Jaqaev jáne jaqaevshylar

Dala akademıgi Ybyraı Ybyraı Jaqaev. Bul esim Shıeliniń, kúlli Syr óńiriniń kelbeti, tanystyrar tólqujaty desek, ar­tyq aıtqandyq bolmas. Qazaqstannyń qaı túk­pirine barsańyz da Shıelidenmin deseń, aldymen Ybyraı­dy aýyzǵa alar edi, Ybekeń deseń, Shıelini, Syr óńirin esine túsirer edi. Bul basqa da Shıeli shynar­laryn el bilmegendikten ne olardyń ataq-dańqy kem jaıylǵandyqtan emes. Sonaý 1940 jyldardan beri eńbek darabozy Ybyraı nasıha­tynyń maqsatty túrde qatty júrgendiginen jáne Ybyraı esimi onyń týǵan jeriniń ataýymen únemi birge atalatyn­dy­ǵy­nan bolsa kerek. Ybyraı qudiretin álemge áıgi­le­gen jer men dán, Syr jeri, Syr kúrishi. Sondyqtan dıqan Ybyraı men jer, dán egiz uǵymdar, jal­py­halyqtyq qundylyq. Al barsha halyqtyń qadir­meni bolý ulttyq aıadan joǵary. El tarıhynda eki dúrkin Sosıalıstik Eńbek Eri, KSRO memlekettik syılyǵynyń ıegeri, úsh ret Qazaqstan Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, dańǵaıyr dıqan Ybyraı Ja­qaevtyń alar orny osylaı anyqtalsa kerek. Qazaqstanda Syr boıynda kúrish egistiginiń negizgi daqyl bolyp ornyǵýy da, oblys egin sha­rýashylyǵynyń basym baǵytyna aınalýy da, ja­qaevshylar atanǵan kúrishshiler qozǵalysynyń óris­­tep, bir kezdegi stahanovshylar qozǵalysy sııaq­­ty buqaralyq sıpat alýy naq Ybyraı Ja­qaevtyń esimimen tikeleı baılanysty. Qarapaıym eńbekkerdiń osyndaı qoǵamdyq qubylysqa aına­lýy sırek kezdesetin jaǵdaı. Endeshe sol quby­lys – Ybyraı Jaqaev! 1990 jyldardyń basynda Dinmuhamed Qonaev­tyń úıine sálemdesýge barǵanym bar. Dımekeń aqsaqal zeınetker, úıinde, esiginiń aldy kelgen-ketkendi baqylap otyratyn kúzet. «О́tti dáýren osylaı» degen jańa shyqqan kitabyn satyp al­ǵanmyn, maqsatym – eskertkishke qoltańbasyn alý. Bólmesiniń aýzynda turyp jyly qarsy aldy, alaqany jalpaq, saýsaqtary uzyn kórindi. Joǵary shyq, qalqam dedi. Jaıǵasyp, aman-saýlyq surap jatyrmyn. Qaı jerlik ekenimdi surady álden soń. Qyzylordanyń Shıelisinenmin dedim. Qyzyl­ordany qosyp aıtsam úlken kisi dóp túsedi ǵoı ózimshe baǵyt bergen boldym. E, Shıeli, Ybyraı Jaqaevtyń elinen ekensiń ǵoı dep, Ybekeń esimine aıryqsha mán bere sóıledi. El jaıyn surady. Men kóp otyrmadym, qoltańbasyn alǵan soń saýlyq tilep qoshtastym. Rızashylyqpen arqamnan qaǵyp, bólme aýzyna kútip alǵan jerine deıin keldi. Qaıtyp kele jatyp alǵan áserimdi qorytqanda túıgen oıym: Ybyraı Syr eliniń týy, tólqujaty eken. Esime Ybekeńniń 1980 jyly shyqqan «О́mir joldary» degen, ádebı jazbasyn jerlesimiz jazý­shy Orazbek Bodyqov jazǵan tartymdy kitapta Ybyraı men Dinmuhamedtiń kezdesýleri baıandala­tyn jáıtter esime tústi. Dımekeń sirá, solardy esine aldy ma eken dep oıladym. Ybyraı men Dinmuhamed alǵash 1954 jyly kóktemde Almatyda kezdesipti. Bul kezde Dımekeń