Elbasy: Alash zııalylary armandaǵan táýelsizdikke búgingi urpaq qol jetkizdi

 Halyqaralyq jıynǵa elimizdegi tanymal alashtanýshylarmen qatar Memlekettik hatshy Gúlshara Ábdiqalyqova, Parlament Májilisiniń depýtattary, Túrkııa, Reseı, Ázerbaıjan elderinen kelgen ǵalymdar qatysty. 

Elbasy: Alash ıdeıasy ata-babalarymyzdyń san ǵasyrlyq amanatymen ushtasyp jatyr

Jıyn barysynda Gúlshara Ábdiqalyqova qatysýshylarǵa Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń quttyqtaý sózin oqyp berdi. «Barshańyzdy konferenısıa jumysynyń bastalýymen shyn júrekten quttyqtaımyn! Alash qozǵalysynyń 20 ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq qaýymynyń saıası-áleýmettik quqyqtaryn qorǵaý, ulttyq biregeıligin saqtap qalý jolyndaǵy kúresi elge qyzmet etýdiń jarqyn kórinisteriniń biri. Alash qozǵalysynyń passıonarlyq ıdeıalary bizdiń ata-babalarymyzdyń azattyq alyp, derbes memleket qurý jolyndaǵy san ǵasyrlyq amanatymen ushtasyp jatyr. Sol kezdegi ult zııalylary arman etken memleket táýelsizdigi men ult bostandyǵyna búgingi urpaq qol jetkizdi. Elimiz egemendik alyp, álemniń aldyńǵy qatarly memleketterimen terezesin teńestirip otyr. Men «Bolashaqqa baǵdar: Rýhanı jańǵyrý» atty maqalamda taǵylymy mol tarıhymyzdy zerdeleýge, tóltýma mádenıetimizdi qoldaýǵa qatysty naqty mindetterdi atap kórsettim. Biz qoǵamdyq sanany qazirgi zamannyń talabyna saı jańǵyrtý arqyly elimizdiń turaqty damýyn qamtamasyz etýdi maqsat etip otyrmyz. Memleketimizdiń ekonomıkalyq áleýeti arqyly halqymyzdyń baı tarıhı ári rýhanı murasyn dáripteýge de zor múmkindik jasala bermek. Búgingi keleli jıynda tarıhymyzdyń táýelsiz el ómirimen sabaqtastyǵyn ashyp kórsetetin dáıekti pikirler, ǵylymı izdenisterdiń nátıjeleri jarııa etiledi dep kámil senemin. Konferensııanyń jumysyna tabys tileımin», - delingen Elbasynyń hatynda.

Gúlshara Ábdiqalyqova: Alash ıdeıasy azat Qazaqstannyń maqsat-múddelerimen jalǵasyp jatyr 

Konferensııa barysynda sóz alǵan Memlekettik hatshy: «Alashorda qaıratkerleriniń ıdeıasy azat Qazaqstannyń maqsat-múddelerimen jalǵasyp jatyr. Mysaly, Álıhan Bókeıhan «Dúnıe dene bolsa da birtindep júzege asady» degen bolatyn. Iаǵnı, bul bizdiń Elbasynyń qazirgi dáıekti saıasatyna qarap aıtylǵandaı. Ahmet Baıtursynuly kezinde qazaq álipbıin eń birinshi bolyp qolǵa alǵan bolatyn. Endi búgin Qazaqstandaǵy jaqynda ǵana qolǵa alynǵan latyn álipbıin júzege asyrý máseleleri qaralyp jatyr. Latyn álipbıine kóshý elimizdegi basym baǵyttardyń biri», - dedi. Memlekettik hatshy óz sózinde ult zııalylarynyń biri Mustafa Shoqaıdyń «ulttyq rýhsyz ulttyń táýelsizdigin elestetý múmkin emes» degen sózin keltirdi. «Búgingi tańda iske asyp jatqan «Rýhanı jańǵyrý» baǵytyndaǵy jumystar osy maqsattarǵa saı degen oıdamyn. Jer jerde aýqymdy jıyndar, konferensııalar uıymdastyrylyp jatyr. Árbir oqý oryndarynda, ǵylymı ınstıtýttarda Alash qaıratkerlerin jumystaryn jalǵastyrý jolyndaǵy usynystar keldi. Búgingi konferensııa jasalǵan is-sharalardyń qorytyndysy dep bilemiz», - dedi Gúlshara Ábdiqalyqova.

