Jaqut meken Jetisý

Jetisý atyraby kóz jaýyn alatyn sulýlyǵy men kók maı­saly, syldyraı aqqan ózen-kó­limen kórikti. Osyndaı barsha­ny tamsandyrǵan saf aýasymen tynystaý, tamasha tabıǵatta erkin demalý arqyly adam den­saýlyǵy nyǵaıyp, kúsh-qaırat bitedi. Tabıǵat pen adam egiz deı­tinimizdiń túp-tórkini osy­dan. Tabıǵattyń áleýmettik má­se­lelermen qatar, ekonomıkaǵa da qosary mol. Demek, týrızmdi damytýdyń ıgiligi jetip, arty­lady. О́rkenıetti memleketter buǵan áldeqashan mán bergen. Osy másele sońǵy jyldary jan-jaqty  qolǵa alyna basta­ǵan­dyqtan, barymyzdy jarqy­rata kórsetýge múmkindik týdy. Jer jánnaty sanalǵan ólkemiz ishki jáne syrtqy týrızmdi ór­kendetýge qolaıly aımaqtar qatarynda bolǵandyqtan, bul baǵytta izgi izdenis basym ekendigi qýantady. Údemeli ındýstrııalyq-ın­no­vasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda týrızmniń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan jospary negizinde jyl saıyn túrli is-sharalar uıymdastyrylyp keledi. Bıyl oblystyq bıýdjetten osy maqsatqa 32,0 mln. teńge qarjy bólinip, týrıstik bedel-biliktilikti qalyptastyrý maq­sa­tynda halyqaralyq týrıstik kórmeler men bırjalarǵa tu­raq­ty qatysý múmkindigine jol ashylǵan. Máselen, Ispanııanyń Madrıd qalasyndaǵy «FITUR», Berlındegi «ITB», Máskeýde ót­ken «Inýmarket-2011», Beıjiń, Mılan qalalaryndaǵy kórmeler men jármeńkelerde tabıǵaty tu­nyp turǵan kórikti jerlerdi nasıhattaýǵa múmkindik týǵanyn aıtsaq artyq emes. Almaty qalasynda ótken ha­lyq­aralyq qazaqstandyq «KITF- 2011» týrıstik jármeńkede  ulttyq saıabaqtar men týrıstik fırmalar jáne týrısterdi qa­byl­daý nysandary qatysyp, óńirdiń demalý, bıznes júrgizý, ınvestısııa tartý múmkindikteri týraly aqparattar, týrıstik múm­kindikterdi nasıhattaýǵa, basqa da máselelerdiń tııanaǵyn keltirýge qol jetkizilipti. О́ńirdiń týrıstik atlasy, týrıstik tólqu­jaty, býkletter, kádesyı ónim­deri jáne Shoqan Ýálıhanovtyń júrip ótken baǵyttary boıynsha ekspedısııanyń qorytyndy­sy­men fotoalbom ázirlengeni de maqsatty ister qatarynda. О́ńirdiń tabıǵı-rekrea­sııalyq resýrstary negizge aly­nyp, eko­logııalyq týrızmdi da­mytýǵa aı­ryqsha kóńil bólingen. Ekologııa­lyq týrızm negizin «Ile-Ala­taýy», «Altynemel», «Sha­ryn», «Kólsaı kólderi» jáne «Jońǵar Alataýy» memlekettik-ulttyq tabıǵı baqtary, Alakól jáne Al­maty memlekettik tabıǵı qoryq­tary quraıdy. Ekologııa­lyq týrızmdi damytý jáne tabı­ǵı baq­tardaǵy keıbir máselelerdi sheshý joldaryn qarastyrý maq­satynda bıyl  Týrızm jáne sport mınıstrligi, týrfırmalar­dyń jáne múddeli bıznes qury­lymdardyń qatysýymen «Sha­ryn» memlekettik-ulttyq tabıǵı baǵynda ekologııalyq týrızmdi jandandyrýdyń bas josparyn tanystyrý sharasyn ótkizdi. О́s­keleń urpaqty týrızm túrlerimen aınalysýǵa tartýǵa baǵyttalǵan shara jemisin berdi. Jastardyń áleýmettik máselelerin sheshýdegi qaýymdastyqtyń bastamalary qoldaý tapqan. Balalar men jas­óspirimder arasynda salamat­ty ómir saltyn qalyptastyrý, týǵan jerge degen súıispenshi­likterin arttyratyn ekskýr­sııalar jıi uıymdastyrylyp, jumaq me­kenniń jaqsylyqtary kádege asyrylýda. Týrızmdi órkendetýdiń basty baǵyty – ınfraqurylymdy damytý. О́tken jyly osyndaı 470 týrıstik nysan tirkelse, olar­dyń arasynda kýrorttyq, klı­mattyq, ekologııalyq, sport­tyq, mádenı-tanymdyq, ańshy­lyq tárizdi kópshiliktiń nazaryn aýdaryp, kóńilderinen shyǵatyn baǵyttar bar. Qapshaǵaı sý qoı­masynyń, Alakól, Balqash kól­deriniń jaǵalaýlarynda ornalas­qan oryndarda myńdaǵan adam demalady. Jaz qyzyǵy este qalarlyqtaı etip, Ile ózeniniń oń jaǵalaýyndaǵy tańbaly tas