Jasampaz joba

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev­tyń ústimizdegi jyldyń 26 qazanynda Reseıdiń «Izvestııa» gazetinde jarııalanǵan «Eýrazııalyq Odaq: ıdeıadan bolashaqtyń tarıhyna» dep atalatyn maqala­sy­na baılanysty únqosýlar jalǵasyp jatyr. Tómende El­ba­synyń atalǵan jarııalanymyna baılanysty reseılik úsh ǵalymnyń únqosýyn nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz.  Muny megajoba degen jón Qazir, eýrazııalyq jobasy shyn­dyq­qa aınalǵan tusta senimderi boı­yn­sha reseılik memleketshiler de, sol sııaqty bizdiń naqty sektordyń sharýagerleri de postkeńestik keńistikte sharýashylyq reıntegrasııasy qundy­lyq­taryn  ilgeriletý men qorǵaý isindegi Nursultan Nazarbaevtyń qyzme­ti­ne ózderiniń rızashylyqtaryn bildirýge barlyq negizderi bar. Bul eýrazııalyq ıdeıasy, aqyr so­ńyn­da, jańa álemdik arhıtektýrada ózin ózi qamtamasyz etetin megajoba retinde Eýrazııanyń eki bóliginiń ekonomıkalyq ósim jáne tehnıkalyq jańǵyrý áleýetin jalǵastyrýshy ba­sym­dyǵyna ıe bola túskenin atap kór­setken jón. О́zara qurmet, ulttyq birtektilik jáne bizdiń ortaq bolasha­ǵy­myz ben syrttyń jol kórsetýinsiz-aq jaryla bólinbeıtinimizdi seziný múm­kin­digi de ózimizdiń óńirlik ınte­gra­sııalarymyz arqyly dáleldengen. Árıne, búginde Nursultan Nazarbaev ádiletti atap ótkenindeı, bul salada manılovshına, oqıǵany qoldan daby­raı­tý jat, joǵary kásibı sheshim qajet. Onymen ortaq ekonomıkalyq keńis­tik­ti júzege asyrý bıznes pen bıliktiń (saýda palatalary, RSPP sekildi organdar, iskerlik odaqtar, t.b.) júıe­len­gen únqatysýyn talap etedi. Bul bizdiń ıntegrasııamyz qoldan jasalǵan emes, barlyq qatysýshy elder kásiporyndar deńgeıinde kásip­ker­liktiń tiri materııasyn qurýy tıis ekendigimen tolyq kelisýge bolady. Ivan IVANOV, Reseı Ǵylym akademııasynyń akademıgi.   Eren eńbegińizdiń nátıjesi Qurmetti Nursultan Ábishuly! Post­keńestik keńistikte EýrAzEQ, Keden odaǵy, Birtutas ekonomıkalyq keńistik (BEK) jáne bolashaqta Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq túrindegi ınte­gra­sııalyq jobalardy qurýǵa baǵyttalǵan sizdiń kóp jylǵy qyzmetińizge shyn júrekten shyqqan rızashylyǵymdy bildirýge ruqsat etińiz. Sizdiń «Eýrazııalyq Odaq: ıdeıadan bolashaqtyń tarıhyna» degen «Iz­ves­tııa­ǵa» shyqqan maqalańyz – ilgeri ju­mystyń jarqyn mysaly. Onda Siz túrli óńirlik odaqtardyń keń aýqymdy qyzmetin teorııalyq turǵydan ortaq bir arnada toǵystyryp, postkeńestik elder úkimetteriniń tájirıbesin kór­set­kensiz, sondaı-aq onyń bolashaq kókjıegin belgilegensiz. Bul maqala – Siz sonaý 1994 jyly, «egemendiktiń eıforııasy» kezeńinde-aq eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıasyn ilgeri jyljytyp, bizdiń elderimizdiń qazirgi kezeńdegi ózara is-qımyly tetikteriniń negizin qalaýshy bolǵanyńyzdy taǵy bir