Qostanaıda «Azat eldiń onomastıkasy – memleketimizdiń rýhanı qazynasy» atty konferensııa ótti

Oǵan L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnıversıtetiniń, Sh.Ýá­lıhanov atyndaǵy Kókshe­taý, A.Baıtursynov atyndaǵy Qos­tanaı memlekettik ýnıver­sı­tet­teriniń, Qostanaı jáne Y.Altyn­sarın atyndaǵy Arqalyq mem­lekettik pedagogıkalyq ınstı­týt­tarynyń tarıhshy, fılolog ǵalym­dary, ólketanýshylar, jurt­shylyq ókilderi, stýdentter qatysty.

Konferensııada ǵalymdar men ólketanýshylar elimizdegi ono­mas­tıkanyń búgingi jaı-kúıin, prob­lemalaryn, onyń til tazaly­ǵyna, týrızmdi damytýǵa áser-yqpalyn áńgimeledi.

– Jer-sý ataýlary qoǵamdyq mádenı, tarıhı ǵana emes, jal­py rýhanı mura retinde halyq­aralyq mańyzǵa ıe bolyp otyr. Sondyqtan tarıhymyzǵa qatysty jer-sý attarynyń saqtalýy men onyń durys jazylýyna, durys dybystalýyna saq bolǵanymyz jón. Mysaly, Qostanaı qalasynyń ja­nyndaǵy Tobyl ózeninen bólingen shaǵyn kól «Inspektor kóli» dep atalatyn. Ony keıinnen bir kásipker jekeshelendirip alyp, «Bezymıannoe» dep tirketip ji­bergen. Al jergilikti turǵyndar onyń áýelgi atyn kemeńger aǵar­tý­shy Ybyraı Altynsarın ómi­rimen baılanysty ataý ekenin jaqsy biledi. Tarıhymyzǵa qatysty ataýdyń kóz aldymyzda óship jat­qany ózekti órteıdi. Ony qujat jú­zinde qalpyna keltirý máselesi kezek kút­tir­mese kerek, – dedi fılosofııa ǵy­lymdarynyń kandıdaty, pro­fessor, ólketanýshy Qalqa­man Jaqyp.

Rasynda, «Jerińniń aty – elińniń haty» degendeı, jer-sý attary tunǵan tarıh. «Ins­pek­tor kóli» ataýynan Yby­raı Altynsarınge qatysty qanshama ta­rıhtyń sheti shyǵady. Kemeńger aǵar­týshy Torǵaıdan oralǵan soń, Tobyldan bólingen ıindegi sý­dyń jaǵasyna aǵashtan úı sala­dy. Sol úıde qaıtys bolǵany jóninde de áńgimeler aıtylady. Balǵoja bı áýletiniń beıiti bolǵan sol mańdaǵy Ybyraı Altyn­sa­rınniń kesenesi bıyl qaıta jań­ǵyrtylyp, memorıaldyq keshenge aınaldy. «Bezymıannoe» bolyp tirkelip ketken «Inspektor kóli» de osy memorıaldyq keshenge nege kirmeýi kerek?

Konferensııada jer-sý attaryn qalpyna keltirýdiń problemalary jan-jaqty aıtyldy. Olardyń mán-maǵynasyn jas urpaqqa túsindirý de maqsatty jumysqa aınalýy tıis másele ekeni kóterildi. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda aıtylǵan ulttyq rýhty kóterýde, jas urpaqtyń boıynda týǵan jerge, elge degen perzenttik, patrıottyq sezimdi tárbıeleýde onomastıkanyń da orny erekshe. Kezinde solaqaı saıa- sat yqpalymen retsiz ózgertilip, qazir umytyla bastaǵan jer-sý attaryn jańǵyrtý arqyly tarıhı jadymyzdy saqtap, ulttyq genetıkalyq kodtarymyzǵa qaıta jan bitirý máselesi konferensııada oryndy qozǵaldy.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary jer-sý attary qalpyna kel­tirile bastady. Biraq bul jet­ki­liksiz edi, keıingi jyldary úde­ris tym baıaýlap ketkeni de bel­gili. Onyń ústine onomastıkany retteýdi ýaqyt talap etip otyrǵandaı.

– Elimizde jer-sý attaryn ózgertýdiń úlken jospary jasaldy, ol Til týraly zańna­ma­larda da qarastyryldy. So­nyń aıasynda baǵdarlamalar j­a­­salyp, júzege asyrylyp ke­le­di. Mysaly, jer-sý ataýla­ryn qalpyna keltirýdiń sıpa­tyn aıtsaq, ol ońtústik oblystarda tez, soltústik oblystarda baıaý jú­zege asty. Onomastıkalyq óz­gerister osy kezge deıin júr­gizilip, jal­ǵasyn taýyp keledi. De­genmen bú­gingi ja­han­daný ýa­qytynyń tala­byn da es­kerip, ju­mysty tezdetý kerek. Táýelsiz eldiń onomastıkasy ult­tyq rý­ha­nııatymyzdyń baı bir salasy deý­imiz oryndy, – deıdi EUÝ professory Bekjan Ábdýálı.

Konferensııada latyn grafıkasyna kóshýimiz onomastıka má­selesine oń yqpal etetini de aıtyldy.

– Buryn bir ataýdy oryssha, qazaqsha eki tilde jazatyn edik, ol eki túrli dybystalatyn. Kırıllısamen jazylǵan qazaq sózderi orys maqa­mynda oqylyp, qazaqsha mánin burmalaıtyn. Al latyn árpimen jazýdan ol biriz­di­likke túsedi. Munyń halyq­ara­lyq, tipti týrızmdi damytyp jat­qan elimizde ekonomıkalyq ta mańyzy bar, – deıdi fılolo­gııa ǵylymdarynyń doktory Almasbek Ábsadyq.

Konferensııaǵa qatysýshylar eki seksııaǵa bólinip jumys istep, onomastıka problemalaryn tereńdete talqylady.

Názıra JÁRIMBET, «Egemen Qazaqstan»

QOSTANAI