Ǵylym akademııasynyń prezıdenti. Akademııa aýyl sharýashylyǵyn órkendetý máselelerin tal­qy­laǵan jınalys ótkizip, el ishindegi eńbek ozat­taryn pikir almasýǵa shaqyrady. Jınalystyń erteńine Dımekeń ataqty kúrishshini áńgimelesýge kabınetine bólek shaqyryp, kúrish egistiginiń erekshelikterin bilgisi keletindigin aıtady. – Kúrishtiń qymbatyn aıtaıyn ba, symbatyn aıtaıyn ba? – deıdi Ybekeń. – Astyq retinde kúrishtiń qymbat ekenin ózim de bilem. Maǵan symbatyn aıtyńyz, – depti ǵulama. Sonda Ybekeń bylaı sıpattaǵan eken. Kúrish­tiń qadirin qazaq dalasynda Syr elinen artyq kim bilgen. Kúrishti olar kúmiske teńep, «kúmis kúrish» dep te ataıdy. Kúrishti olar sylańdaǵan perızat sulý qyzǵa teńep, «Syr sulýy» dep te, «Syr arýy» dep te ataıdy. Sebebi, jer betindegi dándi daqyldardyń eshqaısysy sý ishkeni bolmasa, sý ishinde óse almasa kerek-ti, al aq kúrish tek sýda ósedi. Sý onyń atasy da, anasy da. Eger siz jaz­dyń ystyq aptabynda sol ystyqtan jer tanaby qýyrylǵan surǵylt dalaǵa barsańyz, sol dalanyń ór tósinde tolqyp jatqan kókshil teńizdi kórer edińiz. Sál jel tursa teńiz tolqıdy, birde shalqı­dy, taǵy birde týlaıdy. Ony siz shyn teńiz dep qalmańyz, ol kúrish aıdyny, kúrish alqaby. Sýda sylanyp, tańǵy shyqpen shy­lanyp, kún kózinde kúlimdep turǵan kúrishtiń kelbetinen aı dese – aýzy, kún dese – kózi bar, sulýlyǵy kóz tundyrǵan perızatty kórgendeı bolasyz, ol tek perızat emes, ala bilseń asyl qazynaǵa keneletin altyn sandyq. Meıiri tússe, ol saǵan dánnen taý turǵyzyp beredi. Kóńilinen shyqsań, ol seni bir jazda-aq baıytyp tastaıdy. «Kúrish degenshe, yrys deseıshi», – deıtini sol Syr eliniń, qaraǵym. Ybyraı osylaı tolǵanady. Osylaısha birer saǵatqa sozylǵan yqylasty áńgimelesýden soń qoshtasar sátte Dinmuhamed akademık Ybyraı dıqan dananyń qolyn qysady. Keıin 1956 jyly Ǵylym akademııasy Ybekeńe «Dala akademıgi» degen ataq beredi. Al qazir dı­qannyń suńǵyla kóńili Dımash inisimen bul qosh­tasýdy bylaı qabyldaǵan eken. «Qosh» dep qo­lymdy bir qysyp ustaýy: «Qaıda júrseńiz de aman bolyńyz» degeni. Ekinshisin – «Elińizge nan­dy mol berýińizge tilektespin» dep uǵady. Úshinshisin – «amandyqpen qaýyshyp turaıyq» dep túsinedi. Eńbek pen qoǵam qaıratkerleri budan keıin de talaı suhbattasqan. Eńbek adamyn áspetteı bilgen Dımekeń ózi sóılep, ózi túıip qoımaı, ylǵı da eńbektiń alǵy shebinde júrgen qarapaıym adamdar pikirine yqylaspen den qoıǵan. Aldyna muqtaj­ben barǵannyń meselin qaıtarmaǵan. Shıelide Jaqaev aýylynda Ybekeń atyndaǵy kúrish ósirý tarıhy murajaıy bar. Ybyraı Jaqaev murajaıy demeı, kúrish ósirý tarıhyna arnap, keń aýqymda qamtýǵa baǵyt siltegen murajaı isiniń bilgiri О́zbekáli Jánibekov edi dep aıtqany bar mu­rajaıdyń alǵashqy dırektory Aqtóre Ámirovtiń. Kúrish murajaıyna kelgen