Astanada «Rýhanı jańǵyrý: Alash já­ne azattyq ıdeıasynyń sa­baq­tastyǵy» atty konferensııa ótti

Elbasy óz quttyqtaý­ynda, kon­feren­sııaǵa qa­tysýshylarǵa shynaıy ta­bys tileı otyryp, Alash arystary ańsaǵan azattyqqa búgingi urpaq qol jetkizgenine toqtalypty. «Alash qozǵalysynyń HH ǵasyr ba­syndaǵy qazaq halqy­nyń saıası-áleýmettik quqyq­taryn qorǵaý, ulttyq bet-beı­nesin saqtap qalý jolyn­daǵy kúresi, azattyq úshin kúrestiń jarqyn beti bolyp tabylady. Alash arys­tarynyń passıonarlyq ıdeıa­lary bizdiń ata-baba­la­rymyzdyń azattyq alý, derbes memleket qurý jo­lyn­­daǵy san ǵasyrlyq amana­tymen ushtasyp jatyr. Sol kezdegi ult zııaly­lary arman etken memleket táýelsizdigine búgingi ur­paq qol jetkizdi. Elimiz ege­mendik alyp, álemniń aldyńǵy qatarly elderimen terezesin teńestirip otyr. Men «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalamda: taǵylymy mol tarıhymyzdy zerdeleýge, tóltýma mádenıetimizdi qoldaýǵa qatysty naqty mindetterdi atap kórsettim. Biz qoǵamdyq sanany qazirgi zamanǵa saı jańǵyrtý arqyly elimizdi jańar­týdy maqsat tutyp otyrmyz. Eli­mizdiń ekonomıkalyq áleýeti art­qan saıyn, halqymyz baı rýha­nı murasyn dáripteýge de zor múm­kindik jasalady», delingen Memleket basshysynyń sózinde.  Jalpy, 1917 jyly Patsha taqtan  qulatylǵannan keıin, Memleket bıligi Ýaqytsha úkimet pen keńestik bolshevıkterdiń qolyna kezek kóshken tusta ult zııalylary avtonomdy Qazaq memleketin qurýǵa umtylǵany málim. Olar óz maqsattaryna jetý úshin kúsh biriktirip partııa qurdy. Osy ulttyq partııanyń atyn «Alash» dep atady da, bolashaqta qurylýy tıis úkimetke «Alashorda» degen ataý berdi.

«Alash» partııasy men Alashorda úkimeti bolshevıkter usyn­ǵan keńestik damý baǵytymen qatar dúnıege keldi de, Re­seıdiń baıyrǵy otarlaý saıa­satyn ustanýshy kommýnıst kolonızatorlarmen (S.Sadýaqasov) bastary «bir qa­zanǵa» syımady. Oǵan sebep: qazaq zııalylary áýel bastan táýelsiz ulttyq avtonomııa qurýdy josparlady, ári jańa úkimetti moıyndamady.

Alashtanýshy tarıhshylar aıtqandaı, alash arys­tary qazaq eliniń san ǵasyrlyq da­mý tájirıbesin, salt-dástúrin revo­lıý­sııalyq ádispen kúrt ózgertýdi emes, qaıta olardy evolıýsııalyq jolmen, basqa órkenıetti elder­diń ómir tájirıbesin eskere otyryp, odan ári jetildire túsýdi kóz­dedi. Osylaısha qazaq eli ózin-ózi bıleýge, sóıtip óziniń ishki qoǵam­dyq máselelerin ózi sheshýge, óz atamekenine ózi ıe bolýǵa múm­k­indik qara­s­tyrdy. Bul qazaq halqyna máńgilik arman bolǵan azattyq joly-tyn. 

Konferensııa minberinen kezek-kezek baıandama ja­saǵan otandyq jáne sheteldik ǵalymdar, bir ǵasyr ótken alashtyqtar ıdeıasyna tarıhı turǵydan baǵa berip, Alashorda úkimeti keńestik basqarýǵa qarsy balama bılik retinde qurylǵan uıym degen baǵa berse, Parlament Májilisiniń deptýtaty, saıa­sı ǵylymdar doktory Qýanysh Sultanov, derbes memleket qurýdy kózdegen alash arystarynyń talaptary dál búgin iske asyp otyrǵanyn, sol sebepti, tárkilengen tarıhymyzdy qalpyna keltirip, atalarymyz armandaǵan táýelsizdik, bostandyq, teńdik, quqyq­tyq, jasampazdyq ıdeıalardy keler urpaqtyń jadyna sińirý asyl muratymyz ekenin jezkizdi. 

Sonymen qatar kópshilik qaýym Qazaqstan Jazý­shylar odaǵy basqar­ma­synyń tóraǵasy Nurlan Ora­zalın bastaǵan otan­dyq zııalylarmen birge, ázerbaı­jandyq ǵalym Musa Ǵa­symly, ózbekstandyq ta­rıh­shy Ilhomjon Saı­dov, qyrǵyz professory Zaınıddın Qýrbanov, bash­qurt oqymystysy Marsel Farhshatovtyń alash arystaryna qatysty baıandamalaryn tyńdady. 

