Pavlodar oblysynda taza aýyz sýǵa qoljetimdilik 21%-dy ǵana quraıdy

Kóshpeli otyrysqa komıtet tóraǵasy Nurtaı Sabılıanov bastaǵan Májilis depýtattary, birneshe mınıstrlik ókilderi, Investısııalar jáne damý vıse-mınıstri Roman Sklıar, «QazSýshar» respýblıkalyq kásipornynyń basshysy Islam Ábishev jáne aýdan ákimderi qatysty. Maqsat – Májilistiń Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý jónindegi komıtet tóraǵasy N.Sabılıanovtyń aıtýynsha, 2020 jylǵa deıin elimizdiń aýyl turǵyndaryn taza aýyz sýmen qamtamasyz etý mindeti tur. Al sýmen qamtamasyz etýde kósh so­ńynda qalǵan bizdiń oblystyń aýyl turǵyndary 2020 jyly N.Sabılıanov aıtqan jaqsylyqty kóre ala ma, joq pa?

Oblys ákimdigi aýyldaryn sýmen qam­tamasyz ete almaı otyrǵan bul máselelerdi jobalaý jumystary durys jasalmaǵan, jer asty sý qorlaryna zertteý, barlaý júrgizilmegendikten ketken kemshilikter dep túsindirdi.

– Kórsetkishterdiń tómen bolýyna bir­neshe faktor áser etti, – dedi oblys ákimi Bolat Baqaýov. – 2011-2012 jyldary 39 aýylda sý qorlaryn barlaý jumystary ýaqtyly júrgizilmeı, 2013-2014 jyldarǵa qaldyryldy. Ekinshiden, sol kezde naqty barlanǵan sý qorlarynyń bolmaýyna baılanysty tıisti qujat qurastyrýdy qarjylandyrý múmkin bolmady. 2012-2015 jyldary ár jyl saıyn jańa eki joba boıynsha ǵana tapsyrys berilip keldi. Úshinshiden, Belovod jáne Maı toptyq sý qubyrlary júıesin qaıta qurý jumystary uzaqqa sozylyp ketti. Bul jerde jergilikti atqarýshy organdardyń da kinási bar.

Talap pen tártip, jaýapkershilik, min­det kóleńkede qalǵandaı. Kórsetkishtiń ná­tı­jeli bolmaýyna basty kedergi – óńir­degi Ertis aýdanyndaǵy Belovod toptyq sý qubyry jáne Maı aýdanyndaǵy Maı toptyq sý qubyrynyń qurylysy bary­syndaǵy daý-damaılar da sebep bolypty.

Negizi, Maı aýdanyndaǵy Maı toptyq sý qubyry 1980 jyldary salyndy, 2001 jyly jumysy toqtady. Aýdan ákim­digi aýdandaǵy toptyq sý qubyry isten shyqqannan keıin halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etý maqsatynda 2002 jyldary aýyldarynda KBM-dar ornatyp, paıdalanýǵa berdi. Qazir turǵyndar ashyq sý kózderinen tasylatyn jáne qudyq sýyn paıdalanyp otyr. Al Ertis aýdany, Belovod toptyq sý qubyrynyń qurylysy 1979 jyly iske qosyldy. Torapty sý jelileriniń uzyndyǵy 1840 shaqyrym, onyń 420 shaqyrymy Ertis aýdanynyń aýmaǵynda. Oblystyń Ertis, Aqtoǵaı aýdan­daryn, Kókshetaý oblysy, Omby oblysy aýyldaryn aýyz sýmen qamtamasyz etetin sý qubyry boldy. 1997 jyly ju­mysy toqtady.

Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne ta­bı­ǵatty paıdalanýdy retteý basqarma­synyń málimetinshe, 2010 jyly «Aq bu­laq» salalyq baǵdarlamasy aıasynda «Belovod toptyq sý qubyryn qaıta qurý» jáne «Maı toptyq sý qubyryn qaı­ta qurý» ınvestısııalyq jobalaryn iske asyrý jumystary bastalǵan-dy.Tap­syrys berýshi – Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Sý resýrstary komıteti. Al otyrysta aıtylǵandaı, eki aýdandaǵy toptyq sý qubyrlarynyń qurylysy 7 jylǵa deıin sozylyp kele jatyr. Mer­­digerler aýylǵa sý berýdiń ornyna­ 5 jyldaı ýaqyttan beri, sottasýmen júr.­ Maı toptyq sý qubyry boıynsha bas­ merdiger Astanalyq «Sentrstroı-kom­plekt NS» JShS bolǵan-dy. Jobanyń jal­py smetalyq quny 6,4 mlrd teńge. Jobany júzege asyrýy 2 kezekke bó­lingen. Komıtettiń málimeti boıynsha, «Sentrstroı-komplekt NS» JShS sottyń sheshimine sáıkes yqylassyz merdiger dep tabylyp, kelisimshart buzylǵan. Smetalyq quny 4,4 mlrd teńge turatyn qurylystyń ekinshi kezeńiniń jobalyq-smetalyq qu­jattary Sý resýrs­tary komıtetiniń mem­lekettik saraptamadan­ ótkizýge ber­gen-bermegeni beligisiz. Toptyq sý quby­ryn iske asyrý merzimi 2013 jylǵa jos­parlanǵan eken. Qazir qurylysy toqtap tur.

Májilis depýtattary bul másele tıis­­ti baqylaýdyń joqtyǵynan oryn al­­ǵan­dyǵyn aıtty. Toptyq sý qubyrla­ry­nyń toqtap qalǵan qurylysyna Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jaýapty. Sý resýrstary komıtetiniń tóraǵasy Islam Ábishev qazir Maı aýdany boıynsha toptyq sý qubyrynyń qurylysyna qatysty sot barysy áli júrip jatqanyn jetkizdi. Búkil oblys kinálilerdiń bet-júzi anyqtalyp, jaýapqa tartylýyn kútip otyr. Sondyqtan I.Ábishevtiń Maı toptyq sý qubyrynyń qurylysy kelesi jyly qaıta qolǵa alynyp, 2019 jyly paıdalanýǵa beriledi degenine aýyl turǵyndary bir úmit, bir kúdikpen qaraıtyndaı halge jetti.

Al Belovod toptyq sý qubyry jobasyna jaýapty «OST-Proekt JShS», merdiger – astanalyq SP «Spesplastvodstroı» JShS. Qurylystyń jalpy quny merdigerlik kelisimsharty boıynsha 5,7 mlrd teńge. Uzyndyǵy 388,4 shaqyrym bo­latyn sý qubyry búkil aýdandy qam­tıdy. 2013 jyly Ertis aýdanyndaǵy jobany qarjylandyrý toqtatyldy. 2014 jyly «Sý resýrstary» komıtet «Qazaq sý sharýashylyǵy» mekemesimen jańa kelisimshartqa otyrady. Eki aýdandaǵy toptyq sý qubyry 2015 jyly paıdalanýǵa beriledi dep josparlandy. Sý resýrstary komıteti oblystyq bólimshesiniń basshysy Jumageldi Qojanovtyń aıtýynsha, byltyr jeltoqsan aıynda Belovod toptyq sý qubyrynyń 1-shi kezeńi iske qosyldy. Aýdandaǵy 14 aýylǵa qubyr tartyp, sý jetkizip mindetin oryndady. Jergilikti ákimidikter endi joba jasap, qujattamalar daıyndaıdy. Sý taratýshy toraptar jasalyp, toptyq sý qubyrynyń magıstraldi júıelerine qosylǵan soń Sý sharýashylyǵy mekemesi óz qaraýlaryna alady. Biraq turǵyndar úshin sýdyń ózindik quny qymbat. Eger 2010 jylǵy baǵa boıynsha 1 tekshe metr sýdyń baǵasy 67 teńgeni qurasa, jer asty sýlaryn paıdalanǵan jaǵdaıda (salystyrýǵa blokmodýldik sý baǵasy alynǵan) sýdyń ózindik quny 250-300 teńgeni quramaq.