bir jas kúrishshi Ybekeńe bylaı dep suraq qoıypty. – Ybyraı ata, Siz kúrishti qalaı jaqsy kórip kettińiz? – Men kúrishke tek taǵamdyq dán dep qa­ramaımyn. Ata-babamnyń, atamekenimniń baıyrǵy daqyly dep qaraımyn. Sondyqtan jaqsy kóremin. Eginshilik – ejelgi kásip, Eńbekshige – násip, – degen eken dıqan ata. Kúrishtiń Shıeli jerine ornyǵýy 1890 jyldan bastalyp, 1897 jyly 300 desıatına bolǵan eken. Shıeliniń, Jólektiń aınalasyna ózek mańyna ekse kerek. Bul Ybyraı dúnıege kelgen ýaqyt. Sondyq­tan kúrish ósirýdiń keıingi tarıhy Ybyraıdyń da ósý joly dep aıtsaq bolǵandaı. Ybyraı 1891 jyly Qyzylqumnyń ishinde Qarǵaly degen jerde dúnıege kelgen, ákesi Jaqaı, Boqaı, Shoqaı úsh aǵaıyndy eken. Jaqaıdan Ybyraı men Boranbaı. Boqaı men Shoqaıdyń da balalary bar. Syr boıynda egis egýge dendep kóshý eldi jappaı otyryqshylyqqa tartyp, ujymdastyrý qolǵa alynǵan keńes zamanynda bolǵan. 1927 jyly alǵashqy kezde moıynserik (TOZ – tovarıshestvo obrabotkı zemlı, jer óńdeý seriktestigi) retinde qurylyp, artynan 1929 jyly olar kolhozdarǵa aınaldyryldy. Búginde Ybyraı Jaqaev dep atalatyn aýyl 1929 jyly 90 úı birigip «Qyzyl tý» degen ujymdyq sharýashylyq qurǵan. Onyń atyn qoıyp júrgen de Ybyraı. Sol bir kezeńde Syr óńirinde sýarmaly jerdiń kólemi 40 myń gektar bolsa, 1930 jyly 71 myń gektarǵa jetken. Qyrqynshy jyldarǵa qaraı bes júz usaq sholaq aryq júıeleri 144 iri uzyn arnaǵa aınaldyrylyp, 80 myń gektar jerdi sýlandyrýǵa múmkindik týǵan. Otyzynshy jyldardyń aıaǵynda darııanyń sol jaq betindegi aýyldardy oń ja­ǵalaýǵa búgingi qonystaryna kóshirý, kolhozdardy irilendirý, 1940 jyly Syrdyń oń jaq betinen 14 myń ketpen qatysqan uzyndyǵy 27 shaqyrym Shıeli arnasynyń birinshi kezegi 40 kúnde qolmen qazyp bitirý Shıeli jerin sýlandyrý, eginshilikti óristetý tarıhyndaǵy iri oqıǵa. HIH ǵasyrdyń sońǵy kezinde muraptar Baısyn men Nurtaza bastaǵan sýlandyrý isi osylaı jalǵasyn tapqan edi. Arna eki baǵytta tartyldy. Oń jaǵa baǵyty Qarataý jaqqa bet túzep, «Aqmaıadan» bastap «Tóńkeris», «Eńbekshi», «Jı­de­li­­aryq», «Qyzyl­dı­qan», «Alǵabas» kolhozdaryn sýlandyrsa, sol jaǵa baǵyty «Bıdaıkólden» «Báı­ge­qumǵa» deıingi aýyldar muqtajyn ótedi. Nátı­je­sinde 16 800 gektar jerge sý bardy. 1932 jyly Shıeli, Jólek mashına-traktor stansalarynyń qurylýy kolhozdarda jer óńdeýge, egistik kólemin ulǵaıtýǵa tehnıkany paıdalana bastaýǵa múmkindik jasady. Kúrish egý tek 1940 jyldan bergi kezeńde ǵana turaqtanyp, jetekshi daqylǵa aınalǵan. Sol qyr­qynshy jyly Ybyraı ár gektardan 22 sentnerden ónim alyp bastaǵan eken kúrishshilikti. Men kúrish ósirýdiń nebir qupııa syrlaryn soǵys jyldary ashtym. El úshin kúrish ósirdim. Kúrishpen birge ózim de óstim. Soǵys jyldary kúrishtiń ár gek­ta­rynan 70-80 sentnerden ónim aldym, Syr boıy