Nurlan Orazalın: Alashtaný - ǵasyrtaný, ulttaný sekildi keńistikke aınaldy

Konferensııa barysynda Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Nurlan Orazalın Alash qozǵalysynyń dáýirine erekshe baǵa berip, «Ult zııalarynyń ıgilikti isteri» atty baıandama oqydy. «Osy kúndi saǵyna kútken qazaq jurtynyń atynan uly merekemen barlyqtaryńyzdy quttyqtaýǵa ruqsat etińizder. HH ǵasyr - órti men derti, óksigi men serti qatar órbigen ǵasyr. Bul ǵasyrdyń eki túrli órkenıet pen mádenıettiń óliara tusynda Uly Dala jurtyn qandaı qıyndyqtarǵa uryndyrǵany belgili. Alashorda úkimeti, Alash qozǵalysy degen aıryqsha atpen engen osy bir kıeli de qasıetti uǵymdar tóńireginde halyqqa esepsiz qyzmet etýdi úlgiledi. Alashtaný deıtin tarıh ǵylymynyń páni retinde tarıh aıasynan shyǵyp ketip, dáýirtaný, ǵasyrtaný, ulttaný, urpaqtaný sekildi keńistike aınaldy. Bul ulttyń ózin-ózi tanýǵa bet burǵanynyń nysany», - dedi qoǵam qaıratkeri.

Nurlan Orazalın óz sózinde Prezıdenttiń «Eger biz memleket bolǵymyz kelse, onda halyq rýhanııatynan bastaýymyz kerek» degen sózin keltirip, «Ras, 1917-1920 jylǵa deıingi aralyqta qazaqtyń ulttyq rýhy aýyr kezeńde boldy. Qazaqtarǵa óz memleketin qurý úmiti oıana bastaǵan kezde kósh basyna Alash serkeleri - Álıhan Bókeıhanuly, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly jáne taǵy basqa qaıratkerler shyqty», -dedi. 

Baıandama barysynda Nurlan Orazalın Alash qaıratkerleriniń árqaısysynyń eńbegine erekshe toqtaldy. «Ashy da bolsa, shyndyqty aıtý - paryz. Túrmede jatyp, Ortalyq komıtetke ashyq hat jazbaǵanda otyzǵa jańa tolǵan jas jazýshy, qazaq atyn álemge tanytqan Muhtar Áýezovtiń de súıegi qaı jerde, qaı saıda qalary belgisiz edi. Ataqty «Abaı joly» jazylmas edi. Prezıdentimiz usynǵan Ulttyq memleket sóziniń balamasyna aınalǵan Uly Dala eli atty ondaǵan ǵasyrlardy baýyryna basqan qanatty uǵym búgingi tańda aınalymǵa erkin enip ketti. Ulttyq kodyńdy saqtaı bil degen sózge basa nazar aýdarý kerek», - dedi ol.

Ábdiýaqap Qara: Alash arystaryna qatysty «ananyń qyzmeti zor, mynaniki az» dep bólshektemeýimiz kerek

Alash partııasynyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı uıymdastyrylǵan halyqaralyq konferensııada Túrkııa Respýblıkasy Mımar Sınan ýnıversıtetiniń professory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ábdiýaqap Qara Mustafa Shoqaıdyń Alash tarıhyndaǵy orny týraly baıandama jasady. Professor Shoqaıdyń eńbegi týraly «Eýropa elderindegi Mustafa Shoqaıdyń táýelsizdik úshin kúresi jáne onyń quraldary» atty baıandamasynda aıtyp ótti. «Mustafa Shoqaı - 1917 jyldyń qazan aıynda irgetasy qalanǵan Keńes odaǵyna qarsy Qazaq eli men Ortalyq Azııa halyqtarynyń táýelsizdigi úshin kúresip ótken tulǵa. О́kinishke qaraı, keńestik kezeńde Mustafany fashıstermen aýyz jalasqan opasyz qubyjyq retinde kórsetýge tyrysty. Qudaıǵa shúkir, táýelsizdik alǵannan keıin mundaı pikirden arylyp kelemiz. Dese de, bul pikirdiń áli de áseri men yqpaly joq emes. Sondyqtan, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» maqalasy búkil zııaly qaýym men halyqty dúr silkindirdi. Tarıhty qaıda jańǵyrtýǵa tıispiz», - dedi professor.

