PAVAROTTIDIŃ SÁLEMI

“Saǵynysh ta bir janr” atty áńgimeler sıklynan – Osy balanyń arqasy bar. Suńǵat, áı, Suńǵat, qaıdasyń jaryǵym! Qaıt endi, ákeńniń ashýy qaıtty, qoı endi, balam, qoıa ǵoı. Sheshesiniń daýysy qadam jerden estilip tursa da bul demin ishine tartyp úndemeıdi. Bala kezden ádeti sol, bireý uryssa úıden tura qashatyn. Úıdegilerdiń buǵan ábden eti úırenip ketken, qaıda júrgenine bireýi selt etpeıdi, sálden soń shydamy bitken sheshesi baıǵus izdep shyǵatyn. Aýrýhana tósegine tańylǵaly beri sheshesin kóp esine alatyn boldy. – Keshe túsime sheshem kirip, shaqy­ryp júr, osy jyldan qalmaıtyn shyǵar­myn, – dedi qasynda jatqan túrik pe, cheshen be bireýge. Zamanynda dúnıe júzin aýzyna qaratqan ataqty ánshi alyp shahar shetindegi bir tymyrsyq aýrýhananyń alty adamdyq palatasynda bir kúni bir jyldaı bolyp ótip jatty. Tús demekshi, Suńǵat aýrýhanaǵa túskeli jıi tús kórgish bolyp aldy. Túsine qaı-qaıdaǵy emes, sonaý kórkem kúnderi­niń kóleńkesi kirip, kúnde bir kıno kórgendeı túrli sezimdi bastan keshedi. Oıanyp ketse nege ǵana oıandym eken dep qatty ókinedi. Keıde sol ǵajaıyp tústerin úzbeı kórgisi kele me, álde muny birdeńe ıektep júr me, nege ekeni bir Qudaıǵa ǵana aıan, uıqyǵa jatarda “oıatpashy meni” dep jazyp qoıatyndy shyǵardy. Bul tirligine qasynda jatqan birtúrli adamdar odan saıyn qaıran qalysady. Taǵy da ádettegideı tús kórdi. Uzaq tús. Shytyrman oqıǵaly tús. Mılannyń kósheleri. Sol kóshelerdiń tas qabyrǵalaryna japsyrylǵan afısha­lardaǵy kórkem qazaqtyń kelbeti júrginshilerdi  aıaldatpaı qoımaıdy. Osy bir sát kózden tez tasalanyp, taǵy bir kórinis paıda bolady. Kórdeı qarańǵy tún. Appaq kıim kıgen bir kisi kórinedi. О́te bıik, sulý, zor deneli. Daýysy lebizge toly, qońyr. Baýyrmal. Meıirimdi. Keıde ókinip, ózegi órtenip sóıleıdi. Ekeýi kádimgideı óńindegideı sóılesip tur, birde jańaǵy qaptaǵan afıshalardyń arasynda, birde sahnada júredi. – Aýyryp qaldyń ba, Suńǵat? Men de aýyryp júrmin. – Iá, aýyryp qaldym, senor Lýchano! Bizdiń qazaqta “Aýyrdyń, aýnap turdyń” degen sóz bar. Eshteńe joq, erteń-aq shaýyp ketemin. Ne kórmegen bas. Qazaqtar da ıtalıandar sııaqty qyzýqandy, tózimdi halyq qoı, anaý-mynaý syrqatyńdy elemeıdi. – Qazaq deısiń be? Sendeı daýysy bar halyq bıik bolýy kerek qoı. О́ziń aıtqan bir uly kompozıtordyń “Men mynadaı án shyǵarǵan halyqty kórýim kerek” degen sózi bar edi ǵoı. Ol kórdi me, kórmedi me, men bilmeımin. Biraq men bul halyqty etene bilmesem de, sen arqyly bildim, Suńǵat. – Fransýzdyń ataqty jazýshysy Romen Rollan “Bútkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı” dep te tamsanǵan. Sizdiń aıtyp turǵanyńyz Rahmanınov shyǵar?.. – Múmkin... – Sol kisiniń dál ózi. Qazaqtyń halyq