úshin bul daqyl ósimtal ekendigin dáleldedim, – dep eske aldy soǵys jyldarynda shyńdalǵan dıqanshylyq kásibin Ybekeń. «Biter istiń basyna, jaqsy kelse qasyna» degendeı, áýelgi kezeńde Shıeli dıqandarynyń, keıin kúlli Syr kúrishshileriniń álemdik rekord mol ónim alý deńgeıine jetýine agronom-ǵalym Ánes Altyn­bekovtiń sińirgen eńbegi aıryqsha. Balqash óńiriniń týmasy, Omby aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirgen Ánes Syr eline joldamamen kelgen. 1940 jyly Shıeli aýdandyq jer bóliminiń bas agronomy bolyp taǵaıyndalǵanda 30 jastaǵy jigit eken. Ybyraı odan jıyrma jas úlken. Alǵash egis basyna kelip tanysyp, ónim qanshadan kelip jatyr dep suraǵanda Ybyraı 22 sentnerden deıdi. Ánes az, az dep azyrqanǵanda, ózinshe qanaǵat etip otyr­ǵan dıqan tańyrqaıdy. Ol kezde joǵary ónim burynnan kúrish ósirip qalǵan koreılerde, olardyń ishinde Kım Man Sam degen qart dıqanda eken. 1938 jyly Qıyr Shyǵystan kó­shi­rilip, shashyrata Orta Azııa, Qazaqstanǵa, onyń ishinde Syr boıyna, Shıelige de qonystan­dy­rylǵan koreıler ózderi «Avangard» jáne «Gıgant» dep ataǵan eki kolhozǵa shoǵyrlanǵan-dy. Kım ár gektardan 80 sentnerge deıin ónim alsa, qazaq shaly dıqan Maman Qaldy­baev 70 sentnerden keltirgen eken. Biraq olar jasy úlkeıip qalǵan adamdar edi. Jarty ǵasyr ǵumyrynyń keıingi onshaqty jylyn dıqanshylyqqa arnaǵan, biraq bar bileri óziniń ómir tájirıbesi, basqa arnaıy bilim joq Ybyraıǵa maman Ánes mol ónimniń bastapqy negizi jerdi tańdaı jáne baptaı bilý ekendigin baıan­daıdy, Ybyraı kókeıinde júrgen talaı dúdámal suraǵyna jaýap alady. Ǵalym talant pen tabıǵı daryn osylaı toǵysady. Nátıje kóp kúttirmedi, 1941 jyly Ybyraı bes gektar alqabynyń ár gektarynan 43 sentnerden ónim alsa, kelesi 1942 jylǵy ónim gektarǵa 84 sentner boldy. Bul jyly Kım Man Sam 20 gektar kúrishtiń ár gektarynan 160 sentner ónim jınap, alǵashqy rekordty jasa­dy. Koreıler shoǵyrlanǵan «Avangard» kolhozyn­da ortasha ónim gektarǵa 75 sentnerden keldi. Osyndaı jetistik syryn barsha dıqannyń ıgiligine aınaldyrý úshin aýdanda qysta eki aılyq kúrishshiler oqýy uıymdastyrylyp, onda Ánes, Kım Man Sam jáne Ybyraı sabaq berdi, basqalar tájirıbe bólisti. Bul keıin jetpisinshi jyldary uıymdastyrylatyn «Jaqaevshylar mektebi» dep atalǵan kúrishshilerdiń respýblıkalyq ozat táji­rıbe mektebiniń bastaýy dese de bolatyn kýrs edi. Dáris alǵan otyz dıqannyń kelesi jyly tabysy ósti. Mol ónim úshin attanys eki dıqannyń báseke­lestigine emes, dostyǵyna ulasady. Kım Man Sam ózi men Ybyraı ekeýin túıeniń qos órkeshine te­ńe­gen eken. 1943 jyly Ybyraı gektar kórsetkishin 130 sentnerge jetkizedi. Osy jyldarǵy jetistikteri úshin olar 1944 jyly alǵashqy úkimettik marapattaryn – «Eńbek Qyzyl Tý» ordenin alsa, osy aýdandaǵy jastary da úlken, ónimderi de joǵary kúrishshiler Uldar Dáýisheva men Maman Qaldybaev «Lenın» ordenin keýdelerine taǵady. Ybyraıdyń gektardan júz sentner mólsherden asqan jyly 1944 jyly – 110 sentner. 