Atamnyń aty Ardaqty

Árkimniń alar bıigi ár qııadan kóz tartyp turady. Ony bireý erte, bireý kesh baǵyn­dyrady. Bylaıǵy jurttyń baq jul­dyzy erte janǵan adamdarǵa tańyrqap ja­ta­tyny sodan bolsa kerek. Biz myna dúnıe­de ne istedik, qandaı iz qaldyrdyq dep óz-ózimizge suraq qoıatyn shaq týyndaryna da eshkim daý aıta qoımas. Osy oraıda men ózimniń atam Ǵarip­jan Qojahmetuly Dosymbekovtiń ózgeshe taǵdyryn sóz etsem deımin. Onyń taǵdyr-talaıy sol ýaqyt­taǵy ózge adamdardiki sekildi jalpyǵa or­taq ıdeıaǵa táýeldi boldy. Alaıda ol ár­daıym óz kózqarasyn, óz ustanymyn qorǵaı biletin tulǵa eken. Bálkim, tap sol birbetkeı minezi úshin de shyǵar, 1956 jyly jal­da­maly qylmys­kerdiń qolynan qaza tapqany. Ǵ.Dosymbekovtiń 100 jyldyǵyna oraı men ol kisiniń ómiri, atqarǵan isteri týraly estigenderimmen bólissem dep edim. Estigenderimmen dep otyr­ǵan sebebim, men atamdy kózi tirisinde kóre alma­dym. Ol kisi jaıynda kóbinese anam áńgimeleıtin. Meniń ata-babalarym Semeı oblysynyń Belaǵash aýdanynan sonaý Batys Sibir ólke­sine 1903 jyly qonys aýdarady. Ǵ.Do­sym­bekov sonda dúnıege keledi. Qazirgi tań­da bul jer Altaı óńiriniń Qulyndy aýda­ny­nyń Qa­rakól aýyly dep atalady. Pat­sha­lyq Re­seı­diń otarlaý saıasatyna baıla­nys­ty qazaqtardyń biraz bóligi óz týǵan jerlerinen Qulyndy dalasyna qonys aýdaryl­ǵan. Meniń ata-babalarym osy­laı­sha 1946 jylǵa deıin osy ólkede ǵumyr keshedi. 1916 jyly kenjesi Qabdý-Ýahıt dúnıege kelisimen, anasy dúnıe­den ozady. Sol kezde Ǵaripjan Qojahmetuly 5 jasta edi. Bala­lar­dyń balalyq shaǵy ash­tyqpen, qıyn­shy­­lyqpen ótedi, biraq analyq meıirim men ystyq yqy­las­tan kende qal­maıdy. Sebebi, ákesi úlken júrekti, meıirimdi jas kelinshekke úılenedi. Keńes ókimetiniń arqasynda atam aýyl mektebinde oqıdy (1918 j.), sonan soń Klıýchev aýdany­nyń jastar sharýa mektebin támam­dap shyǵady. Anamnyń aıtýy boıynsha, 1930 jyl­­dary zerdeli jastardyń saýatyn ke­ńeı­tý maq­satynda arnaıy kýrstar uıymdas­tyry­la bas­taı­dy. Osyndaı kýrs­tar­dy bitirip shyq­­qan azamattar ıdeologııalyq jaǵynan saýat­ty sana­lady eken. Nasıhatshylar kýrsyn Or qalasynda aıaqtaǵan Ǵ.Dosymbekov Batys Sibir ólkesiniń Quryltaı aýyldyq okrýgine nası­hat­shy jáne Klıýchev aýdany oqý zalynyń meńgerý­shisi retinde jiberiledi. Alaıda, Ǵarip­jan Qojah­met­uly ózi­niń ıdeo­logııalyq bilimine qana­ǵattan­baı, 1931 jyly Omby qalasynda agrotehnık maman­­dyǵyn alyp shyqqan soń, 1934 jylǵa deıin Altaı ólkesiniń Qulyndy jáne Klıýchev aýdan­daryn­da máshıne-kólik stansalar júıesinde eńbek etedi. 1934 jyly ol atamekeni – Qazaqstanǵa jiberiledi. Almaty qalasyndaǵy «Kaýchýkonos» trest júıesinde tresti jabdyqtaý boıynsha aǵa jaýapty oryndaýshy bolady. Keıinirek «Kaýchýkonos» tu­qym bazasy dırektorynyń orynba­sary, sonan soń dırektory qyzmetin atqarady. Sondaı-aq Almaty oblysynyń Ilit aýdanyndaǵy №13 «Kaýchýkopromhoz» dırek­torynyń orynba­sary bolady. Sóıtip, eldi órkendetýge eleýli úles qosady. KSRO-nyń astyq jáne maqta ósirý sala­laryn kóterý