Berik baǵyndyrǵan belester

Sulýlyq – tek bet-álpettiń ǵa­na emes, ol eń áýeli jan-dú­nıe­niń ádemiligi, dil tazalyǵy desem, oǵan Berik Shahanulymen «Jazýshy» baspa­syn­da onshaqty jyl qyzmettes bolǵan kezde kózim odan ári jete tústi. Iá, qo­byraǵan qoljazbalarmen jumys isteý, ol kezdegi senzýranyń qatal talabynan ótetin­deı etip kitap shyǵarý degeniń qııa­metti sharýa desem, Berik Shahanulynyń talaı-talaı qıyn qol­jazbalarǵa ter tókkenin biz jaqsy bilemiz. Ásirese jazýshy, qoǵam qaıratkeri Balǵabek Qydyrbekulynyń «Ala­taý» roma­ny­nyń kitap bolyp shyǵýyna aıryqsha eń­bek etken bolatyn.  Asharshy­lyq jaıly ashy shyndyq, naqty oqıǵalar jazylǵan kórkem týyndy­nyń, ıaǵnı ótken ǵasyrdyń 1929-1933 jyl­daryndaǵy qazaq ultynyń teń jarty­syn joq etken náý­bettiń beti ashylyp, jarııa bolýy ol kezde esh múmkin emes jaǵdaı edi. Romannyń  ótkirligin, faktileriniń qundy­lyǵyn zerdesimen túsine bilgen Berik táýe­kelge bardy. Kitap avtorymen kelise oty­ryp, shyǵar­ma­nyń biraz jerin sol kezdegi jaǵdaıǵa oraı  qysqartsa da onyń jaryq kórýine atsalysty. Iá, men biletin Berikte kisilik te, tektilik te jetip, artylady. Olaı deıtinim, onyń bir adamnyń betinen alǵanyn kórmep­pin. Al ádiletsizdikke, qııanatshyldyqqa óre túregeletin kezderine san ret kýási bol­ǵanym bar. Jary Dárijan ekeýi ulyn Urymǵa, qyzyn Qyrymǵa qondyrǵan deıtindeı berekeli de, shýaqty otbasy. Shyǵarmalarynan da sol shýaqtyń sáýlesi sebezgilep turady. Men Beriktiń qalamgerligin bizi, shegesi, tebeni, taspasy oryn-ornynda saqadaı saı turǵan kánigi etikshige teńegen bolar edim. Olaı deıtinim, jazýshynyń áńgime, povesterindegi minsiz kórkemdik tásilderi kóńilge qonymdy keledi. Sondyqtan da prozashy Berik Shahanulynyń dúnıelerine tereńirek úńilip, ol qandaı qalamger, ózge qalam­dastarynan artyqshylyǵy nede degen saýalǵa toqtalyp, óz oı- tolǵamymdy bildire ketsem deımin. Shirkin, ne jazsań da kóńildiń kózinen, júrektiń súzgisinen ótkizip baryp jazǵanǵa ne jetsin. Ondaıda qalamger ózin de, ózgeni de aldamaıdy. Men biletin prozashy Berik Shahanulynyń taza da talǵampaz jazýshy ekenine  eki tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn oqy­ǵannan keıin kóz jetkize túsesiń. Sebebi, bul jınaqqa engen shyǵarmalardyń deni áńgi­meler desem, ár jyldarda, ár kezeńde ja­zylǵan olardyń árqaısysy shynaıyly­ǵymen súısindiredi. Eń ǵajaby, onyń ár áńgimesinen aýyl ısi ańqyp, dala qazaǵy­nyń dara bolmys-bitimi, tabıǵattaı taza minezi kórinis beredi. Osynaý kúndegi tehnıka, kıbernetıka, kompıýter degenderiń turmy­symyzdy jaýlap alǵan zamannan basyńdy ala qashqyń kelgende, jazýshy sýrettegen qarapaıym bir aýylǵa baryp, tyǵylǵyń keledi... «Jaz ortasy aýyp qalǵan. Jýsandy dala qońyrqaılanyp, shabyndyq sazǵa atústi jalatyp ótkendeı sarǵysh boıaý aralasqan. Shildeniń degen shaǵy. Shóbin