1945 jyly – 156 sentner, 1946 jyly 160 sentner mejege jetip, Kım Man Samnyń 1942 jylǵy rekord jetistigin qaıtalaıdy. Sol 1946 jyly Jaqaev pen Kımge KSRO memlekettik syılyǵy (ol kezde Stalındik syılyq dep atalǵan) beriledi. Sol syılyq qara­jat­qa Ybyraı kolhozyna 5 traktor satyp áperse, Kım Man Sam aýylyna klýb soqtyrdy. Ol 1956 jyly týǵan eli Koreıa Halyq-Demokratııalyq Res­pýblıkasyna ketti. Artynda dıqan dańqy qaldy. Qazir sol mádenıet úıi Kım aqsaqaldyń atynda. Jyl saıyn asyp otyrǵan joǵary kórsetkish Ybyraı men Ánesti toqmeıilsitpegen. Ekeýi de mol tájirıbe jınaqtady. Jerdi, tuqymdy tańdaý men baptaý, sýdyń qasıetin, sýǵarý ádisterin jetildire túsedi. Aqyry armanǵa qol jetkizedi – 1947 jyly Ybyraı kúrishtiń Syr boıynda óngen «Qazaq sa­ly­sy» sortyn egip, bes gektar tanaptyń ár gekta­rynan 172 sentnerden ónim alady. Jańa álemdik rekord! Sodan beri bul kórsetkishten álem­de asyp túsken eshkim joq. Bul tek Yby­raıdyń ǵana emes, kúlli Syr kúrishshileriniń ortaq abyroıy edi. – Rekord qalaı jasaldy? – dep keıin talaı qoıylǵan saýalǵa Ybyraı: – Aldymen eńbek! Sonan soń eńbek! Taǵy da eń­bek! – dep jaýap berip kelgen. Osy oraıda eń­bekti Ybyraıdan kem istemegen, gektaryna 100 sentnerden asyra mol ónim alǵan dıqandar tek Shıelide ǵana emes, kúlli Syr boıynda az bolmaǵan. Biraq álemdik rekord jasaǵan mol ónimshi baqyty Yby­raı­ǵa ǵana buıyrǵan. Tipti kúrish ósirý ádisine qa­zaq­tardan buryn qanyq, koreı dıqandar da, olar­dyń ishindegi eń ataqtysy Kım Man Sam da bul deń­geıge jete almady. Sonda bul Ybyraı basyna qon­ǵan baq pa? Solaı da shyǵar. Degenmen, dıqan Ybyraı dúldúl týǵan ónerpaz sııaqty, jer tyny­syn, sý syryn ózine ǵana málim tereń túısikpen tanyp, ómirlik tájirıbemen qorytyp, tamyrshydaı tap basa alǵan dara daryn bolǵany anyq. Ata-babasy mal baǵýdan basqany bilmegen qazaq shaldarynyń kúrishten, tarydan ónim alýda álemdik rekord jasaǵandaryna tańyrqap, áýelgide senbestikpen qaraýshylyq kezdesti. Bul bizdiń tegimizdiń kóshpendi jurt bolǵanynda edi. Shetel tilshileri Máskeýde, Almatyda ata-tegimdi qazba­lap suraǵan da. Dıqan atadan tarappyn, dıqan­dyqqa jarappyn. Rekordty ótip ketken babalary jasamasa, jer jigin ajyrata bilgen balalary jasaıdy degenim bar olarǵa, – degen Ybyraı sózi osy oıymyzdy bekite túsedi. Rekordty jasaý bar da, onyń kezdeısoq tabys emestigin, dıqangerlikti dáleldeý bar. Ybyraı bes gektar jerdiń gektarynan 172 sentnerden ónim alǵannan keıin on jyl boıy, ıaǵnı 1948-1957 jyl­dary 20 gektar alqaptyń gektarynan 150-170 sentnerden ónim jınap, tabysynyń turaqty­lyǵyn tııa­naq­taı