eske salýdyń laıyqty sebebi. Sol shaqta biz ony tek qyzyqty ǵylymı usynys retinde ǵana qarastyra alsaq, qazir ol kóp jaǵdaıda Sizdiń osy ıdeıańyzdy úkimetterge, sarapshylar qoǵamyna jáne bizdiń elderdiń taǵdyry qymbat kim-kimge de sendire alǵanyńyzdyń arqasynda tájirıbe júzinde iske asýǵa tolyq múmkindik ıelenip otyr. Osy jyldardyń barlyǵynda da Siz TMD jáne EýrAzEQ elderimen saýda jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyq aýqymyn tikeleı ulǵaıtýǵa arqa súıeı otyryp, Qazaqstan ekonomıkasyn or­nyq­ty damytý jolynda jumystan­dy­ńyz ári osy ıdeıany ilgeriletýmen de dáıektilikpen aınalystyńyz. Búginde, álemdik ekonomıkadaǵy jáne qarjy­da­ǵy jahandaný, sondaı-aq turaqsyz ahýal jaǵ­daıynda dál osyndaı qadam men ın­te­grasııalyq úderisterge parasatty kóz­qa­ras EýrAzEQ, Keden odaǵy jáne BEK-ke múshe elderdiń álemdik qarjy-ekono­mıkalyq daǵdarys saldaryn birlesip kúsh-jiger jumsaý arqyly ǵana eńserýge bolatynyn, sóıtip, ekonomı­ka­lyq ósimdi qalpyna keltirýge ótýge múmkindik týǵyzatynyn kórsetip berip otyrdy. EýrAzEQ elderi úkimetterine ın­te­gra­sııalyq úderisterdi tereńdetýge ba­ǵyt­talǵan bolashaq jumystaryn jos­par­laǵanda EO-nyń keri tájirıbesin esepke alý kerek. Qoǵamdastyq pen Keden odaǵynyń tek keńesý jáne  jalpy usynym engizetin uıymdar ǵana emes, naqty qurylymdarmen jumys isteıtin memleketaralyq organdar qyzmetiniń óse túsip otyrǵan tıimdiligin qanaǵat­pen atap ótken jón. Keden odaǵy osy joǵary qarqynnyń arqasynda al­ǵashq­y kezde belgilengen josparlarmen salystyrǵanda óte qysqa merzimde qurylyp, BEK-tiń kelisim-sharttyq arqaýy qalyptastyrylý ústinde. Nursultan Ábishuly, Siz – búkil álemde tanylǵan jáne qurmettelgen Qazaqstannyń shynaıy kóshbasshysy­syz. Siz ózińizdi ıdeıasyn qoǵamdastyq­tyń basqa elderi prezıdentteri qol­daı­tyn kóregen saıasatker retinde kór­settińiz. 2012 jyldyń 1 qańtarynan bastap jumys isteı bastaıtyn BEK – bul Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı ıntegrasııasy isindegi aýqymdy tabys. Munyń ıntegrasııalyq úderisterdi odan ári ilgeriletip, Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq odaq qurýdy jyldamdata­ty­ny anyq. Onda tek rynoktar ǵana birlesip qoımaıdy, sondaı-aq strate­gııa­lyq josparlar men postkeńestik keńistiktegi barlyq elder damýynyń perspektıvalary qamtylyp, kim-kim úshin de ashyq osy ekonomıkalyq odaqqa onyń maqsattary men mindetteri jáne umtylystary ortaq basqalar da qosylady dep úmittenemiz. Sizdiń eýrazııalyq ıdeıańyz qýatty ın­tellektýaldyq jáne praktıkalyq qol­daý kórdi. Pragmatızm men kúshti, ǵylymı negizdelgen ıdeologııalyq qu­ram­das qosyndysy – Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq odaqtyń básekege qabi­lettiligi ósiminiń tabysqa jetkizetin basty sharty ári formýlasy, mine, osy. Odan ári qaraı, Siz