Qubyrmen kelgen sý aýyldaǵy ár úıge tartylyp, sý shyǵynyn esepteıtin qondyrǵylar qoıylýy tıis kórinedi. Bir-birinen tym alysta ornalasqan aýdannyń ár aýylyna sý qubyryn tartý tıimsiz ekenin de kesh bilippiz. Qysy qatty óńirde sý qubyrlary qatyp qalýy da múmkin deıdi turǵyndar. О́ıtkeni tenderlik komıssııada jergilikti sý qubyrlarynyń jaǵdaıyn biletin ne aýdannan barǵan, ne oblystan ókilder qatyspaǵan. Komıtet «Bastapqyda josparlanǵan 388 shaqyrym qubyrynyń qalǵan 281 shaqyrymy tóselmeıdi», degen de sheshim shyǵarsa kerek. Sý qubyry ótýge tıis aýyldardaǵy turǵyndar sany az degendi alǵa tartqan. Sý bolmasa, aýyl­da el qala ma? Belovod toptyq sý qubyry jobasynyń endi 226 shaqyrymdy quraıtyn ekinshi kezeńi qashan bastalyp, qashan aıaqtalary da belgisiz.

Sondyqtan otyrysta toptyq sý qubyr­larynyń jobalyq-smetalyq qujat­tary endi mınıstrlik quramyndaǵy «Qa­­zSý­sharýashylyǵy» respýblıkalyq mem­lekettik kásipornyna tapsyrylýy tıis dep sheshildi. Orta jolda qalǵan jarymjan jobalardy da osy kásiporyn júzege asyrady degen sóz. Onda jobalardy orta jolda qaldyrǵan merdigerler jaýaptan jaltaryp ketpeı me degen saýal shyǵady.

Nurtaı Sabılıanov jobalyq-smetalyq qujattardy sapaly daıyndaýǵa nazar aýda­rýdy, bıýdjet qarjysynyń tıimdi ıgerilýin qadaǵalaýdy, sý qubyrlary qurylysynyń sapasyn arttyrýdy tapsyrdy. Sondaı-aq qurylystarǵa jaýapty merdiger kásiporyndardyń nysanǵa ke­pildik qyzmetin 5-6 jylǵa uzartýdy usyndy. Depýtat Aızada Qurmanova jo­balyq-smetalyq qujattardyń tıis­ti deńgeıde jasalmaıtynyn synǵa al­dy. Sonyń saldarynan qyrýar qar­jy jelge ushýda. Árbir aýdanǵa orta­lyq­tandyrylǵan sý qubyrlarynyń qurylys jumystaryn qadaǵalap otyratyn mekemeler qajet ekenin atap ótti. Jańa nysandar tıisti baqylaýdyń jáne kútimniń joqtyǵynan kópke barmaı, isten shyǵýy múmkin. Depýtat Meıram Pishembaev sý qubyrlaryn tartqan kezde tushy sýmen qatar, tehnıkalyq sý júretin qubyryn birge salýdy usyndy.

– Aýyldardy sýmen qamtamasyz etý úshin óńirlik baǵdarlama jasaldy. Bul kúnderi 125 aýylda jer asty barlaý-zertteý jumystary júrgizilip, ondaǵy sý qory anyqtaldy. Jyl sońyna deıin – 24, al 2019 jylǵa deıin 60-qa jýyq aýylda osyndaı barlaý jumystar júrgiziledi. Sońǵy eki jylda sý qubyrlarynyń qurylysyna arnalǵan jobalyq qujattardy ázirleýge 500 mıllıon teńge bólindi. Qazir ob­lys­taǵy 23 aýylda jalpy somasy 9,3 mlrd teńgeni quraıtyn sý qubyrlarynyń qury­lysy júrgizilýde, – dedi otyrysta oblys ákimi Bolat Baqaýov.