bilgen. Biraq jas ta ulǵaıyp qalǵan edi. Ybyraı Jaqaevqa Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy, alǵashqy Altyn juldyz 1949 jyly 20 mamyrda berildi. Bul kezde Ybyraı 58 jasta. Al Sosıalıstik Eńbek Eriniń ekinshi Altyn juldyzy 1971 jyly Ybekeń 80 jasqa tolǵanda berildi. Biraq bul bir kezdegi dańqty dıqannyń, úı tirshiligin kúıtteýge kóshken qarııanyń mereıtoıyna tartylǵan tartý emes, qartaıdym dep qoǵamdyq ómirden tys qalmaǵan, búkil respýblıkada óris alǵan, Odaqqa taralǵan «jaqaevshylar qozǵalysy» deıtin dıqandardyń mol ónim úshin joryǵynyń basynda turyp, jas dıqandarǵa aqyl-keńesshi bolǵan qaıratker qarttyń belsendi qoǵamdyq qyzmetin laıyqty baǵalaý edi.   Jaqaevshylar qozǵalysy 1963 jyldyń basynda oblysqa basshy – birinshi hatshy bolyp Mustaqym Biláluly Yqsanov keledi. Ol elmen tanysý alǵashqy saparyn Ybyraı aqsa­qalǵa sálem berýden, egisi biryńǵaı sýarmaly ob­lys­tyń kúrish sharýashylyǵyn órkendetý baǵyt­tary týraly dańǵaıyr dıqanmen oılasýdan bas­taı­dy. Bul Ybekeńe Alladan tilegeni aldyna kelgendeı áser etken eken. Dıqan men partııa qaı­rat­ke­ri­niń oıy bir jerden shyǵady. О́ıtkeni Yqsa­nov aýyl, sý sharýashylyǵy mamany, sharýashylyq basqarý­dan ósken, keń aýqymda oılaıtyn basshy edi. Osy­laısha oblysta kúrish egistigin ınjenerlik júıege keltirip tegistelgen alaptarǵa ornalas­ty­rý, Syr­dyń sol jaǵalaý betinen jańa alqaptardy ıgerý, ja­ńa arnalar tartý, joldar salý qyzý qolǵa aly­nady, irgeli jospardy júzege asyrý úshin Odaq, respýblıka tarapynan qomaqty qarjy bóli­nedi, jańadan onda­ǵan sovhoz ashylady, qurylys tresteri qurylady. Shymkenttegi respýblıkalyq kúrish ǵylymı-zert­teý ınstıtýty Qyzylordaǵa kóshiriledi. Osy atqarylyp jatqan alapat jumystardyń túpki maqsaty – kúrish egistigin ulǵaıtý, ónimin molaıtý, sol arqyly eldi kóterý, gúldendirý. Bul úshin Syr dıqandarynyń shoǵyryn kóbeıtý, kú­rish­ten mol ónim alýdy turaqtandyrý qajet. Oıyndaǵysynyń oıasy kelip turǵan sátte Ybyraı taǵy da alǵy shepke shyqty. Bul onyń beıne ekinshi tynysy ashylǵandaı kez edi. 1964 jyly naýryzda Y. Jaqaevtyń «Jas urpaqqa sálem hat» degen jastarǵa arnalǵan joldaýy oblystyq gazetterde jarııalanyp, radıodan berildi. Qymbatty jastar! Syr jeri kúrish ósirýde dúnıejúzilik rekordtyń týyn tikken jer. Biz sol týdy qoldan shyǵarmaýǵa tıispiz. ...Jastar, kúrish egýge kóptep kelińder, onan joǵary ónim alýǵa daıyndalyńdar. Ǵylym men tehnıkanyń jetistikterin baı tájirıbemen baılanystyra jáne agro­teh­nıkalyq bilimdi jetik meńgere otyryp, biz almaǵan asýdy alatyn bolyńdar. Eńbek estafe­ta­syn biz senderge berip otyrmyz. Keleshek rekord ıesi sender bolasyńdar, men senderdi sol bıikten kórgim keledi, dep túıindedi dańqty dıqan Ybyraı dana. Izdegeni tabylǵan oblys basshy organdary Jaqaevtyń