áni  “Iаpýraıdy” tyńdaǵanda aıtqany ǵoı, jaryqtyqtyń. Siz bizdiń “Qurmanǵa­zyny” tyńdamaǵan ekensiz. – Nege tyńdamaıyn, óziń bergen kúıta­baq bar ǵoı, oý, ol qudiret qoı. Qaısy­bir jyly, bizdiń bala kezimizde Parıjdi shýlatqan azıattardyń ishinde seniń bir baýyryń da bolǵan. Oıpyrmaı, daýysy mundaı zor bolar ma, deıdi meniń ákem. Seniń odan habaryń bar ma? – Qoıyńyzshy, sizdiń ákeńiz Ámireni tyńdaǵan ba? Ol Ámire atamyz ǵoı. Átteń, birinshi oryn alatyn edi. – Birinshi oryn almasa da dúnıege aty ketti ǵoı. – Aıtpaqshy, sizge ol kisiniń nege birinshi oryn almaǵanyn aıtaıyn ba, ózi bir qyzyq hıkaıa. – Qane, tez aıtqyn. Lýchano ketkisi kelgen syńaı bildirdi. – Lýchano, asyqpańyzshy, bálkim men osy bir sátti ǵumyr boıy kútken bolarmyn. Menimen syrlasatyn tiri pende joq bul elde. – Jaqsy, jarqynym, jaqsy. – Aıyrplannyń óz bıigine shyǵyp, bir qalypty ustap turatyny tárizdi Ámire aǵamyz daýysy ábden shyrqaý bıikke kóterildi-aý degende, dombyrasyn qatty urǵylap jiberse kerek, ózińizdiń birde aıtqanyńyzdaı, bizde vırtýozdyq sheberlik án aıtýmen qatar, aspapty sheber tartýynan da ańǵarylady ǵoı. Sol mezette dombyranyń tıegi ushyp ketedi de, aǵamyz daýysyn úzbeı júrip, tıekti izdep taýyp alady da, ornyna qoıarda tıekke túkirip jiberedi. Bul bizdiń qanǵa sińgen ádetimiz. Sodan “sahna mádenıeti” degen eskerilip, ekinshi oryn alypty. Lýchano máz bolyp, aýyr denesimen selkildeı kúldi. – Olar birtýar adamdar ǵoı. Bizdiń ıtalıandarda da ondaı samorodoktar barshylyq. Umytpasam, seniń ákeń jylqyshy edi ǵoı, osy? – Iá, Lýchano, umytpapsyz. Jer qaıystyryp jylqy aıdaǵan. Meniń ákem dalanyń serisi bolǵan. – Suńǵat, alǵash “La-Skalaǵa” kel­genderiń esińde me? Sovet Odaǵynan sta­jırovkaǵa onshaqty adam kelipti degendi estip, bir túrli qyzyǵýshylyǵym ustap, jetip barǵanmyn. Onda orda buzar otyz­dan endi asqan shaǵymyz, bári de jara­symdy edi ǵoı. Sonda, sonsha jurttyń ishinen sen meni erekshe baýrap ediń. Biz Sovet Odaǵynan keletin adamnyń bárin orys dep qabyldaýshy edik,  al sen múl­dem bóleksiń, eki kóziń botalap tur eken. – Oı, ol kúnderdi qalaı umytasyń, umytý múmkin emes qoı. Sizdiń “La-Skalada” master klasyńyz bolýshy edi. Birneshe adammen sóılestińiz de, maǵan kelgende jarty kún ýaqytyńyzdy ból­dińiz. Meniń qandaı ulttyń ókili ekenimdi, dástúrimizdi, mádenıetimizdi suradyńyz. Sol kúnnen bastap biz bir-birimizdi burynnan biletin kisishe aralasyp kettik. Sondaǵy bizdiń kezdesýimiz qazir oılap otyrsam, talaıdyń ishin kúıdirgen eken. Keıin ábden zardabyn da kórdim ǵoı. О́zińiz bilesiz, bizdiń jatqan-turǵany­myzdyń bárin ańdýshy edi. Alǵash ret osy “La-Skalada” sizdiń oryndaýyńyzda “Bogomedaǵy” Rýdolftyń partııasyn estigenim áli