Ákimniń aıtýynsha, 2011 jyldan beri oblystaǵy aýyldardan 3 myń adam kóship ketken, 9 aýyl qysqartylǵanyn jetkizdi. Jalpy, 2020 jylǵa deıin oblystaǵy aýyl­dardyń aýyz-sýmen qamtylý kórset­kishin 40,7 paıyzǵa jetkizý qajet. Búgin­de turǵyndarynyń jalpy sany 115 myń­nan asatyn óńirdegi 78 aýyl ortalyq­tan­dyrylǵan aýyz sý júıesimen qamtylypty.

Endigi másele – Májilistiń Ekono­mıkalyq reforma jáne óńirlik damý jó­nindegi komıtettiń kóshpeli otyrysynda 2018 jylǵa Pavlodar oblysyna 8,5 mlrd teńge bólinetini aıtyldy. Bul qarjy 19 aýylǵa sý qubyryn tartý jobalaryna jumsalady. Máseleniń mánisine kelsek, Ertis pen Maı aýdany toptyq sý qubyrlarynyń aıaqsyz qalýy ózge jańa jobalarǵa sabaq bolýy kerek. О́ıtkeni buǵan deıin byltyr Úkimet aýdan ortalyǵy Baıanaýyl aýylyndaǵy ortalyqtandyrylǵan sý qubyryn tartý úshin 3 jylǵa dep 5 mlrd teńge bóldi. Qazir qurylysy júrgizilýde. Biraq sońy qalaı bolar eken dep baıanaýyldyqtar da alańdaýly.

Tipti shalǵaıdaǵy aýyldardy aıtpa­ǵannyń ózinde, oblys ortalyǵynyń irge­­sinde ornalasqan 10 myń halqy bar Lenın atyndaǵy kentte sý qubyry men sý tazalaǵysh qondyrǵy endi ǵana qolǵa alynýda. Qurylysyna 2,2 mlrd teńge qarjy bólingen bul jobada da shala­lyq baıqalady. Qala ákimi Nurjan Áshim­betovtiń aıtýynsha, sýdy tazalaǵysh qon­dyrǵy táýligine 500 tekshe metr kóleminde qaldyq shyǵarady. Hımııalyq zattardy súzgiden ótkizý alańyn salý úshin taǵy da qarajat qajet kórinedi. Al 2019 jylǵa osyndaı taǵy 30 joba ázirlenýde.

Árıne bul aýyl halqy úshin asa qajetti jáne kúrdeli jobalar. Jobalar oryndalýymen mańyzdy. Naqty zerttelip, zerdelenbese Ertis pen Maı aýdany toptyq sý qubyrlaryndaı halyqtyń muń-zaryna qalǵan jaýapsyz tirlikke aınalary sózsiz. Qarapaıym halyq bárine tózedi. Aýyldyń denin jergilikti ult ókilderi quraıdy. Merdigerler bálenbaı jyl sottasyp júre berse de, túbi bir qaıyry bolar, sý keler dep senedi. Turǵyndar sý qubyry qurylysyn salýǵa keletin merdigerlerdi aýyldarǵa jemqor kózben emes, janashyrlyqpen qaraýǵa shaqyrady. Májilis depýtattary, ásirese jergilikti depýtattar aýyldarǵa sý jetkizý jumystaryna qoldaý kórsetip, jiti baqylaýǵa almasa jobalardyń is júzinde oryndalýyna jurtshylyqta qazir úmitten góri, kúdik basymdaý. Komıtettiń kóshpeli otyrysynda aıtylǵan óńirdegi aıaqtalmaı qalǵan problemalyq jobalar máseleleri endi Parlament deńgeıinde talqylanatyny kóńilge demeý.

Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan»

Pavlodar oblysy