osy tarıhı hatyn qoldap, ony uıym­dastyrý, nasıhat, jumyldyrý jumystarynyń ózegine aınaldyrdy. Eńbek ujymdary, jastar, mektep bitirýshiler Ybyraı atalaryn kezdesýlerge shaqyra bastady, dana qarttyń ósıetin óz aýyzynan estigileri keldi. Shıeli aýdany qazirgi Bala bı aýylynda Abaı atyndaǵy mektepti sol 1964 jyly bitirýshi 25 jas óz synyp jetekshileri Myrzahan Qoılybaıulynyń basshylyǵymen kú­rish egýge bel baılap, oblys jastaryna úlgi kór­set­ti. Bul bastamany qoldaǵan Jalaǵash aýdanyn­daǵy «Jańa talap» aýylynyń mektep bitirýshi qyzdary mehanızator bolýǵa tilek bildirdi. Bastama osylaı oblystyń jer-jerinde óris aldy. Sol alǵashqy 1964 jyldyń ózinde-aq oblysta 74 jas kúrishshi-dıqandar qataryn tolyqtyrdy. Kúrish egisiniń kólemi eki eseden astamǵa ulǵaıyp 29 600 gektarǵa jetti. Ortasha ónim de kóterildi – oblys boıynsha gektaryna 23,9 sentnerden kelse, shıelilik dıqandar jetistigi budan joǵary boldy. Mysaly, qazirgi Bala bı, sol kezde Qazaqstannyń 30 jyldyǵy atyndaǵy kolhoz kúrishshileri gekta­ry­na 30 sentnerden keltirdi. Oblys Otan qoıma­syna tuń­ǵysh ret 3,3 mln. tonna mol kúrish quıdy. «Jaqaev­shylar qozǵalysy» degen atqa ıe bolǵan úlken eńbek órleýi osylaı bastalǵan edi. Jas­tar­ǵa uran bolǵan Ybekeńniń ózi de qarap qalmady. Ol qolyna ketpenin ustap, sońǵy ret kúrish ekken jyly 1966 jyl. Bul kezde Ybekeń 75 jasta. Biraq áli qýatty, shıraq. Sol jyly ár gektardan 91 sentnerden ónim alyp, tikeleı dıqandyq ómir kezeńin úlken jetistikpen qorytyndylady. Bul sol jyly Qyzylorda obly­syn­daǵy eń joǵarǵy kórsetkish bolǵan eken. Osy alǵashqy jetistik qorytyndylanyp, 1965 jyly kóktemde oblysta alǵash jaqaevshylar jıy­ny – slet ótkizildi, oǵan ekinshi ǵaryshker German Tıtovtyń arnaıy kelip qatysýy máseleniń mańy­zyn asha tústi. Dańqy aspandap turǵan ǵa­rysh­kerdiń «Ybyraı Jaqaevqa tańǵala otyryp, aldynda ba­symdy ıemin. Odan ǵıbrat alǵan jas­tardyń ómir-baqı qartaımaı ótýdiń syry eńbekte ekenine kóz­deri jetsin» dep zor qurmet bildiretini osy joly. Osyndaı sletterde Ybekeńniń izbasar jastarǵa «Eńbek attestatyn» tapsyryp otyrý dás­túri qa­lyptasty, nıet bildirgenniń bári emes, ár gektardan keminde 40 sentnerden ónim ala alǵan kúrishshi ǵana «jaqaevshy» atandy. Sol úshin Shıelide Y. Jaqaev atyndaǵy respýblıkalyq kúrish­shi­ler mektebi uıymdastyrylyp, jas dıqandar bilimin kóterdi. Jaqaev bastamasy odaqtyq «Pravda», «Izvestııa», «Selskaıa jızn», «Trýd» sııaqty be­del­di baspa­sózde nasıhattalyp, kúrish ósiretin óń­ir­ler – Reseıde, Kýbanda, Qıyr Shyǵysta, Ýkraınada, О́z­bek­standa, Qaraqalpaqstanda úndestik tapty. Mine, osy kezeńde Jaqaev jáne onyń izbasar­larynyń eńbek órleýi aqyn-jazýshy, sazgerler shyǵarmasynyń arqaýyna aınaldy. Jergilikti talanttar «Jaqaevshylar marshy», «Jaqaevshy