esimde. Ǵajap, ǵajap!.. – Aıtpa, ol kúnder endi qaıtyp oralmaıdy. – Umytpasam, sizdiń ákeńiz aspazshy boldy ǵoı osy? – Iá, nan pisirýshi boldy. Bir qyzyq jaı­dy aıtaıyn. Jalpy meniń ákem kere­met ánshi edi. Biraq bul jolǵa shyn túsken joq. Onyń ústine meniń ánshi bolýymdy da asa qalamady. Erkektiń isimen aına­lysý kerek deıtin. “Bolsań Karýzodaı ánshi bol, áıtpese basty qatyrma” deıdi. Al men “Karýzo da kerek, Pavarottı da kerek” dep qoımaımyn. Qyzyq, sol kezdegi bala túsinik pe, nota úırensem boldy ǵoı dep oılaımyn. Sondaǵy ákem­niń aıtatyny ǵoı. “Eń bastysy Qudaıdyń bergen darynynda, nota degen noqta tárizdi aldamshy, kóz baılaýshy nárse. Máselen, men eshqandaı tehnologııa­ny sheber meńgermeı-aq, nan pisirip júrmin ǵoı. Jurttyń bári nege seniń ákeń pisirgen nandy alady, aıtshy” deıdi ákem. Al, sheshem meniń muǵalim bolǵanymdy qalady. – Meniń de ákem birbetkeı kisi edi. Ánshi bolǵanymdy asa unatpady. Taǵdy­rymyz qandaı uqsas?!. Lýchano, aıypqa buıyrmańyz, osy sizdiń kózderińizde bir muń bar tárizdi. – Maǵan da dúnıe júziniń jýrnalıs­teri osyndaı suraqty jıi qoıady. Álemdegi eń ǵajap úsh tenordyń biriniń kózinde nege muń bolýǵa tıisti deıdi. Jýrnalıster adamnyń jandy jerinen ustaýǵa qumar ǵoı. Keıde kúıinip, kózimde de, ózimde de sharýań ne degiń keledi. – Olaı deseńiz bitti ǵoı. Jýrnalıster sizdi aıdaı álemge basqasha tanytyp jiberýi túk emes. Birde maǵan da bir jýrnalıst keldi. Shynymdy aıtsam, bul meniń baıaǵy bıigimnen túsip, kóp muǵalimniń biri bolyp júrgen kezim. – Qalaısha, sen qazir án salmaısyń ba? Kezinde búkil Mılandy afıshasy jaılap ketken senor Suńǵat Sattarov án salmaı ma? Mynaý qasiret qoı. Qalaı án salmaı jer basyp júrsiń? – Meniń bir osal tusymdy basqaly tursyz-aý. Ol jaǵyn keıinirek aı­taıynshy. – Jaraıdy, janym, jaraıdy. – Sodan álgi tilshi ne deıdi deısiz ǵoı? – Iá, ne deıdi, jarqynym, ne deıdi, tezirek aıtqyn, baýyrym syzdap barady. – Álgi tilshiniń bastyǵy, bas redaktor elimizge keńinen tanymal adam edi, sol kisi bylaı depti bir lezdemede: “Baıaǵyda Suńǵat Sattarov degen bir juldyz týǵan, sol juldyzdy bárimiz jabylyp júrip óshirgenbiz” depti. Sodan álgi jýrnalıst jatsa-tursa meni izdeıdi ǵoı. Sondaǵy jýrnalıstiń aıtqany ne deńiz? “Siz be, juldyz?” deıdi. – Ony qoıshy, kim ne demeıdi? Bul sumdyq eken, sen nege án salmaısyń? – Ol endi uzaq hıkaıa ǵoı. Sahnany ólerdeı saǵynyp júrmin. Bizdiń qazaqta “taǵdyrdyń jazýy” degen sóz bar. Sol zańmen ómir súrip jatyrmyz. – Ol múmkin emes, jurttyń bári Robertıno Lorettıdiń taǵdyryn keshý kerek pe sonda? – Aıtpaqshy, sol ánshi qaıda qazir? Italııada sonsha jyl júrip bir kezdesýdiń sáti túspedi. Sizben kezdesken kúnderdi ǵumyrymda umytqan emespin. Jamandyq umytylmaıdy, jaqsylyqtyń