Ábdiýaqap Qara qazaq halqynyń jáne Ortalyq Azııa elderiniń kúresteri boıynsha Shoqaıdyń eńbegine toqtaldy. «Shoqaıdyń maqalalary orys, túrik, fransýz, aǵylshyn tilderinde jarııalandy. Fransýz tilindegi maqalalardyń basym kópshiligi Prometeı jýrnalyna shyqty. Shoqaıdyń orys tilindegi maqalalary sol kezdiń ózinde Keńes odaǵynyń quramyndaǵy halyqtarǵa áser etkenin kóremiz. Sondyqtan, Stalın muny baıqap, 1925 jyly 29 mamyr kúni eskertý jasaıdy. Stalınniń hatynda Shoqaıdyń ıdeıalaryna shek qoıý tapsyrmasy bar edi. Mine, osydan keıin Shoqaıǵa shabýyl bastaldy. Oǵan ergenderge «shoqaıshyl» degen aıdar taǵyldy», - dedi ol. Professordyń aıtýynsha, keńestik bılik pen ıdeologııaǵa qarsy Shoqaımen birge ózge Alash arystary da tynymsyz kúres júrgizgen.

«Alash arystaryna qatysty «ananyń qyzmeti zor, mynaniki az» dep bólshektemeýimiz kerek. Otanǵa eńbek az bolsyn, kóp bolsyn - onyń bári bizge qymbat bolýy kerek. Olardy (Alash arystary -avt) ıdeologııalyq turǵyda jiktemeýimiz kerek. Anaý ońshyl, mynaý solshyl, anaý ultshyl demeý kerek. Basty ólshem - otanǵa adaldyq, halyqqa degen súıispenshilik. 1920-1941 jyldar aralyǵynda 21 jylǵa jalǵasqan Mustafa Shoqaıdyń kúresin zertteı kele, onyń baspasózge erekshe mán bergenin erekshe kóremiz. Eýropalyq kóptegen basylymdarda kóptegen maqalalary jarııalandy. Shoqaı osy jáne basqa da saıası jumystarynda eki uıymǵa súıendi. Onyń biri - Túrkistan ulttyq odaǵy, ekinshisi - Prometeı odaǵy. Meni kórgender «Mustafa Shoqaıdy nege kóp aıtasyz? Týyssyz ba?» dep suraıdy. Biraq, men halyqqa qyzmet etse, sonyń barlyǵy bizdiń týysymyz dep jaýap beremin», -dedi professor.

Mámbet Qoıgeldi: Alashorda úkimeti Keńestik bıliktiń alternatıvasy edi

Jıynda tarıhshy, akademık Mámbet Qoıgeldi «Alash qoǵalysy: 100 jyldan soń» atty baıandama jasady. Professor sózin Alash kósemi Álıhan Bókeıhanulynyń Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatulyna jazǵan hatymen bastady. «Shyraǵym Ahmet! Shyraǵym Mirjaqyp! Sender qaıta-qaıta abaqtyǵa túse beresińder. Oǵan nalymańdar. Atam zamannan, Prometeıden bergi ýaqytta el úshin kúresken azamattardyń kórgeni - abaqtynyń esigi. Baıaǵyda dońyz ben aqqý dos bolypty. Dońyz sonda aqqýǵa: «Eı aqqý, sen aıtshy, kún bar deısiń, sol kúndi men nege kórmeımin» depti. Sonda aqqý: «Áı dońyz, seni Alla tómen qaratyp jaratqan. Sondyqtan, sen kúndi kóre almaısyń» depti. Shyraǵym Ahmet! Mirjaqyp! Bolashaqqa kúndi kóre alatyn urpaq kerek. Sol urpaq senderdiń attaryńdy atap, qurmet kórsetip jatsa, baqytty emessizder me!?» deıdi. Myna búgingi keremet zalda Alashtyń mereıtoıyna jınalyp jatqanymyz, sol urpaqtyń ómirge kelgeniniń, sol urpaqtyń «qazaqpyn» dep alshań basyp júrgeniniń kórinisi dep oılaımyn», - deıdi akademık.

