Úkimet úıinde ótken kezekti baspasóz máslıhatyna Energııa únemdeý jáne energııa tıimdiligi tehnologııasy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Altaı Álimǵazın men «Kómir hımııasy jáne tehnologııasy ınstıtýty» JShS dırektory, hımııa ǵylymdarynyń doktory Bolat Ermaǵambetov qatysty.
Olar bıyl jaz aılarynda Astana qalasynda uıymdastyrylǵan EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesinde usynylǵan jobalar jaıynda áńgimelep, tilshilerdiń saýaldardyń jan-jaqty jaýap berdi.
«Dástúrli emes energııa kózderin paıdalanatyn sorǵy tehnologııalar búkil álemde ózekti problemalardyń biri. Iаǵnı, bul parnıkti gaz shyǵaryndylarymen baılanysty. Onyń mysaldary óte kóp. Máselen, Qazaqstanda 37 jylý elektr stansasy, birneshe iri sý elektr stansasy, úsh munaı óńdeý zaýyty, metallýrgııa zaýyttary jumys isteıdi. Olarda jylý bólýmen baılanysy bar aınalymdy sýmen jabdyqtaý júıesi bar. Mysaly, biz Astana qalasynyń jylý elektr stansasynan jyl boıy shyǵyp turatyn aq býdy kóremiz. Bul – aýany lastaý. Biz ózimiz ázirlegen júıe arqyly atalǵan shyǵaryndylardy qysqartýdy usynamyz. Bul – óte perspektıvaly baǵyt», dedi Altaı Álimǵazın. Onyń aıtýynsha, atalǵan tehnologııany paıdalanǵan kásiporyndar shyǵaryndylardy 24 esege deıin qysqarta alady.
«Jańa qurylǵyǵa patent aldyq. Qazir naryqtyq baǵasy barynsha tómen bolyp tur. Keleshekte Pavlodar qalasynda jobany qurastyrý óndirisin bastaýdy josparlaýdamyz. EKSPO qorytyndysynda bizge birneshe kompanııa habarlasty. Sońǵy habarlasqany krıptovalıýta óndirisimen aınalysatyn fırmanyń reseılik jáne amerıkalyq ókildigi boldy», dedi ǵalym.
Basqosýda Bolat Ermaǵambetov qazaqstandyq ǵalymdardyń kómirden gaz alý jobasyn júzege asyryp jatqanyn jetkizdi. «Elimiz kómir kenderine óte baı, búginde 126 kómir kesheni jumys isteıdi. Jylyna 100 mıllıondaı kómir óndirip, onyń 30 mln tonnasyn eksportqa jiberemiz. Dese de, jyldan-jylǵa kómir óndirý kólemi qysqarý ústinde. О́nim sapasynyń nashar bolýy, qorshaǵan ortaǵa tıgizer áseri kóp bolýy sebebinen óńdeýdiń jańa tehnologııasy qajet. Kómirdiń ár tonnasynan qansha energııa alsaq, sonsha kólemde qorshaǵan ortany lastaımyz. Sondyqtan qazirgi kezdegi mańyzdy másele kómir kenishterin ıgerý úshin sony tehnologııa kerek. Eger kómirdiń quramyndaǵy sýtegin 14 paıyzǵa jetkizsek, onda kómir suıylady. Osylaısha odan gaz alýǵa bolady», dedi hımııa ǵylymdarynyń doktory.
Ǵalym kómirden gaz alý jobasyna qatysty taǵy bylaı dedi: «Bul jobamen aınalysqanyma biraz jyl boldy. Endi bul tehnologııanyń ereksheligin aıtsam, biz kómirdi jaǵý arqyly odan gaz alamyz. Bul prosess gazıfıkator quralynda júredi. Iаǵnı, kómirdi gazıfıkatorda jaǵamyz ári ondaǵy otteginiń mólsherin baqylap, «janǵysh gazdy» alamyz. Ol kómirdiń totyǵynan jáne sýteginen turady. Bir másele – janǵysh gazdardyń qýattylyǵy. Árıne, tabıǵı gazǵa qaraǵanda kómirden alynǵan gazdyń janý qýaty azdaý. Biraq janǵysh gazdan jylý alýǵa, ony kúndelikti turmystyq qajettilikke paıdalanýǵa bolady. Bul joba ekologııalyq jaǵynan tıimdi.
Gazıfıkator degenimiz – reaktor. Biraq oǵan kómir salynady. Astynan aýa jiberiledi. Aýa sýdyń býyn aıdaıdy. Osylaısha kómir janady. Sodan keıin janǵysh gaz paıda bolady. Bul – avtotermııalyq prosess», dedi Bolat Ermaǵambetov. Ǵalymnyń sózine qaraǵanda, bul jobany Baıanaýyl aýdanynda júzege asyrý kózdelýde. О́ıtkeni, osy óńirdegi Maıkóbe kenishiniń kómirinen gaz alýǵa bolady. Jobanyń quny eseptelýde. Eger joba iske assa, Baıanaýyl, Toraıǵyr aýyldaryn jáne Maıqaıyń kentin kómirdi óńdeý arqyly alynǵan gazben qamtamasyz etýge bolady.
Bul jobamyzdy Pavlodar oblysynyń ákimdigine usyndyq. Jobany júzege asyrý sonyń quzyrynda jáne qarajatqa da baılanysty. Qazirgi tańda barlyǵy tabıǵı gazdy paıdalaný kerek deıdi. Biraq tabıǵı gazdy Batys Qazaqstannan alyp kelý kerek. Ol úshin gaz qubyryn júrgizý qajettigi týyndaıdy. Al Astana, Kókshetaý, Petropavl qalalaryn gazben qamtamasyz etý úshin 1 trln teńge ketedi. Bul – qomaqty qarjy. Sondyqtan óńirlerdi damytý úshin jańa ınnovasııalyq jobalar kerek», dedi Kómir hımııasy jáne tehnologııasy ınstıtýty dırektory.
Ashat RAIQUL,
«Egemen Qazaqstan»