Qorqyt ata­ atyn­daǵy Qyzylorda memle­kettik ýnıversıteti týraly ne bilemiz?

О́ziniń bastaý bulaǵyn osydan myńdaǵan jyldar buryn Platon akademııasy, Arıstotel lı­seıi, Aleksandrııa murajaıy sııaqty Eýropa joǵary oqý oryn­­darynyń qurylýynan bas­taıtyn ýnıversıtettik bilim berýdiń irgetasy Qazaqstanda HH ǵasyrdyń 20-30 jyldary qalana bastady. Alǵashqy jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt ishinde elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń sany 12-ge jetti. Sonyń biri koreı halqyn Qıyr Shyǵystan jer aýdarý týraly KSRO Halyq Komıs­sarlary Keńesiniń 1937 jylǵy 21 tamyzdaǵy qaýlysy boıynsha Qyzylorda qalasyna kóshirilgen Qıyr Shyǵys Koreı pedagogıkalyq ınstıtýtynyń negizinde qurylǵan Qyzylorda peda­gogıkalyq ınstıtýty bolatyn. Búgingi Qorqyt ata­ atyn­daǵy Qyzylorda memle­kettik ýnıversıtetiniń irgetasy osylaısha qalandy. Kórshiles Jambyl, Oń­tústik Qazaqstan, Aq­tóbe oblys­­­tarynda joǵary bilimdi mu­ǵa­limder daıarlaıtyn oqý oryndary bolmaǵandyqtan, Syr óńirinde pedagogıkalyq joǵary oqý ornynyń ashylýy sol kezeńde tarıhı mańyzy zor oqıǵa edi.

Qurylǵanyna 80 jyl tolyp otyrǵan Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıver­sıteti babalardan mıras bolyp ǵasyrlar qoınaýynan jetken bilim men ǵylymnyń búgingi mura­geri desek bolatyndaı. Osy­ jyldar ishinde ýnıversıtet mamandar daıarlaýda ózin­dik dástúri qalyptasqan ir­ge­li joǵary oqý ornyna aınaldy. Bilim ordasynyń túlekteri eli­mizdiń túkpir-túkpirinde ár salada qyzmet atqarýda. Olar­dyń arasynda Qazaqstan Res­pýblıkasy Parlamentiniń depýtattary, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, Qazaqstannyń Eńbek Eri, Memlekettik syılyq­tyń laýreattary, óner jáne máde­nıet maıtalmandary, ǵylym men sport sańlaqtary bar.

Elbasymyz Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵ­darlamalyq maqalasynda «Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdarynyń básekege qabi­lettiligimen aıqyndalady. Son­dyqtan árbir qazaqstandyq, sol arqyly tutas ult HHI ǵasyrǵa laıyqty qasıetterge ıe bolýy kerek. Mysaly, kompıýterlik saýat­tylyq, shet tilderin bilý, mádenı ashyqtyq sııaqty faktorlar árkimniń alǵa basýyna sózsiz qajet alǵysharttar qatarynda.

Sol sebepti «Sıfrly Qazaq­stan», «Úsh tilde bilim berý», «Mádenı jáne konfessııaaralyq kelisim» sııaqty baǵdarlamalar – ultymyzdy, ıaǵnı barsha qazaq­standyqtardy HHI ǵasyrdyń talaptaryna daıarlaýdyń qa­my»,­ dep atap ótken bolatyn. Osyn­daı erekshe talap elimizdiń jo­ǵary oqý oryndaryna úlken ja­ýapkershilik júktep otyrǵany bel­gili. Ol – Elbasymyz aıtyp ót­kendeı, ǵasyr talabyna saı mamandar daıarlap, parasatty tulǵa tárbıeleý.

Álemdik básekege qabilettilik qandaı da bir eldiń sapaly bi­limimen jáne ǵylymı jetis­tik­terimen baǵalanady. Osy ret­te Syr óńirindegi bilim men ǵylym ordasynyń oqytýshy-profes­sorlar quramy da nátıjeli eńbek etýde.