Mámbet Qoıgeldi tarıhshylar qaýymdastyǵy atynan Alashtyń 100 jyldyǵyna arnap, Alash týraly aqıqatty aıtsyn dep konferensııa uıymdastyryp bergen Elbasy Nursultan Nazarbaevqa zor alǵys aıtty. «Men 30 jylǵa jýyq ýaqyt Alash arystaryn zerttep kelemin. 20 jylǵa jýyq ýaqytta arhıvterdi aqtardym. Sondaǵy túsingenim, Elbasy durys aıtady: «Biz sana-sezimimiz ben dúnıetanymymyzǵa ábden sińip ketken taptaýryn qaǵıdalardan arylýymyz kerek». Osy ýaqytqa deıin ókinishke qaraı bizdiń sanamyzda baıaǵy keńestik zamanda qalyptasqan qaǵıdalar órip júr. Mysal keltireıin: Jaqynda ǵana Almatyda «Bolshevıkı v Kazahstane: Zlo ılı blago» taqyrybynda dóńgelek ústel ótkizildi. Sonda keıbir tarıhshylar: «Eger Qazan tóńkerisi bolmasa, Keńes bıligi bolmasa, Qazaqstan Aýǵanstan deńgeıinde qalar edi» degen pikir aıtty. Bul ne degen sóz? Bul qandaı sóz? Biz osyǵan oılanýymyz kerek. Bunyń ar jaǵynda «Keńestik bılikke alternatıva joq» degen oı jatyr. Biz osyǵan senemiz be ? Osy negizdi me? Ol - ótirik tujyrym. Bizdiń ol tujyrymnan bas tartatyn ýaqytymyz keldi. Erkin oılaý degen bar. Azattyqtyń bizge bergen eń úlken syıy - erkin oılaý. Olaı bolsa jańaǵydaı tujyrymǵa jaýap berýimiz kerek. Keńestik bılikke alternatıva bar edi. Ol Alashorda úkimeti bolatyn», - dedi akademık.

Mámbet Qoıgeldi Alash qozǵalysy neden bastaldy degen másele tóńireginde áńgime qozǵady. «Alash qozǵalysy aǵartýshylyqtan bastaldy. Barlyq Eýropa elderinde, órkenıetti elderde, bári de sondaı. Men Sizderge bir nárseni aıtqym keledi. Aǵartýshylar Shoqan, Ybyraı, Abaı dep aıtyp kelemiz. Ol ras. Biraq, olar aǵartýshylyqty úlken aýqymda jasaı almady. Jasaı almaıtyn da edi. Ol jaǵdaıdy jasaǵan - Alash zııalylary. «Aıqap», «Qazaq» basylymdary, eldiń sanasyn ózgertý, jańa rýhanııat jasaý - bul naǵyz aǵartýshylyq. Eýropada aǵartýshylardy alaqanynda ustady. Basyna kóterdi, eskertkish qoıdy. Aǵartýshylyq óz jolymen, satysymen júrdi. Qazaq qoǵamynda ne boldy? Qazaq qoǵamynda aǵartýshylyq 20 jylǵa sozyldy. 20 jylǵa jetpeı jatyp aǵartýshylardyń ózderi de aǵartýshylyq pen azattyq ıdeıasyn biriktirdi», - dedi Mámbet Qoıgeldi.