jastar áni», «Aq kúrish týraly án», «Kún arýy – aq kúrish» degen ánder shyǵardy. Áıgili Shámshi kelip Zeınolla Shúkirovtiń óleńine «Syr sulýy» degen áli kúnge ánshiler aýzynan tastamaıtyn tamasha án qaldyrdy. Taǵy bir shoqtyǵy bıik týyndyny Muhtar Shahanovtyń óleńine Nurǵısa Tilendıev arnady. Ol – «Áke týraly jyr» áni. «Jas edim ómirge erkin boılamaǵan, kúni erteń ne bolaryn oılamaǵan, sharyqtap ketsem daǵy qanat qaǵyp, ózińdeı qamqor áke qaıda maǵan» dep bastalatyn án Ybyraıǵa arnalǵanymen, kúlli ákelerdi áspet­tegen ánuranǵa aınalyp kete berdi. Ybyraıdyń óziniń atynan 1965 jyly «Meniń baqytym» jáne 1980 jyly «О́mir joldary» atty eki kitap jáne 1989 jyly «Qanatty sózder» degen kitapsha jaryq kórdi. Sirá, ádebıet pen ónerde eń kóp qamtylǵan keıipker qaharman Baýyrjan bolsa, eńbek adam­darynyń ishinde Ybyraıǵa teń keler eshkimniń joqtyǵy onyń qartaıǵan shaǵynda da qaıratyna minip, óz sońynan júzdegen izbasar erte bilgen, eli­mizdiń astyq táýelsizdigin ornyqtyrýda, Qy­zyl­orda oblysyn Keńes Odaǵy elinde kúrishtiń otanyna aınaldyryp, respýblıkada kúrishtiń 80 paıyzyna, Odaq boıynsha 25 paıyzyna deıini osy Syr boıynda óndiriletin deńgeıge jetýine sińir­gen eńbegi onyń óz basy mol rekord ónim alǵan erliginen asyp túspese kem emes edi. Ábdilda aqyn aýzymen tebirensek: «Sizder Ybekeńniń ótken shaǵyna emes, bolashaǵyna zer salyńyzdarshy. Bizdiń kúrishshilerdiń qazirgi shyqqan bıigi – Ybekeńniń ómirbaıanynyń jalǵasy ispettes emes pe? Atamyzdyń qadirli kelbetin burynǵydan da jarqyratyp turǵan joq pa, oılańyzdarshy». Muny el kórmeı, basshylyq baıqamaı qalǵan joq. Sondyqtan Ybyraı 80 jasqa kelgende onyń omyraýyna Sosıalıstik Eńbek Eriniń ekinshi «Al­tyn juldyzy» osylaı laıyqty taǵylyp edi. Aby­roıǵa Ybyraı ǵana kenelmedi. Oblys boıyn­sha «Al­tyn juldyzdy» 91 eńbekkerdiń 60-y kú­rish­shi edi. Tek Shıeliniń ózinde 38 Eńbek Eriniń 34-i kú­rish­­shi. Odaqta shahter A. G. Stahanovtan keıin Qa­zaq­­standa Y.Jaqaevtan basqa kim osynsha­lyq­ty eń­bek dańqyn asyrǵan shákirtterimen maqtana alar eken! Sekseninshi jyldardyń aıaǵynda kúrish egistigi oblysta 100 myń gektarǵa jetse, jaqaevshylar sany 750-den asty. «Jaqaevshylar» degen uǵym Qazaqstannyń alǵashqy 10 tomdyq ensıklope­dııasyna endi. Jaqaevtyń talantty izbasarla­ry­nyń biri Jalaǵash aýdanynan shyqqan dıqan Kenshimbaı Alshorazov tipti Kýbaǵa baryp birneshe jyl kúrish ósirýdi úıretip qaıtty. Bul el yrysy Syr kúrishiniń, kúrishshileriniń baǵy janýynyń shyrqaý kezeńi edi. Ybyraı aıta beretin «Jaıaý­dyń shańy shyqpas, jalǵyzdyń úni shyqpas. Jal­ǵyz asqar taýǵa shyqqannan ne paıda. Shákirti joq ustaz – butaqsyz báıterek. Shákirtiń kóp bolsyn. Jalyndy bol. Jalynyńnan basqa adamdar jylý alsyn» deıtin qaǵıda osylaı júzege asqan edi. Aǵaıdar YSYMULY.