saıasaty kezeńinde Ǵ.Dos­ym­bekov Ońtústik Qazaqstan oblysyna jiberiledi. Bul – alasapyran qyzyp jatqan 1937 jyl bolatyn. Sol jyldary atam áýeli orynbasar, sodan soń bastyq bolǵan «Zagotzerno» pýnkti­niń jumys­shy­lardy tamaqpen qamtama­syz etýde aıtar­lyqtaı zor strategııalyq mańyzy bar eken. 1939 jylǵy naýryz aıynda Ǵ.Dosymbekov Keles aýdany atqarý komıtetiniń hatshysy, al shilde aıyn­da Saryaǵash aýdandyq atqarý komıtetiniń tór­aǵa oryn­ba­sa­ry bolyp saı­la­na­dy. Partııaǵa qa­byl­da­nady. 1940 jy­ly Oń­tústik Qa­zaq­stan oblystyq at­qarý komı­teti­niń jaýap­ty hat­shy­sy bolyp saı­la­na­dy da, az ýa­qyt­ta ke­ńes ju­my­syn dóń­­­gele­tip áketedi. Atam adam­dar­dy adamgershiligine qaraı baǵa­laı biletin jáne kemshilikti kózine tike aıtatyn ta­lap­shyl da ádil adam bolǵan kórine­di. Mundaı basshylardyń árdaıym bıliktiń nazarynda turǵa­ny belgili. 1941 jyly Ǵaripjan Qojah­met­uly Keles aýdan­dyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp saı­lanady. Soǵys jyldary ol basqarǵan aýdan maıdanǵa qajet ónimderdi jetkizip turady. Soǵystan keıin Ǵaripjan Qojahmetuly Qa­zaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń aq­pa­rattyq-statıstıkalyq bóliminiń meńgerý­shi­li­gi­ne taǵaıyn­dalady. Sol jyldary Qazaq KSR aq­pa­rat­­tyq-sta­tıstıkalyq júıesin qaıta retke keltirý Úkimettiń mańyzdy tapsyr­masy­nyń biri bola­dy. Adal eńbegine oraı Qazaq KSR Joǵarǵy Ke­ńe­siniń Qur­met gramo­ta­symen mara­pat­talady. Ǵa­ripjan ata 1949 jyly, Jam­byl oblystyq at­qa­rý komıteti tóraǵasy­nyń oryn­basary qyz­me­tin atqarǵan kezinde mal sharýa­shy­ly­ǵyn al­dyń­ǵy orynǵa shyǵa­ryp, osy salanyń damýyna da óz úlesin qosa­dy. 1954 jyly QazMÝ-di syrt­taı jáne Joǵa­ry partııa mektebin bitirip shyǵady. Sol jyldary BAQ-tarda «Kommýnıstiń jany taza, aqyly dana», «Kóptiń kózi kóregen» jáne t.b. nasıhattyq sózderdiń kóp aıtylǵanyn bilemiz. Sol dáýirdiń azamattary úshin qatelikke ushyramaıtyn dos ta, jetekshi de partııa bolǵany anyq-tyn. Bul kezeń de ózinshe bir dáýir retinde tarıhtan oryn almaq. Uzaq jylǵy eńbek ǵumyrbaıanynda Ǵarip­jan atam da jumysqa degen yntasyn bir joǵalt­paǵan, tártip pen jaýapkershilik jibin bosań­syt­paǵan, ar tazalyǵyn árdaıym bıik ustaǵan jandar­dyń qatarynan sanalady. Qatygez dushpandary onyń ómirin erte qıyp ketti. Ol dúnıeden ozǵan kezde bar-joǵy 45 jasta ǵana eken. Búgingi tańda óliminiń sebebi ǵana emes, sondaı-aq dosy men dushpany kimder bolǵany, otaǵasy retindegi minez-qulqy, armandary men maqsattary qandaı bolǵany men úshin jumbaq. Adam – óz dáýiriniń túlegi, óz zamanynyń perzenti. Ol qandaı qoǵamda ómir súrse, boıyn­daǵy bar qaırat-jigerin sol qoǵamnyń ıgiligine jumsaıdy. Keshegi kommýnıstik dáýirdiń belsendi patrıoty bolǵan aǵalardy sol úshin kinálaı almaısyń. Qaıta olardyń etken eńbegin, tókken terin baǵalaı bilý, olardyń boıyndaǵy otan­shyl­­dyq sezimdi óz boıymyzǵa sińire bilý, kisilik pen adaldyq­taryn ónege tutý – paryz. Qaırat JAŃABERGENOV, Esil aýdanynyń ákimi. Astana.