durys atap ótkenińizdeı, bizdiń ortaq bolasha­ǵy­myz­dyń stra­tegııasy – Eýrazııalyq odaq. Jaqynda «Nursultan Nazarbaev­tyń júzege asqan Eýrazııalyq jobasy» dep atalatyn jańa kitapty oqyp shyqqanymdy atap ótkim keledi. Eńbek eýrazııalyq ıntegrasııany ilgeriletý jónindegi Sizdiń úlken kúsh-jigerińizdi jan-jaqty zertteý bolyp tabylatyny sózsiz. Úlken qurmetpen jáne eń jaqsy tilektermen R.S.GRINBERG, RǴA Ekonomıka ınstıtýtynyń dırektory,  RǴA múshe-korrespondenti.   Eliktegish emes, jańashyl utady Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń  «Eýrazııalyq Odaq: ıdeıa­dan bolashaqtyń tarıhyna» maqa­la­sy dúnıe júzinde jáne Eýropa men Azııa qurlyǵynda júrip jatqan úde­ris­terdi óziniń strategııalyq turǵydan kórýimen erekshe nazardy qajetsinedi. Avtor – joǵary memlekettik laýazym­dardaǵy keńestik jáne postkeńestik ýa­qyttardaǵy kópjylǵy jetekshilik tájirıbesimen aqyly tolysqan, kóp­qyr­ly bilimdar jáne damýdyń pers­pek­tıvaly úrdisterin túsinetindigimen erekshelenetin tulǵa. Ol burynǵy Keńes Odaǵy aýmaǵynda qalyptasqan birtutas sharýashylyq tetikteriniń 90-shy jyldardyń basyndaǵy buzy­lýy­nan kelgen orasan zardaptardy kól­de­neń tartady. Sol kezde Odaq qu­ra­myn­da bolǵan barlyq respýblıkalar zardap shekti. Sol ýaqyttan beri maqala avtory Eýrazııa keńistiginde ıntegra­sııalyq úderisterdi, birinshi kezekte ekonomıkada damytý men kúsheıtý ıdeıasyn sharshamaı-talmaı ilgeriletip keledi. Jáne onyń senimdiligi men belsendiligi óziniń jemisin berip otyr. 1994 jyly, ol memleketterdiń Eýr­azııalyq odaǵyn qurý tujyrymda­ma­syn alǵash usynǵanda, kóptegen saıasatkerler ony qabyldaýǵa daıyn emes edi. Biraq ýaqyt pen ekonomıkalyq faktorlar aıtylǵan tujyrymdamanyń paı­da­syna jumys istep,  kópshilik eýr­azııa­lyq ın­te­grasııanyń uzaqmerzimdi áleýetine túsinistikpen qaraı bastady. 2000 jyly Belorýssııany, Qazaqstan men Qyr­ǵyz­standy, Reseı men Tájik­standy biriktirgen Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq qoǵam­das­tyq paıda boldy. 11 jyl bederinde EýrAzEQ ortaq prob­le­malardy sheshýde tájirıbesi artyp, birqatar mańyzdy qurylymdyq ınstıtýttar – Eýrazııa Damý bankin, Daǵ­darysqa qarsy qor qalyp­tas­tyrdy. Ol basqa elder erikti negizde qosylý úshin ashyq. Eýrazııalyq ınte­gra­sııanyń jáne bir­tutas ekonomıkalyq keńistik qury­lýynyń lokomotıvi qyz­me­tin úsh memleket atqaryp keledi. Olar: Keden odaǵyn qurǵan Reseı, Qazaqstan, Belorýssııa memleketteri. Atalǵan úsh el aldaryna qazirgiden de tyǵyz ekono­mı­ka­lyq ózara is-qımyl mindetterin qoıyp otyr. Osynyń barlyǵy jınala kelip, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń óziniń ıntegrasııa máselelerin qam­tı­tyn kezekti mazmundy maqalasynda belgili bir qorytyndy jasaýǵa negiz bolady. Onyń batyl oı-paıymdary qazirgi tańda burynǵyǵa qaraǵanda