shaýyp alǵan «Tasqudyqtyń» basynda shaǵyn aýyl otyr. Shashyraı tigilgen tórt-bes kıiz úıdiń biri – Ábdilda qoıshyniki». Mine, onyń «Esinen ketpes áni eken» áńgimesi osylaı bas­ta­lady. Munda aýylkeńes tóraǵasy, jas jigit Ábdilda men jańa kelgen hatshy kelinshek Balaıym ekeýiniń az kúndik sezim syrlary shertiledi. «Aq quba óńdi, suńǵaq boıly ...múshe-múshesi sulý qıysqan solqyldaǵan balǵyn deneli» kelinshekke Ábdilda áýeli nazar aýdarmaǵan. Oraq naýqany. Kári-jas demeı kolhozshylar egin orýǵa shyqqan. «Bıdaıdyń shyǵysy keremet. Basyn kótere almaı maıysyp, yrǵalyp tur. Jaıqalǵan sary alqaptyń ústi byrdaı adam. Kóbisi qyzdar, áıelder. At ústinen qaraǵanda, ár jerge bir-birden shanshyp ketken qyzǵal­daqtaı qyzyldy-jasyldy. Balaıym aldyń­ǵy qatarda júr eken...» Endi jazýshy oraqshylar arasynan ala­bóten kóringen Balaıymnyń kózdiń suǵyn alar qalpyn bylaısha sýretteıdi: «...qyzyl ala shyt kóıleginiń keýde jaǵy terden syǵyp alardaı. Denesine jabysyp, múshe-múshesin músindeı aıqyndap tur. Tolyq túzý baltyry kóneleý kón etiktiń qony­shymen qonysh bolyp, tyrs-tyrs etedi. Ba­syndaǵy sarǵysh oramalyn jelkesinen bir-aq baılap, jýan burymyn túıip tas­taǵan. Oramal astynan býdyrap shyqqan balań shashtary tal-tal bolyp shashyrap, ...ju­myr moınyna selkem-selkem jabysyp tur...» Osynaý sulý kóriniske qyzyǵa qaraǵan bozbala aqyry shydamy taýsyla: «Bal­aıym, ...keshke úıińe baramyn», – dep salady. Alaıda, «Kúıeýi áskerdegi kelinshekpen áýeı bolǵandyǵy...» aýdanǵa jetip, arnaıy kelgen ókil jer-jebirine jetedi. Saly sýǵa kete aqyry kelinshekke: «Jas­tyqtyń áýreshiligi eken, Balaıym, qosyla alatyn emespiz, keshir meni...» – deıdi. О́mirdiń buralań joly ekeýin shar tart­qan kezderinde qudyq basynda jolyq­ty­rady. «Onyń oıyna ótken bir oqıǵa oraldy. Kóz aldyna qos atty arba ústinde artyna qaraı-qaraı uzap bara jatqan sary ora­maldy kelinshek elestedi. ...Júregi syzdap ketkendeı boldy». Shyǵarmanyń ár jerinen úzip-úzip úzindi keltirýimizdiń mánisi, Berik Shahanulynyń sýretkerlik mánerin, kelisti oımen túıin túıe biletin sheberligin pash etý edi. Qaı-qaı áń­gime, novella, hıkaıatyn oqysańyz-daǵy, avtor­dyń qazaqy psıhologııaǵa kelgende aldyna jan salmaıtyndyǵyna tánti bolasyz. Árıne, men bul jerde búgingi proza jaıly aıtamyn. Sol sekildi «Aıashtyń «Abaıkógi» áńgimesindegi sıyrshy Aıakeńniń syrt kózge susty, sýyq ta bolyp kórinetin jan-dúnıesin Berden ǵana uǵa alady. Berden – qoıshy, jas jigit, ekeýi bir qystaýda otyr. «Qum eteginde keń jazyqtyń qamysaqty, tóskeıleý bir alańqaıyndaǵy toı bolatyn aýylǵa bular tús aýa bere ilikken. Bular taıanyp kelgende dalada júrgen toıǵa jınalǵandar «Oý, Aıakeń keldi! Áı, attan túsirińder, Aıake, munda júrińiz», – desip abyr-dabyr bolyp qalysady. Kolhoz bastyǵy da emes, orta jastan asyńqyrap qalǵan jáı