«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 23 qazandaǵy sanynda belgili ádebıetshi Sherııazdan Eleýkenovtiń jaryq kórgen «Aqpan, Qazan revolıýsııalary» degen maqalasy maǵan úlken oı saldy.
Iá, bul tóńkeristerdiń Alash kósemderi men ult qaıratkerleriniń qoǵamdyq-saıası qyzmetinde eleýli ról atqarǵany, aıtarlyqtaı yqpal etkeni ras. Bastapqyda «bárimiz teńgerilemiz, azat halyq qataryna qosylamyz» dep alaqaılap qarsy alǵandarymen keıin qýanyshtary sý sepkendeı basylyp qaldy. О́ıtkeni kúshpen turǵyzylǵan ámirshil-ákimshil júıeniń tas qursaýy túptiń-túbinde «kón tartylsa, qalpyna kelediniń» kerin keltireri anyq edi.
Onyń sońy 70 jyl ishinde talaı qasiretti zobalańdar men shapqyndarǵa jalǵasqanyn, ashy zardaptaryn áli kúnge deıin sezinip otyrǵanymyz aıdaı aqıqat. Men Alash arystary mańdaılary qansha tasqa tıse de azattyqqa, bostandyqqa qol jetkizý ıgi armany men maqsatynan aınymaǵan, sol úshin jappaı qýǵyn-súrginge ushyraǵan jyly dúnıege kelgen urpaqtyń ókilimin. Myńdaǵan adal jandardyń ıtjekkenge aıdalǵanyn rastaıtyn qujattar meniń jeke muraǵatymda saqtaýly.
Ákem «halyq jaýy» retinde ustalǵanda, anam baıǵus shıetteı jeti balamen isher asqa, kıer kıimge jarymaı zar jylap qaldy. Qara halyqtyń kósegesin kógertýdi uran etip kótergen keńes ókimeti jaqsy menen jaısańdy jazyqsyz qyryp salǵanyn, jurtshylyqtyń sanasyna saz balshyqsha ılengen keńestik sıqyrly saıasat eriksiz tańylǵanyn táýelsizdiktiń araıly tańy atqannan keıin anyq kóz jetkizip otyrmyz.
Táýelsiz el bolǵanymyzǵa shırek ǵasyrdan asqanyna qaramastan saıası qýǵyn-súrginge baılanysty dúdámal tustar, «aqtańdaq better» kóp ekenin eriksiz moıyndaýǵa týra keledi. Onyń bultartpas bir aıǵaǵy mynandaı. 1955 jyly Omby aýylsharýashylyq ınstıtýtynda oqyp júrgende KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń tóraǵasy K. Voroshılovqa hat jazyp, ákem týraly derekter surattym. Maǵan «Saǵyndyqov Maǵaz 1943 jyly 10 sentıabrde Qaraǵandy oblysyndaǵy qylmysyn óteý mekemesinde týberkýlezden qaıtys boldy» degen jaýap keldi.
Al 1987 jyly KGB-nyń muraǵatynan alynǵan málimet ákemizdiń 1937 jyly noıabrde atylǵanyn rastaıdy. Qaısysy anyq, qaısysy jalǵan? Alty Alashtyń aqıyq aqyny Maǵjan týraly da osylaı aıtýǵa bolady. «Týǵan jer» baǵdarlamasy sheńberinde «Maǵjanǵa taǵzym» ekspedısııasy quramynda bolǵan 98 jastaǵy atyraýlyq qarııa Abdolla Ábdrahmanov aqynnyń múrdesi 1948 jyly Magadan oblysy Bereleh poselkesi irgesindegi qorymǵa jerlengenin kózimen kórgenin, marqumnyń aqyrǵy amanatyn oryndaý úshin Qyzyljar topyraǵyna arnaıy kelgenin tebirene áńgimeledi.
Halqymyzdyń aıaýly uldary Baýyrjan Momyshuly, Hamza Abdýllın, Jaıyq Bekturov, taǵy basqalary Maǵjannyń 1938 jyly atylǵanyn joqqa shyǵarady. Resmı qujattarǵa aına-qatesiz sený jańsaqtyqtarǵa uryndyrady dep otyrǵanym sondyqtan. Oǵan «Pamıat» qoǵamdyq qoryna jetekshilik etken kezeńde kózim anyq jetti. Bertinge deıin Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta 20 mıllıon adam qaza tapty delinip keldi. «О́tiriktiń quıryǵy bir-aq tutam» ekenin tarıhshylar dáleldep bergen joq pa?
Bolat SAǴYNDYQOV,
oblystyń qurmetti azamaty,
«Pamıat» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy
Soltústik Qazaqstan oblysy