Jýyrda Parlament Májilisinde «Jer qoınaýy jáne ony paıdalaný týraly» kodeks birinshi oqylymda talqylanyp, oǵan depýtattar qyzý atsalysty. Sonyń ishinde biz Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi Albert Raý men Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń hatshysy Galına Baımahanovanyń pikirlerin oqyrmandar nazaryna usynamyz.
Albert Raý:
– Kodeks týraly jasalǵan baıandamada jobanyń bizdiń elge qandaı paıda ákeletindigi týraly jan-jaqty aıtyldy. Onyń jeti jyl boıy daıyndalýynyń kúrdeliligi sonda, buryn biz qatty, suıyq jáne basqa da jer qoınaýy baılyǵyna birdeı kózqaraspen qaraǵanymyzda bolyp otyr. Ekinshi mańyzdy másele, jer asty baılyǵyna qoljetimdilik. Baıandamada aıtylǵan aýstralııalyq tásil arqyly ınvestorlardyń qoljetimdiligi jeńildegen. Árıne, barlyq barlaý jumystaryn memlekettiń ózi ǵana júrgizýi úlken shyǵyndarǵa uryndyrady. Sondyqtan memleket barlaýdyń bastapqy qadamyn ǵana jasap, odan ári ınvestor tartýy kerek. Jer baılyǵyn paıdalanýshynyń ókiletti organmen kelisimderiniń azaıtylýy da zań jobasynyń artyqshylyǵyn kórsetip tur.
Usynylyp otyrǵan kodekste jer qoınaýy baılyǵyn paıdalanýshy ekologııa men ónerkásiptik qaýipsizdikke ǵana jaýap beredi delingen. Bul ınvestor tartýdaǵy tıimdilikti arttyrady. Sonymen qatar zań jobasynda 30 shaqyrymdyq aýmaqtaǵy jerdi paıdalanýshyǵa berý týraly normanyń engizilýi birshama suraqtar týdyrady. Bul 2840 sharshy shaqyrym degen sóz. Mysal úshin aıtatyn bolsaq, Rýdnyı qalasynyń mańynda úsh kenish bar. Osylardyń árqaısyna 2840 sharshy shaqyrymnan jer berilse qalanyń damýyna ne qalady? Tipti bir monoqalanyń túbinen bir ǵana jer berilgenniń ózinde barlyq eldiń aýqymynda bul shamamen 170 myń sharshy shaqyrymdy quraıdy degen sóz. Bul qazirgi Aqmola oblysynyń aýmaǵyna barabar. Árıne, qalany quraýshy kásiporyndar shıkizattyq bazasynan aırylmaýy kerek. Biraq árbir monoqalaǵa qatysty máseleni jeke-jeke qaraý kerek qoı. О́ıtkeni báriniń máselesi bir emes. Máselen, Arqalyq qalasynda boksıt qory ári ketse alty jylǵa jetetin kólemde ǵana qaldy. Alaıda ondaǵy kásiporynǵa da 30 shaqyrymdyq aýmaq bólý týraly aýstralııalyq tásil qoldanylady. Bul jerdegi máseleni de naqty qaraý kerek. Jalpy aıtqanda, qala quraýshy kásiporyndar jer qoınaýyn paıdalaný baǵdarlamasyna kiriser aldynda mınıstrlikpen birlesip ózine qanshalyqty aýmaq kerektigin anyqtap, naqty belgilep alýlary kerek dep sanaımyn.
Galına Baımahanova:
– Men geolog retinde kópten kútken osy kodekstiń qaralyp jatqanyna qýanyshtymyn. Biz ony uzaq kútken edik. Kodeks Qazaqstannyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýynda jer qoınaýy baılyqtarynyń qanshalyqty ról atqaratynyn aıqyndaıdy. Sońǵy eki jylda ol túrli alańdarda talqylandy. Qoǵam músheleriniń túrli usynystary men pikirlerin zań jobasyn ázirleýshiler nazarǵa alǵan. Quqylyq normalar jetildirilip, jaqsartylǵany da kórinip tur. Ásirese naqtylyq máselesi arttyrylǵan. Kodeks jer qoınaýy baılyǵyna qoljetimdilikti de ájeptáýir jeńildetken. Sonymen birge jer qoınaýy baılyǵyn zertteý men esep berý tetikterin jetildirgen. Endi osy kodeks óziniń eń negizgi maqsaty – jer qoınaýy baılyǵyn ıgerýde ınvestısııalyq qolaıly ahýal týdyrar degen úmit bar. Sóıtip eldiń turaqty damýyna qajetti mıneraldy-shıkizattyq bazanyń artýyna járdemdesedi dep oılaımyz.
Zań jobasyn ázirleýshiler álemniń eń úzdik tájirıbelerin qoldanǵany kórinip tur. Árıne, Qazaqstannyń óziniń de osy saladaǵy baı tájirıbesi eskerilgen. Sóıtip jer qoınaýy baılyǵyn ıgerý jónindegi qazaqstandyq ulttyq jańa standarttary halyqaralyq úlgilerge sáıkestendirilgen. Ásirese, jer qoınaýy baılyǵyn zertteý, olardyń resýrsy men qoryn anyqtaý boıynsha shynaıy aqparatqa qol jetkizýde kodekstiń mańyzy zor bolmaqshy. Árıne, jaqsy standarttar men úlgiler ózdiginen jumys istemeıdi, olardy naqty mazmundy istermen tolyqtyrýymyz kerek.