sıyrshyny osynsha qurmetteıtindeı ne qudiret. «Aıake, qaısysy durys?» dep aq-qyzyly aralas shólmekterin de tizip qoıady. «Qoı, bizge endi bolmaıdy». Dese de keý-keýlegen toptyń quryǵyna túsip qalǵan ol: «bolsa, qymyz isheıin» degen. Alaıda bir tostaǵan qymyzdy simirip salǵan­da, oǵan araq qosylǵanyn da sabazyń ańǵar­maǵan. Munyń syry – Aıakeńe án salǵy­zý edi. Aqyr qolqalaǵasyn birer ándi aıtty da. Aýyl áıelderiniń bastańǵysynda aıtylatyn qarajaıaý ánder. Qulaq quryshy qanbaǵandaı jurt yqylasy ózi kezinde shyrqaǵan «Abaı­kóginde» jurt qolqalap qoımaǵan soń: – Oǵan daýys joq qazir... Bir kezde... qazir qaıda, – dedi ol muńaıyp. «Já, endi qol­qalamaıyq» degendeı otyrǵandar tym-tyrys qalǵanda, bir qurdasy turyp: «Áı, kileń jesir áıelderdi bir ózi ıemdenem dep júrip boldyrǵan ǵoı, qasqa...» dep salǵany... Soǵystan keıingi jutań aýylda bir ózi ǵana kúsh-qaırat kórsete alatyn jastaǵy Aıakeń shynynda kileń jesir qalǵan jas áıel­derge qamqorlyǵyn aıamaıtyn. Birine otyn-sýyn túsirip, «...qumnyń sary jiger sekseýilin qara atanǵa qaıystyra teńdep, ústine bir­li-jarym et salynǵan dorbany baılap...» ke­lin-jeńgeleriniń úıine kezek ákelip, túsirip ketip júretin. Kele-kele keı úılerdiń esiginen tań azanda syrt kózden búgejektemeı shy­ǵyp júretinin jurt baıqamaı qalǵan joq. Sońyra sol úılerden náreste úni de estilgen... Qurdasynyń qaǵytyp otyrǵany osy edi. Jolaı Berden kóńiline kúpti bop qalǵan oıyn jasyrmaı: – Aıake, osy baǵanaǵy «Abaıkók» degen ánińizdi aıtyńyzshy? Siz sondaı bir ándi aıtady dep estigen edim, – degende, «Áı, sen ıt ony tyńdamaı qoımassyń...» – dep ol kóngen yńǵaı tanytady. Sálden soń aıazdy dalany jańǵyryqtyra keń tynysty, júıkeni bosa­typ, kisiniń jan-dúnıesin shym-shymdap, eriksiz baýrap áketetin áýelegen án kerneıdi. Jalpy, án, saz Berik shyǵarmalarynyń basty taqyryby dese de bolady. «Egiz áýen» áńgimesinde de bir kezdegi syrnaıyna qosy­lyp syńsyǵan aqqýdaı ánderin áýeletetin Nurken deıtin keıipkeriniń tragedııalyq hal-kúıin áserli beıneleıdi: «Manadan kózge qorash jarbıyp otyrǵan qatpa qara shal túlegendeı ózgeshe túrlene bastady. Janary ońǵan shegir kózderinde jyly sáýle oınap, tership, otyrǵan ornynda eki jaýyryny túlki alǵan búrkitteı qushyrlana búlkildep, muz ústinde syrǵanaǵandaı lypyp otyr». Elý jyldyq shyǵarmashylyq ǵumyrynda Berik Shahanuly aýyl ómiri, onyń tabıǵaty men turmys-tynysy sııaqty keń ózekti taqy­rybynan bir sátke de aınyǵan emes. Áıt­kenmen, búgingi kezeń taqyrybyn da qozǵap qoıatyn kezi bar. «Poıyzda kezdesken qyz» áńgimesinde issaparǵa jıi shyǵatyn qala jigiti – Dáýlettiń kezdeısoq kezdesken kýpeles Zylıha atty qyzben aradaǵy oqıǵasy beınelengen. Iá, sol joly Dáýlet Zylıhaǵa ǵashyq bolyp qalady. Ǵashyq bolǵany sondaı, sapa­ryn ortan joldan úzip, qyz túsetin stansadan birge túsip, onyń