Asqaqtaǵan aýyl, abyroı arqalaǵan azamat

Aınalasyn jasyl jelekti, tal-terek oraǵan úlken jol oblys ortalyǵyn Ýspen aýda­nymen jalǵastyrady. Aýdanda ózge ult ókilderi, ásirese, nemis halqy  kóp turdy. Zaman ózgerisine saı ketkeni ketti, al, osy jerdi Otanym, ósken jerim degenderi qaldy. Qazaq aýyldary bar aýdandardaǵy halyq úı aınalasyna shóp úıgennen asa almaı keledi. Al, nemis halqy turatyn aýyldardyń qora-qopsysy, úı-jaılary, kósheleri tap-tuınaq­taı. Baý-baqshasy toly kókónis. Qaladaǵydaı turmys keship, ómir súrdi. Sharýashylyǵy damyǵan, áleýmettik jaǵdaılary alǵa ozǵan, respýblıka kólemindegi ozyq aýdan retinde aty shyqty. Eńbek Eri Iаkov Gerıng degen kolhoz basshysynyń esimi Máskeýge deıin jetti. Mádenı, oıyn-saýyq demalys oryndary, basseın, kafe, klýb, sporttyq oıyndar alań­dary, jylyjaıǵa deıin boldy. Qoldaryn jyly sýǵa malǵyzǵan jaqsy ómirdiń shetin kórdi. Ol  kezde  qazaq aýyldary úshin mundaı ómir ertegideı edi. Shańyraqqa qaraı bilgen Iаkov Gerıng taǵdyr tálkegimen aryp-ashyp kelgende qushaq jaıa qarsy alǵan qazaq jerine bas ıip, aýylyndaǵy qurdasyna arnap “Dobraıa zemlıa Nýrgalı” degen kitap jazyp ketti. Bilgendeı-aq, Nurǵalı atanyń jerine egemendik keldi. Nemis halqy elderine qaıtyp jatty. Al, Nurǵalı atanyń  urpaqtary eldik maqsat, ult bolyp uıý jolynda osy jerge qaǵylǵan qazyqtaı máńgilik tirek ekeni sózsiz. Egemendikpen birge bul aýdanda ómiri bolma­ǵan qazaq mektepteri, meshitter ashyldy. Biz jolsaparǵa kele jatqan keshegi Gerıngterdiń ornyn basqan, órkenıet úrdisterine qol jetkizgen Galıskoe aýylynyń ıesi oblystyq máslıhattyń depýtaty Aleksandr Kasısın­nyń  jurtty aýzyna qaratqan, tańdandyrǵan sharýashylyǵy. Ol da osy jerdi Otanym, elim degen aýylda ósken nemis, orys, ýkraın ulty ókilderiniń biri retinde osy túpqazyqty birge bekem ustaýǵa, eldik maqsat jolyn jalǵastyrý úshin qalǵandaı. Galıskoe jaqqa shyǵar joldyń eki jaq qaptalyn jaǵalaı dánderinen bastaryn kótere almaı turǵan qalyń kúnbaǵys, sarǵaı­ǵan bıdaı alqaptary alyp jatyr. Kúzgi kúnniń shýaǵymen jaıqalǵan  keń alqap sary túske boıalǵandaı, aınalanyń kórinisi ǵajap. Dos-jarandary, týys-týǵandary Germa­nııa­ǵa ketip jatqanda, ol ózi týyp-ósken, kishkentaıynan kózi úırenip qalǵan osynaý keń dalany qımaǵan da bolar. Ol jaqqa qonaqqa baryp-qaıtýǵa bolmasa, árıne, myna dalaǵa  jetpes. Elimiz  órkendeıdi, jaqsy ýa­qyt keledi degen senim bizdi jańa zaman aýylyn óz qolymyz­ben jasaýy­myzǵa kó­mektesti, deıdi Alek­sandrdyń ózi. Kish­ken­taıynan jermen ju­mys jasaýdyń qalaı ekenin, mal baǵýdyń qyr-syryn kórip-bi­lip ósti. Bala­lyq, jas­tyq shaǵy osy Ga­lıskoenyń qa­syn­da­ǵy Kovalev degen aýylda ótti Sol jerdegi sovhoz-tehnı­kým­dy bitirdi. Zootehnık mamandyǵyn alyp shyqty. Jer jetedi. Tek ony ıgere bil. Osy sózder árbir aýyl balasynyń sana­synda jańǵyryp tu­rýy kerek. Myna dalany shamadanǵa salyp Germa­nııaǵa ákete almaısyń, al, meniń óz elim, óz jerim, óz aýylym osy jerde, nartáýekel!