tez umytylyp qalatyny nesi eken? – Shynynda da 14 jasynda shyqqan Robertıno álemdik qubylys boldy ǵoı. Onyń “Iаmaıkasy”, “Mamasy” bárimizge de úlgi edi. Biraq ókinishke oraı biz ony ustap tura almadyq. Onyń túbine jetken erte kelgen dańq. Daýysyn saqtaý kerek edi. Biz ony at sekildi paıdalandyq. Oǵan kúndiz-túni tájirıbeli ustazdy jegip qoıý kerek edi. Qazir onyń daýysyn tek meıramha­nadan, teledıdardan ǵana estısiz. Al endi sen týraly dál osyndaı habar estımin dep oılaǵan joqpyn. Sumdyq qoı mynaý. – Meniń túbime jetken de sol erte kelgen dańq. Onyń ústine bizde araq degen bir páleket bar ǵoı. Sonan soń jurttyń ósegi, qatyn-qalash, qyz-qyrqyn... – Sol da sóz bolyp pa eken? Boıtu­ma­ryń qaıda? – Apyraı, aıttym ǵoı, siz meniń eń álsiz tusymnan ustaǵaly tursyz-aý. Apam bergen boıtumardy sol Italııa saparynan kelgen soń kóp uzamaı joǵaltyp alyp edim, sodan jolym bolmady. – Mine, gáp qaıda? Ol ras. Adamnyń bir jebeýshi, qorǵaýshysy bolady. Ol seni syrt kúshterden, ásirese, qadalǵan myń san kózderdiń suǵynan qorǵaıdy. Meniń sheshem osy jaǵyna qatty mán beretin edi. Ákem serileý, óte sulý adam boldy jasyn­da. Ol qalaǵa barǵan saıyn sheshem qalta­syna shege salyp jiberetin. Keıinnen álgi shege meniń qaltama kóshti. Sondaǵy sheshemniń aıtatyny ǵoı: “Sen án salǵanda mıllıondaǵan kózder qadalady, sonda myna shege álgi kózderdiń suǵynan saqtaıdy” deıdi. Shynynda osy shege maǵan kóp kómektesti. Álgi bir jýrnalıs­terdiń jazýynsha sahnaǵa 10 márte shaqy­rypty. Mine, men sodan beri bul shegeni janymnan tastamaımyn. Sen beker istegensiń. – Endi bári kesh qoı. Qazir derttimin. – Eshqandaı da kesh emes. Sendeı talanttyń qadirin eliń bilýi kerek. Mundaı jaǵdaı meniń basymda da bolǵan. Biraq sál erterek. Álgi, ne deýshi edi, juldyz aýrýy deı me? – Baıaǵy qustar týraly aıtysqanymyz esińizde me? Ol endi ǵajap. Eger sizge ánshilik qonbaǵanda sheber áńgimeshi bolar edińiz qudaıaqy. – Umytpaǵan ekensiń. Kisi balasy myna ómirdiń buralań sátterinen oıda­ǵydaı ótip ketýi úshin de qabiletti bolýy kerek qoı. Keıde ózimizdi bir ónbeıtin iske baılap qoıatynymyz bar. Daýysty  da kútý qajet. Ol úshin adamnyń jan dúnıesi ózin bostan sezinetindeı tirlikpen aına­lysý kerek. Máselen, ataqty Stradıvarı skrıpka jasaǵanda onymen balasyndaı sóılesedi eken. Al sen daýyspen qalaı sóı­lesersiń. Men ózimdi, daýysymdy baptaý úshin de amal oılap taptym. Qarap tursaq, tabıǵattyń ózi tunyp turǵan konsert. Keıde men ormanǵa baryp bulbuldyń daýysyn tyńdaımyn. Gúlderge, teńizge qarap turyp demalamyn. Sóıtip, tabıǵattyń bekzat kórinisi meniń tula boıymdy bir keremet sezimge bóleıdi. Jan dúnıemdi emdep qaıtamyn. – Siz naǵyz rysar boldyńyz ǵoı. Jalpy ıtalıandyqtardyń boıynda qazaqqa uqsas qasıetter bar. Álgi rysar degenimiz, bir qaraǵanda, bizdiń qazaqtyń sal-serilerine de keletin tárizdi. Bizde de Aqan, Birjan sekildi sal-seriler bolǵan. Aqan seri myna qarabaıyr ómirden sharshaǵanda, bir sát tabıǵat aıasyna ketip tynystaǵan, Kókjendet, Qaratorǵaı degen jan serikteri bolǵan. Bizdiń qazaqtan “qustan asqan ánshi joq” degen sóz qalǵan. – Bilem, bilem, shyǵystyń áıgili jyrshylary Hafız, Hılashlarlardyń tańmen talasa turyp baqtan shyqpaı bulbulmen básekelesip jyr jazǵanyn estigenim bar. – O, Lýchano, siz meni tuńǵıyqqa tartyp áketip barasyz ǵoı. Meniń  jan dúnıem kópten beri osyndaı áńgimeni ańsaǵaly qashan?! Búgin tula boıym bir dúr silkindi-aý. Men Máskeýdiń ataqty Chaıkovskıı atyndaǵy konservatorııasyn bitirdim ǵoı. Sonda osy qustar týraly oqytqanda bir ásem álemge enip ketýshi edik. Tazalyq pen tartymdylyq táńirııa­sy ǵoı bul degeniń. Bizdiń adamdarǵa qustar ómirinen bir yrǵyn dáris oqyr ma edi? Áıgili ánshi Nejdanova kezekti kon­sertke shyǵar aldynda Máskeý túbindegi ormandardaǵy bulbuldardyń daýysyn tyńdap qaıtatynyn bizge tamsanyp aıtýshy edi. – Sen Verdıdiń “Maǵan tutas bir mýzykalyq fantazııa jasaý úshin qustyń bir ǵana túshkirgeni jetip jatyr” degenin estimegen ekensiń. – Ǵajap aıtqan eken. Biraq siz, Lýchano, bilesiz be, bulbuldyń tek erkegi ǵana án salady eken. – Qaraı gór, solaı ma? Demek bizdi aıtqany ǵoı. Ekeýi qarqyldap kúlip aldy. – “Samorodok” bulbuldar asa shabyt­tanǵan jaǵdaıda saǵatyna úsh júz, bes júzge jýyq án salady eken. Budan asqan baı folklor bola ma? Qysqasy, qustar áni adam shabytynyń qaınar kózi, seziminiń qozǵaýshy kúshi bolǵan. Qustar ánine tabyný, ásirese, orta ǵasyr adamdaryna tán qasıet bolǵan desedi. – Onyńyz endi ábden ras. Álginde aıtqanymdaı, bizdiń qazaq sal-serileriniń shetinen qusbegi, atbegi bolyp kelýiniń syry da osynda jatyr ǵoı. – Toqta, toqta, sen seri degen sózdi birneshe márte qaıtaladyń. Ser sóziniń túp-tórkini sizderden shyqqan bolyp júrmesin. – Múmkin, kim bilipti?.. – Sen, Suńǵat, daýysyńdy kútpepsiń. Táńiriniń bergen ólsheýsiz syıyn tárk etipsiń. – Ony qaıdan sezdińiz? Men mundaı janashyr sózdi estimegeli qashan?.. – О́ıtkeni, sen meniń túsime jıi kiresiń, udaıy kóńilsiz júresiń. Daýysyń tarǵyldanyp, jaryqshaqtanyp shyǵady. – Onyńyz ras. Men basyma qonǵan baqty qoımaı júrip mezgilsiz ushyryp alǵan beıbaqpyn ǵoı. – Álginde bulbul týraly tekke aıttyq pa? Qus ataýlynyń ishindegi eń qabilettisi, polıgloty bulbul degen sóz  bul. Ádette araldarda, qapyryq jerlerde ómir súrgen bulbuldyń daýysy aıtarlyqtaı sazdy bola bermeıdi. Olarǵa da bap kerek. Demek, olar da adam-ánshi sekildi. Bulbul – qustardyń ishindegi “shyǵarmashylyq” jaǵynan jetilgeni. Al sen adamsyń ǵoı, ózińdi-óziń nege aıamadyń? Elsizde, aralda neǵyp júrsiń? – Aralda deısiz be? Shynynda da men Aralda júrgendeımin ǵoı. Baıaǵy Salaýat batyrdyń “aınalamdy ormandar, sýlar qorshaǵan” dep zarlaıtynyndaı, men ra­synda da Aralda qalǵandaımyn. Oıpyr­maı, sonyń bárin sezgen júregińiz qandaı uly, senor Lýchano. Lýchano, aıtyńyzshy, bylaıǵy jurt bizdiń ómirimizdi saýyq-saıranmen ótedi dep oılaıdy. Qaıdaǵy saıran, tunyp turǵan taǵdyr ǵoı bul. – Sezemin, Suńǵat, sezemin. Kóńil kiltimdi tap bastyń-aý. Qudaıdyń bizge bergen artyqshylyǵy da osy ǵoı. Men seniń elý jyldyǵyńa bara almadym. О́ıtkeni, meni de bir dert aınaldyryp júr. – Sabyr etińiz, Lýchano, sabyr. Siz tek Italııaǵa emes, álemge kereksiz. Elý jyldyǵym bolmasa da, alpys jyldyǵyma arnaıy shaqyramyn. О́ıtkeni, elý jyl­dyǵymda men elkezbe bolyp kettim ǵoı. – Aıttym ǵoı, áne, saǵan birdeńe bolǵan. Osyndaı talantty bul jurt nege tóbesine kótermedi. Ol múmkin emes. Men de aıtamyn-aý. Kezinde bizdiń ataqty Paganını de elkezbe bolǵan. Tipti óletin kezinde bir qadaq jer de tabylmaǵan. Qudaı ondaıdan saqtasyn. – Aıtaıyn, Lýchano, aıtaıyn, bári de ózimnen. О́zimniń qyrsyq minezimnen bári. Aıtaıyn dep aıtpaısyń-aý. Birde mynadaı oqıǵa boldy. Sol elý jyldyqty atamaı-aq qoıaıyn dep edim, bir aǵamyz “Elýińde elenbeseń, alpysyńda ataýsyz qalasyń” dedi. Biz sózge toqtaǵan halyq­pyz. Bul halyqty ósiretin de, óshiretin de sóz. Sonymen qalaı boldy deńizshi? – Iá, qalaı boldy? – Pendemiz ǵoı, qansha qannen-qaper­siz júrsem de bir kúni álgi aǵamyzdyń sózinen keıin kóńilim nildeı buzylsyn. Jıǵan-tergen eshteńem joq. Ataǵym dardaı, biraq ózim tyr jalańash, taqyr kedeımin. Sodan sózimdi jerge tastamaıdy degen bir aǵamyzǵa jolyǵýdy oıladym. О́tip ketken eshteńem joq. Shynymdy aıtsam, álgi kisige betimmen jer syzyp bardym. Barýyn baryp, sharýamdy aıtýǵa qatty qobaljydym. Ishimnen oılap qara­sam, aıtatyn ótinishim sumdyq. Álginiń bári oryndalsa tipti keremet bolǵaly tur. Meniń baqytyma oraı ol kisi ornynda bolmaı shyqty. Eki kúnnen keıin keledi dedi. Sondaǵy qýanǵanym-aı! Biraz ýaqyt jaıaý júrdim. Jol-jónekeı bireýler “mynaý áli tiri eken ǵoı” degendeı, bir túrli aıaýshylyq bildirip amandasady. Sodan uzaq-uzaq oıǵa kettim. “Osy meniń elý jyldyǵymdy atap ótetindeı elge ne eńbegim sińipti. Eńbegim sińse de men sol elden nege birdeńe dámetip, mindetsýim kerek. Istesem ózim úshin, bala-shaǵam úshin, baýyrlarym úshin istedim, ári-beriden soń ólip qalmas úshin, qatarym­nan qalmas úshin namysqa tyrystym. Qoı alańdamaı jumysymdy isteıin, reti kelip jatsa, buıyrǵany bolar. Birli-jarym adamǵa sháı-páı berermiz” dep oıladym da birden toqtadym. Sóıtip álgi azaptan, dertten, “mereıtoı” aýrýynan ózimdi arashalap alǵanyma kádimgideı qýanyp, tipti eńsem kóterilip qaldy. Tipti bireýden qaryzymnan qutylǵandaı boldym. Endi muny atap ótý kerek qoı. Sóıttim de, siz jaqsy kóretin makaronnan eki-úsh kılo­syn, bir-eki jarty aldym da qalanyń syr­tynda bireýdiń malyn kúzetetin edim, sol lashyǵyma tezirek jetip alýdy oıla­dym. Bári de álgi bir taýyp aıtylǵan qý sózdiń kesiri ǵoı. Bizdiń qazaqty óltiretin sóz ekenine sonda taǵy bir márte kózim jetti. – Qazaqty ǵana emes, álemdi ustap turǵan sóz, ósek qoı. Bul ósek degeniń dybystan da tez be dep oılaımyn. Men de elý jyldyǵymdy bálendeı dúrkiretip ótkizbedim. О́zim qarsy boldym. Álgi ózińdi shaqyryp keltire almaǵan Rımniń túbindegi Modern degen qalashyqta bir fazendamyz bar edi ǵoı. Soǵan bardyq ta súıikti Adýdam ekeýmiz makaron pisirip, alańsyz jedik-aý. – Makarondy jaqsy kóretinińizdi bilem ǵoı. Vıskıge de muz qospaı bir tartaryńyz bar edi. Dáýren-aı, deseńshi! Suńǵat kebersigen ernin bir-eki jalady da, jutynyp qoıdy. – Bilem, bilem, seniń ataqty “La-Ska­la­nyń” sahnasyn lashyqqa aýystyrǵa­nyńa janym júdeıdi. Qaıtesiń endi, taǵdyr. Sen bilesiń be, bizdiń ıtalıan­darda “pisken jemistiń shyryny mol bolady” degen sóz bar. Men elýge kelgen­de esirip, jelik bitip, ózimniń hatshym Nıkoletke úılendim. Saqalymyz aǵarǵan­men áli saıtanymyz qalmaǵan ǵoı. Meniń bir túısingenim, erkek adam osy jasynda áıel baqytyn aıryqsha sezinedi eken. Al jastyq shaǵyń qur selteńmen ótedi. Biraq sen ekeýmiz qalamyz tarıhta. Seniń ıtalıan operalaryn tutas jatqa aıtatyn qabiletińdi men áli kúnge basqa ulttyń ókiliniń boıynan kezdestirgen joqpyn. Sen áli záýlim saraıda turasyń. Kóter eńseńdi, shalqaqtap júr baıaǵydaı. Saǵan sol jarasady. Jaýyzdyq oılaýshylar bol­masa, bul qoǵam baıaǵyda jaınap ket­­pes pe edi. Salerı 39 opera jazdy, Mosart 19 opera jazdy. Kim qaldy tarıhta? Dúnıeniń eki shetinde júrgen ekeýmizdi jolyqtyrǵan taǵdyrǵa rızamyn. Senimen syrlas bolǵan sol bir kórkem kúnder meniń jarty ǵumyryma jetetin áser qaldyrdy. Men ol kúnderdi umytpaımyn. Aman bol, asylym! – Toqta, toqtańyzshy, Lýchano! Senor Lýchano! – Ýaı, meniń mezgilsiz sury qashqan sulý da syrbaz saltanatty ómirim, qaıda uzap barasyń, qaıda bastap barasyń?! Jo-joq, ónerdi aıtpaımyn, tekti ónerdi aıyp­tamaımyn. Men saǵan tek qana qaryz­darmyn, seniń aldyńda tek qana kishik­pin. Seniń alapat, asqaq rýhyńdy tómendetsem, seniń aqqýlar júzgen aıdyn kólińdi, tunyǵyńdy laılasam, laǵynet atsyn meni. Biraq men saǵan bar janym­men, tánimmen adal boldym. Sen kórkemsiń, sen ásemsiń, adamzattyń bar sulý qasıeti seniń boıyńda. Sen bolmasań myna alakóz adamdar, ashkóz tymyrsyq dúnıe qaıter edi, aıtshy qaıter edi. Sen ǵoı, myna kóńili jabyrqaý jurttyń sanasyna