Burynǵy ótkenderdiń «mas», «mastyq» sózine degen paıymy bólek bolypty. Búgingi mastyqtyń keıpi ózgergen. Bizdiń sózdik qorymyzǵa engen mas, maskúnem beınesi adamdyqtan aınyǵan, beti kólkildep isip, mańaıyna súıkimi ketken jan. Qaradaı qanyń qaınap, qandaı keremet degen tulǵanyń ishimdiktiń qulyna aınalǵanyn kórgende janyń aýyra tura syrt berip, mańaıynan aýlaǵyraq ketýge tyrysatyn kúıge túskenbiz.
О́tkende «Qazaqstan» ulttyq arnasynyń «Qareket» baǵdarlamasynyń «Ashy sý arqalatqan azap...» atty habarynda ishimdikke salynǵan ákesi úshin shyryldaǵan jas qyzdyń zaryn estidik. Ekinshi keıipker 45 jastaǵy soqtaldaı azamat: «Buryn mende bári boldy, úı de, aqsha da, abyroı da, biraq bárinen araqtyń kesirinen aıyryldym. Boldy, men bul dertten arylamyn, áıtpese bir kúni dalada ólemin», dep es jıǵandyǵyn kórsetip, mamandardan kómek suraıdy.
Jýyrda elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyn damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan «Densaýlyq» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha Salamatty ómir saltyn qalyptastyrý problemalary ulttyq ortalyǵynyń uıymdastyrýymen Ulttyq alkogolden bas tartý kúnine oraılastyrylǵan
«Biz urpaǵymyzdyń saý bolýyn qoldaımyz!» uranymen ishimdikti shamadan tys tutynýdyń aldyn alý boıynsha onkúndik ótkizildi.
Jalpy, álemdik deńgeıde ishimdikke salyný problemasy qoǵamdyq densaýlyq saqtaý salasyndaǵy basym úsh máseleniń biri bolýda. Dárigerlerdiń aıtýynsha, 200-den asa aýrý ishimdikti tutynýdyń saldarynan týady eken. Baýyr sırrozy, qaterli isik pen júrek-qantamyry aýrýlarynyń sebepshisi bolatyn ishimdik ishýdiń zardaby joǵarydaǵy baǵdarlama keıipkerleri tárizdi adam taǵdyryna zııanyn tıgizýmen qatar, adam aıtqysyz keleńsizdikterge, jol-kólik apattaryna da alyp kelip jatady. Bireý ómirmen qoshtasyp, endi bireýdiń tósekke tańylyp, ıá qolarbasyz qozǵala almaıtyn kúıge túsýine de osy spırtti ishimdik sebepshi. Qylmystyq aıyptaýlarda, jazataıym jáne qasaqana qylmys jasaýda da ishimdiktiń keseldi kesiri aıtarlyqtaı. Statıstıkaǵa qaraǵanda 25 pen 39 jastaǵy adamdardyń arasynda ishimdik ishý azaımaı otyr eken. Degenmen 1999 jyly bizdiń azamattardyń ishimdik ishetinderi 55 paıyz tóńireginde bolsa, 2015 jylǵy derekte ol 24,2 paıyzǵa tómendepti. Azaıdy degenniń ózinde de problema jetkilikti.
– Máselen – deıdi Salamatty ómir salty ortalyǵynyń úılestirýshisi Qanat Hamzın elimizdegi ishimdik ishýshiler qataryn negizinen 25 pen 39 jas aralyǵyndaǵy adamdar quraıtynyn esepke alsaq, balalardyń ishten aýrý bolyp týýyna, otbasylardyń ajyrasyp ketýlerine kóbine osy alkogol kináli bolyp jatady. Ortalyq Azııa elderi ishinde ishimdik ishý jóninen bizdiń elimiz birinshi orynda tur eken.
Ishkilikke qumarlar arasynda áıelderdiń bolýy jáne olardy emdeýdegi qıyndyqtar, alkogolızm dertine shaldyǵýshylardyń túrli jastardaǵy adamdardy aınalyp ótpeıtini barlyǵy áleýmetti alańdatar problema.
Narkolog dárigerler men Salamatty ómir saltyn qalyptastyrý ortalyǵy qyzmetkerleriniń aıtýynsha, ásirese jastar jaǵy alkogolden keletin zııandy jete túsine bermeıtin kórinedi. Biz salynyp ishpeımiz, toı-tomalaqta, aǵaıyn-týys jınalǵanda ǵana ishemiz, onsyz toı toı bola ma deıdi. Keıbireýleri alkogolsiz syra ishemiz, odan keletin eshbir zııan joq dep oılaıdy. Al shyn máninde sonyń ózi zııandy, mysaly, syrany mólsherden asyryp ishý gormondardy ózgertip er adamdy áıelge uqsatyp, kerisinshe áıeldiń daýysy jýandap, murty ósip, erkek keıpine jaqyndap ketetini anyqtalǵan.
Jasóspirimderdiń ishimdik tutynýy kóptegen elderdegi qoǵamdyq densaýlyq saqtaý salasynyń basty máselesiniń biri. Eresekterdiń ishimdikti tutynýyna qarap arbanyń aldyńǵy dońǵalaǵy qalaı júrse, sońǵysy sonyń izimen júredi degenindeı, jastar ishimdikti elikteýdiń, eresek bolýdyń basy sanaıdy. Onyń ústine qatarlas, qurby-qurdastarymen ózara qarym-qatynasty jaqsartý men jańa baılanystardy qalyptastyrýda erkindik beretindeı kórinip, jaman ádettiń shyrmaýyna qalaı túskenin de ańdamaı jatady. Dárigerler jasóspirimderdiń mas bolýy úshin ishimdiktiń az mólsheri de jetetinin, bul máselede bizdiń aqyl-keńesimizdiń jetkiliksizdigin, ata-ananyń úlgisi, mektep pen qoǵam moınyna artylar júktiń teń túsýi kerektigin aıtady.
Keıde bir adamnyń ishimdik ishýinen basqa adamdar zardap shegip, medısınalyq kómek kórsetiledi. Qylmys jasalýy, qoǵamdyq tártiptiń buzylýy oryn alatyndyqtan maskúnemdikpen kúreske memlekettik resýrstar tartylyp jatatyny da qupııa emes.
Alkogoldiń adam aǵzasyna tıgizer zııany jatyrishilik damý kezeńinen bastap, qarttyqqa deıingi jeke densaýlyq kapıtaly men adamdyq kapıtaldy tómendetýge alyp keledi. Basym kórsetkishter boıynsha, ishimdikten eń aldymen orta jastaǵy adamdar, ásirese er-azamattar kóz jumady eken.
Aıta ketelik, DDU-nyń ǵalamdyq maqsaty 2025 jylǵa deıin ishimdikti shamadan tys tutynýdy keminde 10 paıyzǵa tómendetý bolsa, elimizde jan basyna shaqqandaǵy spırttiń jalpy kólemi 2016 jyly – 9,8, al 2015 jyly 8,2 paıyzdy quraǵan.
Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»