yń­ǵaı­lyraq negizge súıenedi. Onyń ús­ti­ne, saldary áli de tolyq eńserilmegen álemdi dúr silkintken jahandyq eko­no­mıkalyq daǵdarys kún tártibine ekono­mı­kalyq jahandaný men álemdik ıns­tıtýttardyń jáne halyqaralyq eńbek bólinisiniń jumys isteýiniń burynǵy ıdeologııalary men praktıkalaryn qaı­ta sanadan ótkizý máselesin shy­ǵar­dy. Eýrazııalyq ıdeıasy burynǵy Ke­ńes Odaǵy shekarasynan shyǵyp, Eýropa men Azııa arasyndaǵy – EýrAzEQ-ty Eýropalyq Odaqpen, basqa da Eýropa elderimen, Ortalyq, Shyǵys, Oń­tústik-Shyǵys jáne Ońtústik Azııa elderimen biriktiretin  kópir jobasyna aınaldy. Nursultan Nazarbaevtyń maqalasy bul jobanyń perspektıvalary men ba­symdyqtaryn senimdi túrde dáıek­teı­di. Onyń talassyz jańashyldyǵy men qundylyǵy, mine, osynda. Bul jerde áńgime bolashaq álemdik damýdyń stra­tegııasy, jańa álemdik arhıtektýra týdyratyn megajoba – elderdiń yn­ty­maqtastyǵyn damytýdyń básekege qa­bi­lettiligi men joǵary tıimdiligin qamtamasyz etetin ınnovasııalyq ja­ń­ǵyr­tý múmkindigin jiberip almaýdy qa­rastyratyn ýaqyt kelgenin kórsetetin joba jóninde bolyp otyr. Avtor Eýrazııa keńistigin qýatty ınnovasııalyq jáne tehnologııalyq serpindilik úshin perspektıvaly aýmaq retinde qaras­ty­rady. Onyń negizinde, árıne, ınte­gra­sııalyq yntymaqtastyq jatady. Ol eldi ótpeli ekonomıkadan shyǵara almaı, máń­gilik kenjelep qalatyn «mo­de­rnı­za­sııa­ny qýýshynyń» bolashaǵyn kór­meı­di. Qýýshy modeldi jaqtaý­shy­lardyń bári birdeı munymen kelise qoı­mas. Deı turǵanmen, tarıh dálel­de­genindeı, strategııalyq turǵydan elikteýshiler emes, jańashyldar jeńetini belgili. Avtordyń pikirinshe, usynylǵan jo­ba­ny júzege asyrýdyń irgetasy qaty­sý­shylar arasyndaǵy erkin jáne demo­kra­tııalyq qarym-qatynastar bolýy tıis. Olardyń pragmatıkalyq múddeleri men damýdyń qosymsha múmkindiginiń ortaq basymdyǵyn sezinýleri osylaı degizedi. Bul tolyq teń quqylyqtan, kez kelgen qysym kórsetýshiliktiń bolmaýynan, shynaıy áriptestikten týyndaıtyn  ıilmeli jáne túrli deńgeıli ózara is-qımyl sıpattarynan kórinýi tıis. Qazirgi kópqyrly álemde ekonomı­ka­lyq jáne saıası damýdyń aýyrlyq kindigi barǵan saıyn Qytaı men Ún­distan jaǵyna – planetadaǵy halyq eń tyǵyz qonystanǵan, ósimniń rekordtyq qarqynyn kórsetip kele jatqan elderge qaraı aýysa bastady. Bul Eýropa men Azııanyń ekonomıkalyq jáne saıası ózara is-qımylyn joǵary deńgeıde perspektıvaly ete túsedi. Sondyqtan osy kóp úmit kúttiretin, biraq, sonymen birge, jet­kilikti deńgeıde uzaq úderistiń shtab-páterin Nursultan Nazarbaev Eýrazııa keńistiginiń kindiginde oryn tepken Qazaqstan astanasynda ornalas­tyrýdy tekten-tek usynbasa kerek. Bul usynys ózin tolyqtaı aqtaıtyndaı kórinedi. O.T.BOGOMOLOV, RǴA Halyqaralyq ekonomıkalyq jáne saıası zertteýler ınstıtýtynyń qurmetti dırektory,  RǴA akademıgi.