– dedi Aleksandr. Burynǵy Panfılov atyn­daǵy kolhozdyń búkil sharýashylyǵyn, dúnıe-múlkin  shetin de buzbaı saqtap qaldy. Sóıtip, osy kolhozdyń negizinde aýylsharýashylyq ónimderin óndirý jáne qaıta óndeý, mal ósirý sııaqty aýqymdy  baǵdarlamany qolǵa aldy. Qazir elge aty tanylǵan «Galıskoe» dep atalatyn  jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi 1998 jyly quryldy. – Aıtýǵa ońaı. Biri kóship, bir kelip jatqan sondaı ýaqytta sharýashylyqty saqtap qalý, odan naryqtyq úrdiske saı qurylym jasaýda kóp eńbek ettik. Aldymyzda bir ǵana maqsat turdy, ol – aýyldy órkendetý, el qataryna qosylyp, bizdiń de qolymyzdan is keletinin kórsetý edi,– deıdi Aleksandr. Sol kezderi Elbasy bastamasymen qolǵa alynǵan «Aýyl jyldary» baǵdarlamasy ómirge endi. El ishine qaıtadan tirshilik nári júgirgendeı boldy.  2004 jyldary seriktestikte 5 myńǵa jýyq iri qara mal, 200 shoshqa, 300 jylqy, 4 myńdaı qus boldy. Inkýbator jumys jasady. Asyl tuqymdy mal ósiretin sharýashylyq atalǵan soń, sútti mol beretin iri qaranyń sımmental tuqymy jáne qazaqtyń aq bas sıyrlaryn ósire bastady. Sóıtip, sharýashylyqtaǵy iri qara mal tuqym erekshelikterine oraı, elıta-rektordty, birinshi elıtalyq klass baǵalaryn da alyp úlgirdi. Bulaı bolýyna birden-bir sebep, bizdiń se­riktestiktiń mal sharýashylyǵyn órkendetýde ozyq tehnologııalardy engizý arqyly qolǵa alǵan isimizdi durys uıymdastyryp alyp ketýimiz sebep boldy, deıdi sharýashylyq basshysy. Árbir jańa týǵan tól erekshe kútimge alyndy. Sodan keıin tuqym erekshelikterine saı kútip-baǵylyp, jem-shóptiń arnaıy quramy boıynsha azyqtandyryldy.Úsh adamǵa 300 bas sıyr bólindi. Mal qoralary keń de jaryq, taza. Jumystyń bári tehnıka kúshimen atqaryldy. Al, bul 20 adamǵa 300 sıyrdy baqtyrǵannan áldeqaıda artyq. Malǵa sý jylytyp berildi. Sońynda osyndaı kútimde baǵylǵan maldyń tirideı salmaǵy 400 kılo beretin boldy, dedi Aleksandr mundaı tabysty kúnderge ońaı jetpegenderin eske alyp. Búginderi seriktestikte  3489 saýyndyq iri qara mal,  643 jylqy, 400 shoshqa, 5 myńdaı qaz ósiriledi. Et pen sút jetedi. Jylyna 2412 tonna sút, 519 tonn et óndiriledi. Jylyna 1087 buzaý, 158 qulyn alynsa, ınkýbatordan 20 myńdaı qaz balapandary ósip shyǵady. Táýligine 30 tonna sút óndiretin «Klever» atty qondyrǵy súttiń quramyn tekserip, bes mınót ishinde onyń tazalyǵyn, maılylyǵyn anyqtap beredi. Mal qoralary, bordaqy­laý alańdary, jem-shóp seh­tary, maldárigerlik bólimshe, ınkýbator, avtogaraj,  qyrman, qoımalary, elektr sehtary, aǵash sheberhanasy  qaz-qatar tizilip úlken aýmaqty alyp jatyr. Shashylyp jatqan bir buraý joq, tap-taza. Seriktestik 22,6 myń gektr jerge júgeri, kúnbaǵys, tary, qaraqumyq, bıdaı, basqa da astyq daqyldaryn seýip, jaz boıy baptap ósiredi. Shetel- dik  tehnıkanyń egin egetin, júgeri jınaıtyn túr-túri, 132 traktory,  110 máshınesi,  66 júgeri  jı­naıtyn kombaındary, kanadalyq egin salý keshenderi bar. Jerge  asa  uqyp­tylyqpen qaraıdy. Ýaqtyly tyńaıtqysh­tarmen tyńaıtylyp, qar toqtatylyp tura­dy. Búkil aýyl turǵyndary osy sharýa­shylyqta eńbek etedi. Biz Aleksandrdyń sharýashylyǵyn ara­laý­ǵa shyqtyq. Aldymyzdan kókshil túske boıalǵan malǵa arnalǵan alyp keshender tizbeleri kórindi. Qalanyń ishinde júrgendeısiń. Aınala degenińiz tap-taza. Jarqyrǵan joldar. Mundaǵy barlyq tirlik avtomattan­dyrylǵan. О́tken jyly jeltoqsan