen oıshyldar ult tabı­ǵatyn onyń klımatymen baılanys­tyrady. Mysaly, Sh.Monteske bylaı deıdi: «Klımattyń bıligi barlyq bılikten kúshti».

XVIII ǵasyrdan bastap ulttyń tabıǵatyn onyń terrıtorııasymen, atamekenimen ásirese jer betiniń kórinisi, ósimdikter jáne janýarlar dúnıesimen baılanystyratyn kózqarastar júıesi qalyptasa bas­tady. Osy tujyrymdamalardyń ishinde erekshe nazar aýdararlyǵy L.N.Gýmılevtiń teorııasy.

Ulttyń paıda bolýy (etnogenez), L.N.Gýmılevtiń aıtýynsha, tarıhı jáne landshafttyq faktor­lardyń úılesimdi damýynyń je­misi. Etnos áleýmettik keńis­tiksiz ómir súre almaıtyny sııaq­ty, atmosfera, gıdrosfera, bıosfe­rasyz da ómir súre almaı­dy. Etnostardyń bir-birinen aıyr­mashylyǵy, olardyń qorshaǵan tabıǵı-terrıtorııalyq ortaǵa beıimdelýine baılanysty. Land­shaftysynan aıyrylǵan ár etnos (jer aýdarylǵanda, kóp ultty qalaǵa kóshkende, taǵy basqa jaǵ­daılarda) basqa bir etnosqa, jańa qaýymdastyqqa aınala bastaıdy dep túıedi ol.

Qoryta aıtqanda, ulttyń rýhanı kody kúrdeli, kóp astarly qubylys. Biz búgin rýhanı jańa­rýdy bir ǵana faktor­men baı­lanystyra almaımyz. Bú­gingi etnofılosofııalyq jáne etno­áleý­mettanymdyq tujyrymdarǵa súıe­nip, ulttyń rýhanı kodynyń on mańyzdy ındıkatorlaryn aıtýǵa bolady: Atameken; Ulttyq til; Otbasy; Ulttyq mádenıet; Ulttyq bilim; Ulttyq tárbıe; Ult tarıhy; Dástúrli din; Ulttyq dástúr men salttar; Kishi otany (aýyl, aımaq, ósken orta). Sondyqtan ulttyq kod bir-birimen úılesimdi, ózara yqpaldasqan kóptegen ulttyq qun­dylyqtardyń jıyntyǵy. Mańyzy jaǵynan ulttyq ıdeologııa deýge de bolady.

Rýhanılyqty uran tastap engize almaımyz. Memlekettiń ishki saıa­saty ulttyń rýhanı kodynyń kúrdeliligine negizdelgende ǵa­na tıimdi bolady. Áleýmettik deń­geıi turǵysynan ulttyń bilimi, máde­nıeti, dindarlyǵy, kásibı deń­geıi, ekonomıkalyq tabysy, tur­m­ys­tyq jaǵdaıy, qonystanýy (aýyl, qala), týýy, ólim-jitimi, otbasy jáne onyń beriktigi, aralas nekeler, qylmystylyǵy, bir sózben aıt­qanda, ulttyń áleý­mettik sapasy onyń bıik rýhyna negiz bolady.

Ulttyq qundylyqtardy ult ókilderiniń qabyldaýy birkelki emes. Rýhanı ustanymyna qaraı jeke tulǵalardy monoetnostyq, tek óz ulttyq qundylyqtarymen shekteletin, bıetnostyq, óz boıyna óz ulttyq qundylyqtarymen qatar basqa da ulttyq qundylyqtardy sińirgen, margınaldy, dúbárá, etnıkalyq teginen ajyraı bastaǵan tulǵalar dep saralaýǵa bolady.

Árbir etnostyń, ásirese memleket quraýshy ulttyń ózin ózi saqtaıtyn qasıetteriniń ıesi orta tap. Orta tap – ulttyń ózegi, arqaýy, berik myzǵymas tiregi. Ul­t­tyń qýanyshyn, ishki kúıin sezi­netin, sátsizdigine qaıǵyratyn, ulttyq muqtajy janyna batatyn onyń orta tap ókilderi: kishi jáne orta kásipkerler, pedagogtar, ǵalymdar, jazýshylar, óner adamdardy, orta shendi áskerıler. Orta tap qoǵamdy turaqtandyrý­shy, ult máselesinde aýytqýlarǵa jol bermeı, baısaldy ustanymdy tańdaıdy, ekonomıkalyq damý­dyń basty agenti, ıntellektýaldar, ulttyq tildiń, mádenıettiń, jerdiń ıesi, ult lıderi. Orta taptyń kóńil kúıi, mádenıettiligi, tabysy, tur­mysy ulttyń rýhanı barometri.

Jaǵymsyzdyq ustanym da, ult­tyq múddeden aýytqýǵa túrlishe jaǵdaılarǵa baılanysty. Birqa­tar ǵalymdar ónerkásiptiń qaldyq­tary sııaqty ulttyq qaýymdastyqtyń da shyǵyndary, kádege jaraı almaıtyn jaqtarynyń bolatyndaryn aıtady, keıde ony jeti pa­ıyzǵa deıin dep kesip-piship jata­dy. Olar asa baıyǵandar men asa kedeılengen toptardan shy­ǵady. Ulttyń rýhanılyǵy tarıhı jaǵ­daı­larǵa da baılanysty. Keı­de ultyna jaǵymsyz baǵa berý, kemsitý otarlanǵan ult ókilderine tán. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan ult jal­taq, ózine ózi senimsiz.

Ulttyń eń basty qýaty – onyń ishki birligi. Abaı aıtqandaı, «Biriń­­di qazaq, biriń dos, kórmeseń is­tiń bári bos», ózara janashyrlyq, ult­qa qyzmet etý, turaqtylyqty, qaýip­sizdigin oılaý, ımanyna berik bolý, táýelsizdikti qorǵaý, salyq tóleý. Ulttyq namys – eń basty kapıtal.

Ulttyń basyn qosatyn, birik­tiretin, bir maqsatqa, ortaq iske jumyldyratyn, sabaqtastyratyn ulttyq rýhanı kod, sımvoldar men ıdeıalar. Olar tiriler men tirilerdi ǵana emes, óliler men tirilerdi baılanystyryp jatady. Ár kezde sımvoldar turaqty áser berip, ulttyq birtektilikti burmalaýǵa yryq bermeıdi. Jetekshi ulttyq sımvoldar – ozyq kóńil kúıdiń de arqaýy. Qazaq úshin olar Kereı men Jánibek zamanymen búgingi kúndi jalǵastyrady. Bul bólinbeıtin, ajyratýǵa kelmeıtin nyshan.

 

 

Amangeldi AITALY,

fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor

AQTО́BE