Osy oraıda, halyqaralyq jıynǵa qatysqan laýazymdy tulǵalar men alashtanýshy ǵalymdy sózge tarttyq:

Darhan KÁLETAEV,  Parlament Senatynyń depýtaty: – Búgingi ótip jatqan kon­ferensııa óziniń tarıhı qundylyǵy jaǵynan Elba­sy Nursultan Nazarbaev­tyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵ­darla­malyq maqalasynda aı­tylǵan ustanym-uǵym­darmen sáıkes kelip otyr. О́ıtkeni ótken ǵasyr ba­syndaǵy alash qaıratker­leriniń áreketi qazaqty el qylý qamy úshin jasalǵan dúnıeler bolatyn. Osy arman-murat arada 100 jyl ótkende oryndalyp, arystarymyzdyń jankeshti eńbegi aqtaldy. Biz sonyń kýási bolyp otyrmyz. Bul retki jıyndy keshegi táýelsizdikti armandaǵan atalarymyzdyń ańsary men qazirgi táýelsizdikti kózimen kórip, basynan ótkerip otyrǵan urpaqtyń rýhanı toǵysýy dese de jarasady. Ási­rese, Alash qaıratkerleriniń aǵar­tý­shylyq pozısııasy men ózderi­niń saıası kózqarasy jolyn­daǵy tabandylyǵy urpaqtan-urpaq­qa tárbıe ózegi bolatyn asa ba­ǵaly dúnıe. Sózimizdi túıin­dep aı­tar bolsaq, búgingi rýhanı jańǵyrýdyń tuqymy alash­ta­nýdyń ózeginde jatyr. 

Máýlen ÁShIMBAEV, Parlament Májilisiniń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy: – О́tken ǵasyrdyń basynda tarıh sahnasyna shyqqan Alash arystarynda eliniń azattyǵynan basqa arman-múdde bolǵan joq. Olar ózderine úmit artqan buqara úshin tún uıqysyn bólip, nebir azapty joldardy bastan keshirdi. Aqyr aıaǵynda bári derlik sol jolda qurban boldy. Mine búgin sol arystar armandaǵan azattyqqa qol jetkizip otyrmyz. Demek, bizdiń qazirgi egemendiktiń negizderin sol alashtyqtar qalap ketkenin bilýimiz kerek. Búgingi konferensııa sol ótken tarıhqa jańasha kózqaraspen baǵa berý úshin uıymdastyrylyp otyr. О́z basym Alash zııalylarynyń eki úlken maqsaty bolǵan dep oılaımyn. Birinshi maqsaty – eliniń azattyǵy, ekinshisi – eldiń rýhanı jańǵyrýyn qam­tamasyz etý. Ol degeni­miz – buqarany bilimge shaqy­rý, ulttyq sanasyn oıatý. Búgingi konferensııa jo­ǵary­daǵy alashtyqtar ustanǵan eki negizdiń shyn máninde 100 jyldan keıingi oryndalǵanyn kýá­lan­dyrýshy jıyn ispetpes ótip jatqany qýantady. 

Mámbet QOIGELDIEV,  tarıh ǵylymdarynyń doktory: – Bıyl Qazan tóńkerisi men Alashorda ulttyq keńe­siniń qurylǵanyna 100 jyl tolyp otyr. Bul eki oqıǵanyń datalyq sáıkestigi bir bolǵanymen, tarıhı mańy­zy jaǵynan ekeýi eki bólek dúnıe. Bizge qajeti – Alashorda, ıaǵnı ony qurýshy qazaq zııalylarynyń jan­keshti áreketi, olardyń ultyna, halqyna, jerine, eli­ne degen sheksiz qyzmeti, teńdessiz súıispenshiligi. Bizdiń bolashaq urpaqqa úlgi bolatyn dúnıe osy. Desek te, qazirgi qazaq qoǵamynda áli kúnge aıtarlyqtaı zor ser­pilis bolmaı tur. Bir apta buryn Almaty qalasynda taǵy bir qoǵamdyq uıymnyń bastamasymen Qazan tóń­ke­risine 100 jyl tolýyna qatysty jıyn ótti. Sol basqosýda ózimizdiń bedeldi tarıhshylarymyz baıaǵy otarshylyq sarynǵa basyp, «qazaqtyń kózin ashqan qazan tóńkerisi» degen baǵa beripti. Osy arqyly buqaraǵa «burynǵy keńestik bılikke balama joq» degendi dáleldemekshi. Bular kimder? Árıne, keshegi keńestik ıdeologııa tárbıelegen oqymystylar. Búgingi konferensııa ne úshin qajet? Joǵarydaǵydaı pikir-ustanymdarǵa toıtarys berý úshin qajet. Sondyqtan atalmysh jıynnyń mańyzy zor dep bilemin.  * * * Basqosý barysynda kitap kórmesi uıymdastyrylyp, oǵan Almaty qala­syn­daǵy «Ǵylym or­dasy» Ortalyq ǵylymı ki­tap­­hanasynyń sırek kitaptar qory­nan 28 jádiger-kitap ákelinipti. Bulardyń deni Alash arys­tarynyń týyndysy.  Sýretterdi túsirgen  Orynbaı BALMURAT, «Egemen Qazaqstan»

Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»