Qadir degen bul bolmystyń bir tegeýrindi tutqasy. Balań kúnimizden sanamyzǵa sińgen qadirli uǵymdar bar. Ol – ata-ana, aǵaıyn-baýyr, jasy úlkender, jasy kishiler... Ár dúnıeniń jasqa da, asqa da qatysty qadir-qasıeti bolady.
Ultymyzdyń ulylyǵy ǵoı, sol ár nárseniń qadirin bir aýyz sózben túıip te, túısindirip te otyrady. Máselen, «Kólde júrgen qońyr qaz qyr qadirin ne bilsin, qyrda júrgen dýadaq sý qadirin ne bilsin, sanasy joq jamandar el qadirin ne bilsin?» degen ispetti ulttyq tuspal, etnoallegorııa qazaqtyń dúnıetanymynda kóptep kezdesedi.
Al biz muǵalim qadiri týraly aıtpaqpyz.
Aǵa býynnyń bári derlik «Muǵalim kele jatqanda jol beretinbiz», «Muǵalimniń tóbesi kóringende qarsy júrmeı, kelesi kóshege qıystap ketýshi edik», «Muǵalim tóbemizdi oısa da tapjylmaı turatynbyz», deıdi. Mundaı sózder túrlenip, jalǵasa beredi. Nege? Sol zamandaǵy muǵalimniń qadiriniń bary ǵoı. Iаkı qurmet óziniń záý bıiginde edi. «Muǵalimniń balasy» degen bir aýyz sóz de úlken jaýapkershilik júkteıtin. Olar sotqar bolmaýǵa, saldyr-salaq júrmeýge, beıbastaq sóılemeýge tyrysatyn. О́ıtkeni ózine taǵylǵan aıdarsózdiń ózinde qadir bar. Sol atqa kir shaldyrmaý kerek.
Bul áriden kele jatqan qurmet edi. Qarańyz, Alash arystarynyń, sol zamanda el basqarǵan, jurt isine jumylǵan qaıratkerlerdiń qaısysy bolsa da bala oqytqan, oqýlyq jazǵan, gazette oqý jaıynyń máselesin kótergen. Sondyqtan da ǵoı Maǵjannyń «Alty alashtyń balasy bas qossa, qadirli oryn – muǵalimderdiki!», dep ustazdyqty tórge ozdyryp, tóbege tutatyny. Sol muǵalimniń orny qazir qaı oryn, syrǵı-syrǵı shetqaqpaı bolyp, bosaǵadan bylaı turǵan joq pa degen bir oı keledi.
Jýyrda birqatar astanalyq mektepterde bolyp, muǵalim sózine qulaq qoıǵan edik. Sonda ustazdar sheshildi: «Qazirgi ata-analar óte qıyn. Synyptyń ortaq ýatsap jelisine de, jeke ózińizge de ursyp kep beredi. Oqýshyǵa úı jumysyn berseńiz de shuqshııady. Ýáji – balasynyń tynyǵýyna ýaqyt qaldyrmaıdy ekenbiz. Al tapsyrma bermeseńiz «bermedi» dep taǵy keııdi. Qandaı kinárat bolsa da biz kináli bolamyz. Balalarynyń bar tárbıesin bizge artyp qoıǵanyn bile bermeıdi, tipti túsingisi de kelmeıdi. Ata-analar úshin balanyń qarnyn toq, kóılegin kók qylý jetkilikti sııaqty. Bizdi kózine ilmeıdi».
Iá, ata-analar kontıngenti týraly búginde eshqandaı áleýmettik saraptama, monıtorıng jumystary júrgizilip otyrǵan joq. Bul mektep máselesinde bar aýyrtpalyqtyń muǵalimderdiń ıyǵyna artylýyna taǵy bir sebep. Máselen, myna jaıt árkimdi oılandyrsa kerek. «Biz tipti «nıanıanyń» qyzmetin de atqaramyz, dedi taǵy bir muǵalim. – Munda jumys izdep kelgen túrli jaǵdaıdaǵy otbasylar kóp qoı. Solardyń biri 5 balasymen bir jer úıdiń bólmesin jalǵa alyp turady. Bizdiń mektepte mundaı sanattaǵy otbasylar az emes. Sol otbasy Astananyń aq boranynda búldirshininiń syrtqa shyǵyp, tońbaýy úshin dáretin shelekke syndyrtyp, betin jabýlap qoıady eken. Solaı ádettengen balasy bıyl mektep tabaldyryǵyn attaǵan ǵoı. Mektepte qysylǵanynda bir qaǵaberis buryshta turǵan eden jýýshynyń shelegin kórip qalǵan eken... Al álgi áıel ylǵı «meniń shelegimdi buzyq oqýshylar bylǵap ketipti», dep shaǵymdanyp júrdi. Mine, mektepte ómirdiń ózin de kórýge bolady. Osy balalarǵa birdeı bilim men tárbıe berip, bastaýysh synypta erkeligi basylmaǵany, ózin-ózi ustaı almaıtyny bar, jýyndyryp, tazalap otyrsaq ta bizge bári «qojaıyn». Al eńbekaqymyz týraly aıtpaı-aq qoısaq bolady. Bizge qaıyń saýǵandaı 30-40 myń teńge tólep, 300-400 myń teńgeniń jumysyn suraǵysy keledi».
Ashynsa ashynǵandaı-aq jaǵdaı emes pe?! Muǵalimder men oqýshylardyń aptalyq oqý júktemelerin azaıtý bir túıtkil bolsa, ekinshi jaıt – qaǵazbastylyq. Iаǵnı qaǵaz boıynsha esep berý tolastamaı otyr. Jýyrda Úkimet otyrysynda ol týraly Bilim jáne ǵylym mınıstri E.Saǵadıev «Ákimshilikter janynan qurylǵan komıssııalar sany 13-ten 20-ǵa deıin jetedi. Barlyǵy da mektepterden qaǵaz júzinde túrli aqparat jınaýdy talap etedi. Bul málimetter Ulttyq bilim berý derekter qorynda tur. Sondyqtan UBBDQ-ǵa engizilgen aqparattardy suratýǵa qatań tyıym salyný kerek», dedi. Mınıstr osy sııaqty birqydyrý máseleler boıynsha jyl sońyna deıin sheshimge keletinderin aıtyp qaldy. Bul da bolsa úmit, árıne. Áıtpese, «qadirsizden qut qashar» dep Mahmud Qashqarı aıtqandaı, muǵalimnen qut qashqaly qashan...
Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»