úıine túnep te shyǵady. Alǵan jary, balalary bar ortan qoldaı jigittiń bul halin bireý uǵynar, bireý uǵyn­bas. О́ıtkeni, mahabbat – dúleı kúsh, quıyn­daı soqtyrady da ketedi. Zylıhamen syrla­sa, muńdasa kele ekeýiniń sezim dúnıesiniń qos áýendeı birge shyrqap ketetinin, bir-birin ejelden biletindeı halge túsetinin ańǵara kele Dáýlet: «Tiri júrsem, bul áıel zatymen kezdespeýim múmkin emes eken ǵoı...» dep oı túıedi. Sulýdyń mysy basyp, issaparǵa ádeıi poıyzben shyǵyp, kózine otsha basylatyn stansadan túsip qalýdy daǵdyǵa aınaldyra kele, kúnderdiń kúninde ózine ózi tyıym salmasa, áıeliniń de buǵan kúdigi kúsheıe bas­taǵanyn, balalarynyń da tosyrqaı qaraı­tynyn ańǵarǵan ol tosyn sheshimge keledi:  «Osy joly tek samoletpen ushamyn...» Sóıtedi de. Olaı isteý ońaıǵa túspeıdi, árı­ne. Alaıda qaıtar jolynda ushaqtyń bıletin ótkizip, poıyzǵa otyrýǵa týra kelgen. Oǵan aýa raıynyń kúrt buzylýy, sirkiregen jań­byr men kók tuman sebep bolǵan edi.  Ási­rese, poıyzdyń sol stansada «kúıbeńdep» uzaq­taý turyp alǵany Dáýletti syn saǵattan ótkiz­gen­deı bir qıyn halge túsiredi. Shyda­mynyń da jibi úzilýge shaqtap qalǵanda kólik jyljydy. «Ýh» degen. О́z arymen ózi arpa­lysqan osynaý shaqta árbir ótken-ketken po­ıyzǵa súzile qarap ǵajaıyp bir názik jannyń turǵanyn bar jan dúnıesimen sezingen. Ol «Sary belde, ańyzaqtyń ótinde ósip turǵan jalǵyz qyzǵaldaq edi...» Onyń «Qońyr bátińke» degen shyǵarma­syn oqyǵanda men Saıyn Muratbekovtiń «Kúzgi buralań jol» áńgimesimen ishteı salystyra, eki shyǵarmadaǵy názik lırızm, tabıǵı minez ben aýyl ómiriniń kúıbeńi bitpes tirshiligi sonshalyq uqsas eken dep túıgenmin. Qaıyra oqyǵanda, eki sýretkerdiń de oqıǵalardy tym battastyra bermeı, keıbir jazǵyshtarsha ústi-ústine qoıýlatpaı, kánigi sýretshi mashyǵymen birer shtrıh, boıaýy qanyq birer órnekpen ǵana mánerleı jazǵanyn ańǵardym. Beriktiń áńgimesinde bala Berdenniń qııalymen, kolhoz bastyq Jaqsylyqqa ákesi syıǵa tartqan dáý qońyr báteńkeni kııýdi armandaǵany áserli jazyl­ǵan. Jalpy, jazýshy Shahanuly bar shyǵar­masynda tabıǵattyń taza týyndysy – adam­nyń janyn kir baspaýyna, meıirim men qa­ıyrymdylyq atty qasıetterdiń saq­ta­lýy­na basa kóńil bóledi. Sondaı qasıettiń biri – keńpeıildilik, keshirimpazdyq desek, onyń ási­rese qazaq psıhologııasyna tán ekeni má­lim. Qazir sonyń jurnaǵy da qalmaı bara jatqan qyıturqy zamanda qum ishinen al­tynnyń túıirin izdegendeı bolasyz. Bul taqyryp ásirese  búgingi kezeń taqyrybyna jazylǵan jas býyn qalamgerler týyndyla­rynda kemshin soǵyp jatady. Sondaı joǵal­ǵan taqy­ryptyń biri – otansúıgishtik. Aqyl-sanasyn tek aqsha men ataqqumarlyq bılep ketse, jeti qat jerdi qoparǵanmen tabý qıyn-aý ondaı taqyrypty. Onyń ústine sońǵy tolqyn – jastar soǵysty kórgen joq, ısi de mu­ryndaryna barmaıdy. Al biz nebir bozdaǵynan