al­ma­tylyqtar men oblys turǵyn­darynyń densaýlyǵyn nyǵaı­tatyn orynǵa aınaldy. Italııalyq jobamen salynǵan Qapshaǵaıdaǵy akvapark úlken-kishiniń kóp jınalyp, kóńil kóteretin jeri. Al, Talǵar aýda­nynyń aýmaǵynda «Ile-Alataýy»  memlekettik ulttyq tabıǵı ba­ǵy­nyń tipten orny bólek. Onyń kúmis shyńdary men jaıqalǵan shabyndyǵy, móldir ózenderi kór­gen jandy birden baýrap ala­dy. Jetisýdyń Sharyn shat­qa­­ly­nyń qulama betkeıleri, munara­lary men arqaýlarynyń bıiktigi 150-300 metrge jetedi. Tabıǵat­tyń «óz qolymen» myńdaǵan jyl boıy jasaǵan keremetin sózben jetkizý múmkin emes,  ony kórý, sezim eleginen ótkizý kerek. «Sharynnyń» tabıǵı bitimi Amerıkadaǵy Kolorado shatqa­lynan esh kem emes ekendigi dálel­dengen. Al, Sarqan aýdany tabıǵatynyń ásemdigi, janýarlar men ósimdik túrleriniń mol­dyǵy demalýshylarǵa aıryqsha áser etedi. Balqash aımaǵy kún sáýlesi molynan túsetin shaǵyl qumdy dalasymen tartymdy. Shóldi, qýań dala Balqash kóli­nen nár alady. Ásem kórinisi­men, san túrli ósimdik jáne janýarlar dú­nıesimen belgili aı­maqta ótken ǵasyrdyń ortasyna deıin jolba­rys bolǵan desedi. Ile ózeniniń boıyn áli de elik, qaraquıryq, túlki men borsyq mekendeıdi. Jyl saıyn «Altyn­emel», «Ile Alataýy», «Sha­ryn», «Kólsaı kól­deri», «Tań­baly tas», «Ańy­raqaı shatqa­ly», Jarkent óńiri men Jońǵar Alataýy baǵytyna ekskýrsııalar uıymdastyrylyp, tutynýshy­lardyń demalysyn mán­di ótkizý­ge múmkindiginshe jaǵdaı jasalýda. Sondaı-aq, Qarasaıda «Ala­taý», Aqsýda «Qapal Arasan», Talǵarda «Kóktem» jáne «Aqbulaq», Panfılovta «Jarkent-Arasan» men «Kerimaǵash» emdeý-saýyqtyrý oryndary ju­mys isteıdi. Halyqaralyq stan­darttarǵa saı sapaly qyzmet kórse­tetin «Staraıa krepost», «More lux», «freedom» demalys ba­zasy, «Tabaǵan» kesheni, «Aq­bu­laq» taý  shańǵysy kýrorty sııa­q­ty nysandarǵa tutyný­shylar men týrıster kóp keledi. Bul baǵyttarǵa jaqsy jol salynyp, demalýshylarǵa yń­ǵaı­ly jaǵdaı qarastyrylsa, al­daǵy ýaqytta myń­­daǵan týrıstiń kelýine múm­kindik týatyny aıtpasa da túsinikti. Aǵymdaǵy jyly Kókpek, Kegen, Jalańash Saty Kólsaı avto­­kólik joldaryna kúrdeli jóndeý júrgizildi. Alakól jáne Balqash kólderiniń jaǵalaýyn tazalaý ju­mystary jalǵasty. Atalǵan kólderdiń jaǵalaýynda ornalas­qan týrıstik nysandar jeke adam­dardyń ıgiliginde bolǵandyqtan, tazalyqqa dema­lys oryndary­nyń ıeleri jaýap­ty. Demek, osy baǵyttaǵy jumys múddeli uıym­darmen birlese jalǵasyn taýyp, Jetisý ólkesiniń injý-marjanyn alys-jaqynnan kelgenderge jar­qyrata kórsetý qajet. Týrıstik mamandardy daıarlaý, biliktiligin arttyrý jumysta­ryna erekshe mán berilýde. Máse­len, jyl saıyn Ortalyq Azııa men Turan ýnıversıtetiniń oqy­tý­shylary aýdandar men qala­larda týrızmmen aınalysatyn mamandarmen arnaıy semınar ótkizedi. Sondaı-aq, biliktilikterin art­tyrý kýrsyn ótkizý de nazardan tys qalmaıdy. Týrızmdi damytý men ony qarjy kózine aınaldyrý maqsa­tyndaǵy jobalar da bar. Máse­len, 2010-2014 jyldarǵa arnal­ǵan baǵdarlamaǵa sáıkes «Batys Eýropa – Batys Qytaı» kólik dálizi boıyna týrızm nysan­daryn salý, Qapshaǵaı sý qoı­ma­synyń jaǵalaýynda «Jańa Ile» halyqaralyq týrıstik or­ta­lyq qurylysyn, Tekeli jáne Qaskeleń qalasynyń mańynda taý shańǵysy bazasyn, Raıym­bek aýdanynda «Moınaq» etno­týrıstik keshenin, básekege qabi­letti týrıstik ındýstrııany qurý jáne basqa da strategııa­lyq josparǵa sáıkes týrıstik-saýyqtyrý qyzmetterin kórse­týdegi jumystar aldaǵy kún­der­diń enshisinde. Demek, óńir ekonomıkasynyń bir baǵyty osy saladan túsetin qarjymen tolyǵatyny túsinikti. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy.