Shıeliniń shyrqaǵan shaǵy

Shıeli shyǵysynda alty Alashqa áı­gili astanamyz Syǵanaq, belgili Bestam qalasy oryn tepken, ońtústiginde – Qy­zylqum, ortasynda – Syrdyń sýy men nýy, teriskeıinde qart Qarataý, ári qaraı Jezqaz­ǵan­ǵa, Arqaǵa jol tartatyn Bet­paq­dalamen shektesetin qazynaly ólke. Sulý Syrdyń sýly da nýly aımaǵy – Shıeli. Kúrish ósirýden dúnıejúzilik rekord jasalǵan jer. Jazdyń qyzýy mol kúninen nár ala­tyn altyn aımaq, qoı­naýy qutty meken. Kúrishtiń kúmis dánin ardaqtap, salmaqtap qana qoımaıdy, myń­ǵyrtyp mal da ósi­redi, baý-baqsha, jemis-jıdek egedi. Bıyl da barlyǵy 23 967 gektar alqapqa túrli aýylsha­rýa­shy­lyq daqyldary ornalasty­rylyp, egindi shashpaı-tókpeı jınap alý naýqany ta­bysty aıaqtaldy, kúrishtiń ár gektarynan 45 sentnerden ónim alyndy. Shıeli jerinen jınalǵan kúrish, qaýyn-qarbyz, jemis-jıdekter Aqtóbe, Oral, Jezqazǵan, Baıqońyr óńirlerine jetkizilip, el yrysyna aınalǵan. Búgingi Shıeli – tóskeıde tórt túligi, alqapta aq marjany ósken óńir ǵana emes, óndirisi damyp, ónerkásibi de órkendegen ólke. О́nerkásip óndirisi búgingi kúnge 15 mıllıard 776 mıllıon teńgeniń ónimin óndirdi. Osydan birer jyl buryn aýdan bıýdjeti 3 mlrd. teńge bolsa, bıyl ol bıýd­jeti 7 mlrd. teńgege jýyqtap otyr. Bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin arttyrý baǵytynda sońǵy 3 jylda aýdan­ǵa bıýdjetten tys kózderden 2,5 mıllıard teńge qarjy tartylyp, jańadan mektep, balabaqsha, stadıon, sport alańdary, múm­kindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan ınternat salyndy, kóshe joldary kúr­­deli jóndeýden ótkizilip, jaryqtan­dy­ryldy. Elimizde júzege asyrylyp jatqan ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵ­­dar­­la­masyna óńirimizden engizilgen óndiris­ter bar. «Altyn bala-08» JShS quraq qamys jańqasynan taqtaı qurylys mate­rıaldaryn shyǵarady, «MKS Company» JShS hımııalyq zattardy saqtaý jáne jóneltý ortalyǵy, «Shıeli tas-Ońtús­tik» JShS jáne qıyrshyq tas shyǵaratyn «Kazvernal» JShS zaýyttary iske qo­syl­­dy. Ýran, altyn, vannadıı, ák, tuz, qıyr­shyq tas osy óńirdiń tabıǵı qazba baı­lyqtary. Bıylǵy jyldyń toǵyz aı­yn­da shaǵyn kásipkerliktiń 2 702 sýbek­tisi tirkelip, 5 320 adam jumyspen qamtyldy. Osy jyly Shıeli kentinde 1 200 or­yn­dy jáne 600 oryndy eki mektep, Bı­daıkól jáne Nartaı aýyldarynda 600 oryndy mektep, Botabaı aýylynda 200 oryndy mektep, jalpy alǵanda qurylys quny 5,5 mlrd. teńgeni quraıtyn 5 jańa mektep qurylysy júrip jatyr. Byltyr­ǵy jyly 8 aýylda jalpy quny 1,5 mlrd. teńgeni quraıtyn aýyz sý júıeleriniń qurylysy bastaldy, kelesi jyly iske qosylady. Bıyl Shıeli kentiniń ǵana shy­raıy kirgen joq, aýdannyń barlyq aýyly abattandyrylyp, joldary jóndeldi, ja­ryqtandyryldy, túgeldeı telefon baı­la­nysy ornatyldy, aıaq sý, aýyz sýlary júrgizilip, balabaqsha, medısına bólim­sheleri, sport alańdary ashyldy. Shıeli 41 Altyn Juldyzdy Eńbek Eri, júzden astam ǵalym, elýge tarta qa­lamger aqyn-jazýshy, ondaǵan qoǵam qaıratkeri shyqqan kıeli meken. Osy rette azamatyn ardaqtaǵan el azbaıdy deıdi halyq dana­lyǵy. Osy elde týyp, ultty uly isterge bastaǵan, qazaqtyń sózin us­taǵan tuǵyrly tulǵalar únemi halyq ja­dynda. Taý tulǵaly azamattardyń mereı­toıyn atap ótý qurmet bolýmen qatar, jastardy otan­súıgishtikke tárbıeleýdiń ónegeli joly da. Bıylǵy el Táýel­siz­diginiń 20 jyldyǵy aıasynda «Altyn kúz-2011» merekesi 4-5 qarasha kúnderi Shıelide keń túrde toılanbaq. Aq kúrishtiń atasy atanǵan dańqty dıqan, «Dala akademıgi», Memlekettik syılyqtyń ıegeri, eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri Ybyraı Jaqaevtyń 120 jyldyq mereıtoıy res­pýblıkalyq deń­geı­de atap ótiletin bol­a­dy. Aýdanymyzda toıǵa tartý retinde birneshe áleýmettik nysan paıdalanýǵa beriledi. Atap aıt­qanda, aýdandyq bıýdjetten bólingen 49 mln. teńgege salyn­ǵan «Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy» atyn­daǵy kóshe, 10 mln. teń­gege jasalǵan «Qurmetti azamattar» alleıa­sy, 93 mln. teńge qarjyǵa jasandy­ryl­ǵan «Saltanat saraıy» ashylady. Mereıtoı kúni Ybyraı atamyzdyń atyndaǵy kúrish ósirý tarıhy murajaıy­nyń jańa ǵımaratynyń irgetasy qalan­a­dy, aýdandyq bıýdjetten bólingen 100 mln. teńgege jalpy aýmaǵy 12 gektardy quraıtyn Y. Jaqaev atyndaǵy saıabaq paıdalanýǵa beriledi. Saıabaqqa bıiktigi 5 metrlik Ybyraı atamyzdyń qoladan quı­ylǵan eskertkishi ornatyldy. Sondaı-aq, qazirgi kezdegi kúrish ósirýdiń jańa teh­nologııasyn óndiriske engizýdi ǵylymı negizdeý maqsatynda «Dala akademıgi Ybyraı Jaqaev» atty ǵylymı-tanym­dyq konferensııa ótkiziledi. Munan ózge, sońǵy jyldary dástúrge aınalyp úlgergen «Án men jyrdyń dúl­dúli aqyn Nartaı» atty respýblıkalyq án festıvali ótedi, oǵan Astana, Almaty qalalary men barlyq oblystan tanymal jyrshy, termeshiler qatysady. «Altyn kúz-2011» merekelik sharasynyń sońy elimizdiń estrada juldyzdarynyń úlken konsertine ulasady. Mereke aıasynda úz­dik ujymdar marapattalyp, baǵalary bazardan tómen aýyl sharýashylyǵy ónim­deriniń jármeńkesi ótkiziletin bolady. Halqymyzda «Eki toıyń qabat bol­syn, eki dúnıeń abat bolsyn» degen qa­natty sóz bar. Aýdanymyz Táýelsizdi­gi­miz­diń 20 jyldyǵy men Y. Jaqaevtyń 120 jyldyq mereıtoıy toılanar bıylǵy jyldy tabysty aıaqtaǵaly otyr. Oblys­tar men aýdan, qalalardyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishteriniń osy jyldyń 6 aıynyń qorytyndysy boıyn­sha aýdanymyz alǵashqy oryndy ıelendi. Al, oblysta aýyl sharýashylyǵy salasy­nyń qorytyndysy boıynsha biz­diń aýda­nymyz sonaý táýelsizdigimizdi al­ǵan al­ǵashqy jyldary, atap aıtqanda 1992 jy­ly 1-orynǵa shyqsa, sońǵy jyldary 2 – 3-oryndardan kórinip júrgen edi. Aýda­nymyz aýyl sharýashylyǵynyń qorytyn­dy­symen bıylǵy jyly 1-oryndy ıelenip otyr. Bul qol jetken jetistikterimiz ben tabystarymyz aýdan halqynyń yn­ty­maǵy men birliginiń arqasynda jáne eseli eńbegi men qajyrly qyzmetiniń jemisi. Nurlybek NÁLIBAEV, Shıeli aýdanynyń ákimi.