Zııabek Qabyldınov: Alash ıdeıasyn birligimizdi bekemdeı túsetin uly jol dep bilýimiz kerek

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zııabek Qabyldınov  konferensııa barysynda «Alash qozǵalysy jáne tarıhı sana» baıandamasynda «Rýhanı jańǵyrýdyń» basty maqsaty men máni ulttyq kodty qaıtaryp, salt-dástúrimizdi gúldendirip, tarıhymyzdy zerdelep, Qazaqstandy damyǵan 30 eldiń qataryna qosý ekenin atap ótti. «Bul mereıtoıdy atap ótý Alash zııalylarynyń eńbegine qurmet-qoshemet kórsetý ǵana emes, olardyń aıtyp ketken tyń oılary men ómirsheń ıdeıalaryn tıimdi paıdalaný, káde qylyp jaratý. Alash ıdeıasy Qazaqstan azamattarynyń birigý ıdeıasy, bolashaqqa jyljýdyń aıqyn baǵyty, birligimizdi bekemdeı túsetin uly jol dep bilýimiz kerek. Alash ıdeıasy bekerden-beker paıda bolǵan joq. Birinshiden, bul qazaq dalasyna Reseı patshalyǵy ábden ornyǵyp, patsha úkimeti Qazaqstan jerin memlekettik dep jarııalap, eń shuraıly jerlerin tartyp ala bastady. Shoqyndyrý saıasatyn kúsheıtti. Úshinshiden, qazaqtar memlekettik dýmada saılaý quqyǵynan aıyryldy. Qazaqtar eń tómen satyda turdy. Besinshiden, qazaq ejelgi dástúrinen aıyryla bastady. Osynyń barlyǵy qazaq zııalylarynyń namysyna tımeı qoımady. Osy sebepti Orta Azııa elderinde eń myqty Alash qozǵalysy dúnıege keldi», - deıdi Zııabek Qabyldınov. Professordyń aıtýynsha, sonaý qıyn kezeńde ult múddesi jolynda qazaqtyń oqyǵan, ultshyl, patrıottary alǵa shyqqan. HH ǵasyrda uly reformatorlar Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp ultty azattyqqa bastaǵan.

«Alash zııalylarynda bóliný degen bolmaǵan. Bári de ult janashyrlary edi. «Táýelsizdik - elimizdiń eń basty baılyǵy ben qundylyǵy. Táýelsizdigimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý - árbir azamattyń qasıetti boryshy. Ahmet Baıtursynuly: «Basqadan kem bolmaý úshin biz bilimdi, baı ári kúshti bolýymyz kerek. Bilimdi bolý úshin oqý kerek, baı bolýy úshin kásip kerek, kúshti bolýǵa birlik kerek» degen. Osy ulaǵatty sózder óziniń ózektiligin áli joıǵan joq. Elbasy bul týraly «Ata-babalarymyz ańsaǵan Táýelsizdikti aldyq. Endigi másele - sony erteńge jetkizý, kelesi urpaqqa, bolashaqqa Qazaqstannyń táýelsizdigin amanattaý, táýelsizdigimizdiń odan ary nyǵaıtý úshin bárimiz de atsalysýymyz kerek» degen bolatyn. Shekaramyz berik bolsyn. Birligimiz myqty bolsyn», - dep túıdi professor.

Konferensııa aıasynda «Reseıdegi 1917 jylǵy tóńkerister jáne Alashorda», «Alashordanyń saıası tuǵyrnamasynyń jańashyl ıdeıalary: damýy men iske asýy» atty seksııa otyrystary ótti. Is-sharaǵa qatysýshylar táýelsizdik alý jolyndaǵy «Alash» qozǵalysynyń tarıhı róli, tól tarıhymyzǵa degen qurmet sezimin qalyptastyrý, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstan halqynyń bıik te izgi murattaryn qasterlep saqtaý máselelerin talqylady.

Jıyn qorytyndysy boıynsha «Alash» qozǵalysy qaıratkerleriniń esimin ulyqtaý, olardyń murasyna qatysty zertteýlerdi júıeleý, óskeleń urpaqty patrıotızm rýhynda tárbıeleý qajettigi týraly máseleler kórinis tapqan qarar qabyldandy.