aıynda osy  biz aralap kórip júrgen  «Galıskoe» seriktestiginde  «QazAgroQarjy» AQ arqyly ınvestısııalyq joba sheńberinde 500 saýyn sıyrǵa arnalǵan taýarly sút fermasy  ashyldy. Iаǵnı, bul fer­manyń jobalyq qýaty zamanaýı standart­tarǵa saı jylyna 2000 tonnaǵa deıin   sút  ón­dirýge múmkindik beredi. Taýarly sút fer­ma­sy­nyń «Agralız» ata­latyn  mal turatyn orny, «Elochka» atty saýylatyn alańsha,  «Bras­lav»  atty qural-jabdyqtar  germanııa­lyq, ýkraınalyq eń jańa tehnologııalarǵa negizdelgen. Osy jo­banyń iske asyrylýy arqasynda qosymsha 13 turaqty jumys orny ashylyp, sút óndiri­siniń kólemi ulǵaıdy,  ha­lyqty ekologııalyq taza, sapaly jáne arzan ónimmen qamtamasyz etýge,  rynoktaǵy qazaq­standyq ónimniń báse­kelestikke qabilettiligin arttyrýǵa mol múmkindik týdy.  Bul joby­nyń quny – 415,8. mln. teńge. Saýylǵan sút oblys ortaly­ǵyn­daǵy  «Pavlodarmoloko» AQ-qa kúndelikti jetkiziledi. Qazirgi tańda fermada alǵash buzaýlaıtyn 300 qunajyn bar, aldaǵy ýa­qytta  olardy 500 basqa deıin  jetkizý josparlanýda. Olar jyl boıy baılaýsyz, jaıy­lymsyz-aq, qysy-jazy keshen ishinde taza jerde baǵylady.  Malǵa qyz­met kórsetý­shiler  ferma meńgerýshisi,  4 saýynshy, 4 malshy, 1 tehnık-uryqtandy­rýshy, 1 jıys­tyrýshy, zootehnık, mal dári­ge­ri­nen turady. Sonda 500 malǵa bar-joǵy onshaqty adam qaraıdy. Aldaǵy ýaqytta zamanaýı bul taýarly sút fermasy ónim óndi­risin ulǵaıa­tady, shyǵyndardy azaıtady, eńbek ónim­diligin arttyrady dep jobalanyp otyr. Maldy da tehnıka, kompıýter basqar­ǵan zaman degen mine, osy. Munda barlyq jumys avtomatty túrde, kompıýter tetigi ar­qyly júredi. Bir sátte  avtomatty qoldaný arqyly 500 sıyrdan  4 saýynshy basqarý tetiginde otyryp-aq sıyr saýa  alady. Aleksandr Kasısın basqaratyn «Galıskoe» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigine qarasty aýyl búgingi kúnniń órkenıetti aýy­lyna aınalǵan. Munda bári de qaladaǵydaı. Aýyl shetindegi taýarly sút fermasynyń qaz-qatar tizilgen keshenderi de ádemi kórinis berip tur. Shetelde júrgendeı nemese úıde teledıdar aldynda ózge elderdiń órkenıetti damý jolyna túsken aýylyn kórip otyrǵandaı áser alasyz. Amal ne, bizde mundaı aýyldar saýsaqpen sanarlyq qana. Kezinde aýyldy saqtap qalýdyń ornyna bizdiń keıbir qazaq basshylar ózderi talan-tarajǵa salyp, satyp, buzyp qurtyp tyndy. Aýyl turmaq aýdan ortalyqtaryn qalalyq úlgige laıyqtap jóndep, qolda bardy uqsata almaı otyrǵan da ákimder bar. – Osyndaı jańa zaman aýylyn jasaý, sýy kókke shapshıtyn fontandar ornatý meniń bala kezgi armanym edi, kórip turǵan­da­ryńyzdaı sol arman júzege asqandaı, – deıdi Aleksandr. Aýylda mádenıet úıi, ortalyq murajaı, emhana, záýlim mektep, mańaıy baý-baqshaǵa tolyp turǵan aq shańqan sándi úıler,  shashtaraz, monsha, sporttyq ortalyq jumys isteıdi. Dárigerlik ambýlatorııada kúndiz kelip jatyp  emdeletin bólmeler bar. Ýchaskelik polısııa jáne úsh qoǵamdyq saqshy aýyldyqtar tynyshtyǵyn qorǵaıdy. «Galıskoeda» bári  ózinde. Anaý-mynaý izdep qalaǵa barýdyń qajeti de joq.  