sáýle shashyp kele jatqan. Sen bolmasań men kim edim, aıtshy, kim edim? Sen bolmasań myna dúnıe dıdaryna daq túser edi. Dúnıe tek qana dúrmekke, jynoınaqqa aınalar edi. Seniń boıyń­daǵy saf altyndaı qasıetter, aqsúıektik, bekzattyqtyń arqasy ǵoı meniń áli kúnge tiri beıbaq bolyp júrgenim. Sheshemdi saǵyndym. Eger maǵan bireý “saǵynysh” degen ne dese, men sol adamdy dereý qolynan ustap, jetektep baryp sheshemdi kórseter edim. Qaıteıin, ol da joq endi. Meniń ómirim sarǵaıǵan saǵynyshpen ótti ǵoı. Saǵynysh degen meniń jan jaramdy emder bir janryma aınalǵaly qashan. Ýh, sahnamdy saǵyndym! Kıe qonǵan, qasıetti qara shaldardyń mańdaı teri sińgen, tabanynyń izi qalǵan qudiretti qara shańyraqty saǵyndym! Men sahnaǵa shyqqanda patsha edim, estısiń be, eı, Taǵdyr, patsha edim ǵoı. Estip tursyz ba, senor Lýchano?! Biraq onyń bul sońǵy monologyn senor Lýchano estimedi. Suńǵat óz daýysynan ózi selt etip oıanyp ketti. – Aralda neǵyp júrsiń dedi-aý maǵan. Arqada alty jyl júrip, jalǵyzdyqpen jaǵalasqan kúnderimdi eske saldy-aý, jazǵan!? Suńǵat osy bir tańǵajaıyp tústi qansha jaqsylyqqa jorysa da birtúrli muńaıyp otyryp qaldy. Ataqty Pavarottımen ótken kúnderin árkimge laqyldap aıta bermeıtin. Shynynda da sonaý Arqada  –  Aralda júrip, ol osy bir álemdik tulǵanyń baqılyq bolǵanyn da bilmep edi. Eńkildep jylady. Kúnderdiń bir kúninde Italııaǵa Qazaqstannan arnaıy delegasııa barady. Qazaqstan delegasııasy sáti túsip ataqty ánshi Lýchano Pavarottımen de kezdesedi. Ánshi sóz arasynda Qazaqstan degende sál oılanyp qalyp, bylaı depti. – Qazaqstan... aıtpaqshy, sizdiń elde bir Suńǵat degen ánshi bar edi, qazir ol tipten ataqty bolyp ketken shyǵar. Italııa ony alaqanyna saldy ǵoı. Kisiniń kórkemi edi. Menen sálem aıtyńyzdar. Álem­de ataqty úsh tenor bar dep maqta­namyz. Bireýi –  men. Al meniń aıaýly dosym Suńǵat eline asyqpaǵanda, bálkim, tórtinshi tenor bolyp, bárimizdi de basyp ozar ma edi. Sizder ózi ózge elde sultan bol­ǵandy qalamaıdy ekensizder. Sol ji­gittiń “ózge elde sultan bolǵansha, óz eliń­de ultan bol” degen sózi esimnen shyqpaıdy. О́kinishke oraı, álgi delegasııanyń ishinde Suńǵatty jyǵa tanıtyn bir adam tabylmady. Menen sálem aıtyńyzdar degende Pavarottıdiń janary jasaýrap turypty. Bálkim, Suńǵat nege ıtalıan bolmady dep ókindi me eken. Talant talantty izdeıdi degen osy shyǵar bálkim. Qazaqtyń uly ánshisi sońǵy túsin kórip, aýrýhana tóseginde júrip kete bar­dy. О́mirden osylaı ótý bizdiń elde esh­kimge tańsyq emes. Tula boıy saf altyn nurdan jaralǵan ánshi kóz jumarynda sulý ómirim qor boldy-aý dep óksip jiberipti. Onyń kóz jasyn súrtken medbıke de óziniń sheksiz baqytty ekenin kóp jyldar ótken soń baryp bildi. Qalı SÁRSENBAI.