Úkimniń oryndalýy – zańnyń ústemdik qurýy

Dóńgelek ústelge qatysýshylar Qyl­mystyq atqarý júıesiniń bas bos­tandyǵynan aıyrylǵandardy mer­ziminen buryn shartty túrde bosatý jáne úkimderdi oryndaý boıynsha­ qyzmet máselelerin talqylady. Sony­men qatar jazany taǵaıyndaý sharalaryn aýys­tyrý, aıyppul salý, sottalǵandardyń shaǵymdaryn úkimdi oryn­daý tártibinde qarastyrý, múlikten tyıymdy alý boıynsha qoldanystaǵy sot praktıkasy qaraldy. 

Joǵarǵy sottyń qylmystyq ister jó­­­nindegi sot alqasynyń tóraǵasy A.Rah­metýlın úkimdi oryndaý satysyn qyl­mystyq prosesti aıaqtaıtyn logıkalyq bóligi deı kele, talqylanyp otyrǵan taqyryptyń mańyzy zor eke­nin atap ótti. «Qylmystyq sot isin júrgizýdiń osy kezeńinde úkimdegi sheshimderdiń bas­talýy men naqty iske asyrylýyn qam­tamasyz etetin áreketter jasalady, úkim­di oryndaý barysynda týyndaıtyn túr­li máseleler jedel túrde sheshimin ta­bady. Sot jazany oryndaıtyn mekemeler men organdardyń usynystaryn, sot­talǵandardyń aryzdary men ótinish hattaryn qarastyra otyryp, úkimderdiń oryndalýyna, sottalǵandardyń quqyq­tary, bostandyqtary men zańdy múdde­leriniń saqtalýyna qadaǵalaý jasaıdy», – dedi. 

Qylmystyq zańnama boıynsha júr­gizilgen sońǵy reforma sottarǵa atalǵan sanatta kelip túsetin materıal­dar sa­ny­nyń aıtarlyqtaı artýyna yqpal etti. Jańa zańdar qoldanysqa engen alǵashqy jyldyń ózinde-aq mundaı materıaldardyń sany 28 paıyzǵa artty. Aǵymdaǵy jyldyń 9 aıynda sottardyń is júrgizýinde 55 myńnan astam osyndaı materıal boldy, olardyń basym bó­ligin merziminen shartty túrde bosatý jáne jazany neǵurlym jeńil túrine aýys­tyrý isteri qurady. Respýblıka sot­tary osy kezeńde merziminen shartty túrde bosatý týraly barlyǵy 7108 materıaldy qarap, onyń 64,2 paıyzyn qanaǵattandyrdy. 

Zańda kózdelgen jańa quqyqtyq normalar belsendi túrde qoldanyp keledi. Máselen, sottar aıyppul se­kildi jaza túrin belsendi taǵaıyndaı bastady. Aǵymdaǵy jyldyń ótken jar­tyjyldyǵy ishinde qylmystyq qu­qyq­buzýshylyqtardyń barlyq túrleri boıynsha sottalǵan tulǵalardyń ishinde aıyppul taǵaıyndalǵandarynyń úles salmaǵy 12 paıyzdy qurady. Zań­dy kúshine engen úkimder boıynsha óndirilgen aıyppul somasy 609 mln-nan astam teńgeni qurasa, onyń 470­ mln teńgeden astamy sybaılas jem­qorlyq quqyqbuzýshylyqtary boıynsha taǵaıyndalǵan. 

Bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵan adamdar sanynyń artýyna jáne «túrme halqynyń» azaıýyna jańa qylmystyq zańnama men «Jazany óteýden merziminen shartty túrde bosatýdyń, jazanyń ótelmegen bóligin jazanyń neǵurlym jeńil túrine aýystyrý men taǵaıyndalǵan jaza merzimin qysqartýdyń sot praktıkasy týraly» Joǵarǵy sot ázirlep, 2015 jy­ly qabyldanǵan normatıvtik qaýly zor yqpal etti. Talqylanyp otyrǵan másele boıynsha sot praktıkasyna turaqty túrde dáıekti sholý jasalyp keledi, jıi qaıtalanatyn qatelikter men zańdy durys qoldanbaýmen baılanysty oryndalmaı qalýy sekildi máseleler saraptalýda. 

Joǵarǵy sottyń qylmystyq ister jónindegi sot alqasynyń tóraǵasy bú­gingi tańda sot júıesi sot tóreligin jú­­­ze­ge asyrý prosesine jańa aqpa­rat­tyq tehnologııalardy engizýde flag­man bolyp tabylatyndyǵyn atap ót­ti. Joǵarǵy Sot túzeý mekemelerin beı­ne­baılanys (BB) júıelerimen jaraqtandyrý boıynsha bastama kótergen bolatyn. Qazirgi tańda Qyl­mystyq-at­qarý júıesi komıteti beınebaılanys júıesimen 100 paıyzǵa jaraqtandyrylǵan. Bul tehnologııa ýa­qyt pen qarjylyq shyǵyndy únem­deýge múmkindik beredi, sondaı-aq qaýipsizdiktiń jalpy rejimin saqtaýǵa oń áser etedi. Aǵymdaǵy jyldyń toǵyz aıy ishinde sottar Qylmystyq-atqarý júıesi komıtetiniń mekemelerimen beı­nebaılanysqa shyǵý arqyly sottalǵandardy kúzetpen alyp kelýsiz 10 myńnan astam materıaldy qarady. 

Bekitilgen kún tártibine sáıkes Jo­­ǵar­ǵy sottyń sýdıalary Ǵazıza Mu­sabekova men Serik Ábnasyrov sot­tardyń merziminen shartty túrde bo­sa­týǵa baılanysty ótinish hattardy qa­rastyrýy, úkimderdi oryndaý, IIM Qylmystyq-atqarý júıesi komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary Bekbolat Tóremuratov Komıtettiń úkim­derdi oryndaý boıynsha qyzmeti tý­raly sóz sóıledi. Úkimderdi oryndaý salasyndaǵy qadaǵalaý týraly Bas prokýratýranyń 2-shi basqarmasynyń bastyǵy Serikjan Myrzaly aıtyp berdi. Buǵan qosa, túrli deńgeıdegi jergilikti sottardyń birqatar sýdıalary baıandama jasady.  

Germanııanyń Joǵary jer sotynyń sýdıasy Arnt Vaıshaýpt Germanııanyń zańnamasy boıynsha sottalǵandardy jazany odan ári óteýden bosatý, sondaı-aq jazany oryndaýmen baılanysty máselelerdi sheshýdiń qoldanystaǵy praktıkasy týraly óz oıymen bólisti. Maındaǵy Frankfýrttyń ýchaskelik sotynyń vıse-prezıdenti Frank Rıh­ter úkimdi oryndaý tártibindegi keı­bir máseleler men Germanııanyń qyl­mystyq-atqarý palatalarynyń qyz­meti týraly áńgimelep berdi. Astana qalasynyń advokaty Amanjol Mu­hamedııarov úkimdi oryndaý satysynda bilikti zań kómegine qol jetkizýdi qamtamasyz etý máseleleri boıynsha baıandama jasady.  

Aleksandr TASBOLAT, «Egemen Qazaqstan»