aıy­rylyp, zar jylaǵan ana menen ákeni, saqa­lynan jasy sorǵalaǵan atany, maıdanǵa attanǵan kúıeýin tosyp, sanadan sarǵaıǵan nebir ýyzdaı jas kelinshekterdi kórdik. Berik Shahanuly osynaý taqyrypty «Qusa» povesine arqaý etipti. Bir ǵana soǵys taqyryby emes, áriden, sonaý kolhozdastyrý kezeńinen jeli tartqan shyǵarmanyń bas keıipkeri Seráli, búginde júz jasqa taıap, «shógińki tulǵasy bir ýys bolyp, kishireıip, qurjıyp ketken» shúıkedeı shal. Esi birde kirse, birde týǵan balasy Berdendi de tanymaı «Bul qaısyń!» dep otyratyn al­jýdyń aldyndaǵy jan. О́ıtpeıinshe she, qara ormandaı uıysqan áýletten qazdıyp qalǵan bir ózi. Búginde sopaıyp jalǵyz qalǵan Ser­áliden syr tartar bolsańyz, onyń áńgimesi zamanynda bir rýly elge bı bolǵan, qara qyldy qaq jarǵandaı ádildigimen ańyzǵa aınalǵan óz atasy Bektibaı bıden bastaý alar edi. shyndyǵynda da ol bir áýlıe adam eken. Birde otynshy deıtin myrza, baı, biraq ádil kisi óziniń nemere aǵasy bolys Baqtybaımen eregiske túsip, sonyń kesirinen jalaǵa urylyp, jer aýdarylýǵa úkim shyǵarylady. Sol úkimge tóbe bı qol qoımaıdy. Kópten jaqsy qarym-qatynastaǵy, bedeldi bolys Baqtybaıdyń qolqalaýymen osy iske ara­lasqan oıazdyń ózi: «úkimge qol qoımasań, seni de Sibirge jer aýdarttyramyz!» degeninde, qoqan loqqyǵa da qyńbaǵan Bekti­baıdyń ádildigi zamanynda ańyzǵa aınalǵan eken. Atasy qartaıǵanda bılik tizginin úlken uly Tyrnaqbaıǵa, Seráliniń ákesine usta­typty. Ol da barynsha adal, el arasyndaǵy daý-damaıdy ádil sheshýge kúsh salǵan. Alaıda, bir joly ol ádil qazylyq qurǵanyń úshin dep eki qap kúrish usynady. Ony kórgen atasy ashýǵa býlyǵyp: – Men qyryq jyl bılik aıtqanda elden eki ýys dán alyp kórgen joq edim. Sen bir saparyńda eki qap kúrish artyp kelipsiń. Sirá, menen týmaǵan shyǵarsyń, pátshaǵar, – depti. Tektilik, bekzattyq, iske adaldyq bul áýletke sonaý qalyń qazaq basyna túsken aýyr kezeńde halqynyń kegin qýǵan ataqty Baıan batyrdan súrleý tartqanyn kóremiz. Urpaqtan-urpaqqa qasterli boıtumardaı saqtalǵan bul úrdistiń tigisi sógilip, keneresi qaqyraıtyn kez – Keńes dáýiri. «Osy kezde qala, shoıyn jol, habar-oshar degennen múlde maqurym, saharanyń alys túkpirinde jatqan» óz betterinshe tirshilik quryp, aýa jaıylyp júrgen aýylǵa «patsha qulapty, jańa zaman ornapty» degen alyp-qashty sóz birde jetip, birde jetpeı jatatyn ǵoı. Áste, Seráliniń úlken aǵasy, áke ornyna áke sanatyndaǵy Bekti baýyrlaryn jınap jıyn ótkizedi: «Zaman bul qalpynda tur­maı­tyn sııaqty. Ishimizdegi jas bolsa da, bas bolar, alǵyr, esti, zerek Babyrdy orys oqýyna ótkizeıik», – deıdi. Sol sóz – sóz. Babyr orys mektebine oqýǵa kiredi, odan Tashkentke úlken oqýǵa aýystyrylady. Eseıe kele jańa Keńes zamanynyń eń belsendisi bolǵan Babyr aqyr aıaǵynda tragedııalyq kúıde qaıtys bolady. Sóıte-sóıte bir ákeden týǵan on bir baladan sopaıyp Seráli ǵana qalady. Asharshylyq shalǵydaı orady, úılenbegen eki inisin soǵys jalmaıdy. Kolhoz uıymdasqan kezde Seráliniń kórmegeni joq, Jylymbek deıtin jylpos munyń sońyna sham alyp túsedi. «Baı-qulaqtyń tuqymy kolhozǵa múshe bolmaıdy, Serálini múshe etkizbeý kerek», – dep jar salady. Belsendi tirshilikten shettep, jeke qos tigip otyrǵan kezderi – Seráli men onyń áıeli Qalıma úshin aıtyp jetkizgisiz kúıze­lis edi. Aqyry Seráli ortalyqqa ótken jalǵyz túıesin surap alyp, basqa jaqqa kóshpekke nıet qylady. Muny estigen eser Jylymbek odan saıyn aqkózdene: «Joq, muny jibermeý kerek, ...kolhozǵa qarsy jaýlyq jasaıyn dep júrgen shyǵar, muny kóz aldymyzda ustaýymyz kerek», – deıdi. Kolhoz bastyq Birjan bolmasa, múlde opyrylyp ta qalar ma edi, sonyń aqylymen ortalyqtan kelgen úlken ókilge muń-sherin aıtyp shaǵynady. Bárin estip otyrǵan ókil jaý qolynan qaza bolǵan qyrshyn Babyr jaıyna qanǵansyn, dereý Serálini kolhozǵa múshelikke alyp, qolyna jumys tapsyrady. Basynan julyp alynǵan qosy men orta­lyqqa ótken túıesi qaıtarylady, eginshilerge baryp qosylady. О́miriniń úzilýge shaq qalǵan úzikbaýy jalǵanyp, tútini túzelgen Seráli uzaq ǵumyr súredi. Urpaq jalǵastyrady. Osy uzaq ómirinde bárin bastan ótkizgen, sol ótkenniń bárin aqyl tarazysymen ólsheı alǵan, sol arqyly ómirden ózi túıin túıgen paıymdy jan qartaıǵan shaǵynda bu­rynǵy-sońǵy áńgimeni salqyn qan, sabyr­men sherte otyryp, sóziniń túp tórkininde: «Myna tirshiliktiń aldamshy az kúninde pendeniń basynan jaqsy da, jaman da ótetinin; dúnıeniń bir kúıde bir qalypty turmaı­tynyn; ómir-jalǵannyń birde kól, birde shól ekenin; áý basta jaryq dúnıege shyr etip, perishte bolyp kelgen adam balasyn aq jolynan adastyrar ázázil­diktiń kóp ekendigin; biraq osynyń bárinde kisiniń kisi bolyp qala alatynyn; kisiniń kisiligi degenniń – jigittiń nasharǵa istegen qaıyry, dosqa istegen adaldyǵy, qııanatqa qarsy tura bilgen, qarlyǵashtaı da bolsa, qaıratymen ólshenetinin; bárinen de adaldyq pen tazalyqtyń durys ekenin; adamdy baılyq ta, baq ta emes qanaǵat ǵana muratyna jetkizetinin» meńzegen ósıetter edi. Mine, ǵasyr boıyna ótkeni men ketkenin jipke tizgendeı qartaısa da kóz aldynan  ótkizip, sanasy óshpegen qart abyz – sonaý dala arıstokratııasynyń soń­ǵy silemi edi... Berik Shahanulynyń shyǵarmalaryn oqı otyryp kóńilge túıgenimiz, ol qarymdy qalamger. Árbir týyndy oqıǵasynyń shy­myr­lyǵyna, tiliniń marjandaı sulýlyǵyna qaıran qalasyz. Al bárinen de aýyl qaza­ǵynyń psıhologııasyn qolmen qoıǵandaı kóz aldyńa elestete jazǵanda beıne bir sahnadan kórgendeı áserde qalasyz. Eń ǵajaby, siz sol áserden kópke deıin aıyǵa almaısyz. Oqıǵa órisi sanańyzda qaıta-qaıta jańǵyryp turyp alady. Bul jazýshy sheberliginiń aıqyn dáleli. Iá, bizdiń Berik áriptesimiz osyndaı jazýshy. Shárbaný QUMAROVA.