Mádenıet úıi men balalar ortalyǵynyń aldynda  móldir sýly sýburqaq atqylap tur. Aınala tap-taza. Asfaltti túzý kósheler. Barlyǵyna  qaladaǵydaı  jaryq shamdar tartylǵan. Al, keshkilik aýyl kishigirim jarqyraǵan qala­shyq­ty kózge elestetedi eken. Naýbaıhanasy, makaron sehy,  toqashtar, táttiler pisiretin kondıter sehy aýyldyqtar qajetin óteýde. Alqap- alqap egin, jeıtin nany óziniki, bıdaı degeniń jetedi, artylǵanyn satady, júgeri, qaraqumyq, kúnbaǵystan mol ónim alady. О́tken  jyldary  úsh-tórt páterli birneshe turǵyn úı salyp aldy. Bul úrdis aldaǵy ýaqytta da jalǵasady. Ot jaqpaıdy. Orta­lyqtandyrylǵan jylý júıesi bar, sý úıge kelip turady. Qaladaǵydaı  kommýnaldyq qyzmet aqysyn tóleıdi. Jylyna 7 myń tonna kómir jaǵady. Aýyl ákimi  Keńes Jando­sovtyń aıtýynsha,  «Galıskoeda»  2 myńdaı adam, onyń ishinde 105 qazaq, 615 orys, 402 ýkraın, 212 nemis,  basqa da túrli ult ókilderi turady. Tatý tirlikti, birligi jarasqan aýyl dep osyny aıt. Reseı elimen shekaralas jerde elimizdiń bir buryshyn saqtap tynyshtyqta ómir súrýde. Barlyǵynyń áke-shesheleri kezinde qurdas-tamyr bolyp bir aýylda ósti, bir-birimen týys sııaqty, endi olardyń bala­lary bizder, al, keıin bizdiń ul-qyzdarymyz osy joldy jalǵastyryp ósetin bolady. Aleksandr ekeýimiz  Kovalev aýylynda birge oınap, birge erjettik. Qazir aýylymyz úshin birge eńbek etip júrmiz, deıdi  Keńes. Basseıni, mýzyka, sport zaldary bar «Aqbota» balabaqshasyna 50 bala barady. Jýynatyn bólmeleri, trenajer jáne sport zaldary bar jarqyraǵan «Jastar» atty sport kesheni aýyldyń sánin keltirip tur. Keshende basketbol, fýtbol, voleıbol jáne jeńil atletıka, ústel tennısi seksııalary jumys isteıdi. Al, balalardyń bos ýaqyt ótkizý orta­lyǵy jaz, kúz, kóktem aılarynda aýyl ishin jáne ortalyqqa irgeles aýmaqtardy kórikten­diretin oqýshylardan quralǵan «Eńbek» ekologııalyq otrıady jumys isteıdi. Sharýa­shy­lyq basshysy  ár balaǵa kúnine 100 teńge tóleıdi. Másele aqsha tóleýde emes, maqsat olardyń kishkentaılarynan týǵan aýylda­ryna degen qamqorlyq, elge degen patrıot­tyq sezimderin oıatý, deıdi  Aleksandr. Oblys ortalyǵynan aýdanǵa jetkenshe saırap jatqan joldyń aýyldar arasyna barǵanda shuńqyr-shuńqyrly kúıi taǵy da aldymyzdan shyqty. О́rkenıetti aýyldyń sáni men mánin  tozyǵy jetken jóndelmegen joly ǵana buzyp tur. О́rkendegen jaqsy aýyldy kórýge kelgenderdiń árıne, toz-tozy shyqqan jolyn kórip, kóńilderi túsip qalary sózsiz. Al, biz ylǵı da aýyldy órkendetemiz dep urandaımyz.  Shalǵaıda jatqan qazaq aýyl­darynyń keıbiriniń keskin-kelbeti, tur­mys-jaǵdaılary, sharýashylyǵy shalqyǵan, baı-qýatty turmysta turyp jatqan «Galıskoemen» salystyrýǵa  kelmes. Basqa aýyldar da osyndaı órkenıetti ómir jolyna túsetin  kúndi armandaısyń. – Munyń bári de qajymaı-talmaı tynym­syz atqarǵan eńbektiń jemisi. Bizdiń «Galıskoeda»  turatyn adamdardyń barlyǵy da eń­bekqor, syrttan  eshqandaı da kómek kútip otyrmaıdy, óz eńbekteriniń arqasynda osyn­daı tabysty, irgeli, jaınaǵan sharýashylyqta turýǵa ózderi qol jetkizdi, – deıdi aýyl ıesi. Qaıda, bizdiń  Aleksandr sııaqty jigitter?.. О́z aýyldaryn saqtap, kúte almaǵan soń baryp, el kóship ketedi  de, ol aýyl bola­shaǵy joq bolyp qala beredi. Al «Galıskoe» aýy­lyndaǵy jaǵdaı ózgeshe. Farıda BYQAI, Ýspen aýdany, Pavlodar oblysy.