Úzdiksiz bilim berýdi júzege asyrý maqsatynda ýnıversıtet­te kóp satyly oqytý júıesi qalyp­tasqan. Bakalavrıat, magıstratýra jáne doktorantýra baǵdarlamalary boıynsha bi­lim berý qyzmeti 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan strategııalyq damý jos­parynyń alty baǵyty boıynsha júzege asyrylý­da. Ýnıversıtet negizinen Qy­zyl­orda oblysyna jáne Qazaq­stan­nyń ońtústik, oń­tústik-batys óńir­lerine mamandar daıarlaýdy júzege asyratyn bol­ǵandyqtan strategııalyq damý josparynda jergilikti jerge qajetti mamandar suranysy men Qyzylorda oblysynyń ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý jaǵ­daıy eskerilgen.

Aımaqtyń bilim, munaı-gaz isi, qurylys, elektr energetıka­sy, aýyl sharýashylyǵy jáne bas­qa salalaryn qajetti kadrlarmen qamtamasyz etý maqsatynda 2013 jyldan bastap jyl saıyn Qyzylorda oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaevtyń bastamasymen oblys ákiminiń bilim granttary bólinip keledi. Bıylǵy oqý jylynyń ózinde 145 bilim granty bólinip, oǵan otbasy jaǵdaıy tómen, bilim kórsetkishi joǵary talapkerler ıe boldy.

2016-2017 oqý jylynda «Qu­ry­lys» jáne «Qurylys materıaldary, buıymdary men quras­tyrmalarynyń óndirisi» mamandyqtary boıynsha doktor­lyq dıssertasııalyq keńes ju­my­syn bastady. Qyzylorda obly­synyń ındýstrııalyq-ın­novasııalyq damýyn eskere oty­ryp, 2016-2017 oqý jylynan bastap «Beıorganıkalyq zat­tardyń hımııalyq tehnologııa­sy», «Organıkalyq zat­tardyń hı­mııalyq tehnologııasy», «Aqpa­rattyq qaýipsizdik júıe­leri» ma­man­­dyq­tary boıynsha bakalavr­lar daıar­laý qolǵa alyndy.

Qazirgi kezde ýnıversıtet­ ba­ka­lavrıattyń – 60, magıs­trat­ý­ranyń – 30, PhD doktoran­týranyń 9 mamandyǵy boıynsha mamandar daıar­­laıdy. Irgeli ujymda 30 ǵylym doktory, 240 ǵylym kandıdaty, 15 fılosofııa doktory, 195 magıstr qyzmet atqarady.

Sońǵy bes jyl kóleminde ýnıversıtet ǵalymdary ónertabysqa 75 patent aldy, 54 monografııa, 5432 ǵylymı maqalalar jarııalady, onyń ishinde 590 ǵylymı maqala halyqaralyq resenzııalanatyn basylymdarda jaryq kórdi.

Bilim jáne ǵylym mınıs­tr­liginiń 2018-2020 jyldarǵa arnap jarııalaǵan ǵylymı jáne ǵy­lymı-tehnıkalyq jobalardy grant­tyq qarjylandyrý konkýrsyna ýnıversıtet ǵalymdary 37 joba usyndy. Onyń 6 tabıǵı resýrstardy tıimdi paıdalaný, 2 energetıka jáne mashına jasaý, 3 aqparattyq-tele­kom­mý­nıkasııalyq jáne ǵa­rysh­­tyq tehnologııalar, 3 ómir jáne densaýlyq týraly, 17 «Máńgilik El» ǵylymı ne­giz­deri, 6 agroónerkásiptik ke­shenniń turaqty damýy jáne aýyl­­sharýashylyq ónimderiniń qaýipsizdigi baǵyttary boıynsha. Bul ǵalymdarymyzdyń elimizde bekitilgen ǵylym damýynyń basym baǵyttary boıynsha zertteý jumystaryn júrgizetininiń aıqyn kórinisi.

Ýnıversıtettegi jas ǵalym­dar­dyń arasynda nátıjeli eń­bek etip júrgenderi de az emes. «Fızıka-hımııalyq taldaý ádis­teri» ınjenerlik beıindegi zert­hana jetekshisi, hımııa ǵylym­darynyń kandıdaty N.Appa­zovtyń «Innovasııalyq tehnologııa boıynsha munaı qu­ram­dy qaldyqtardy óńdeý» taqy­rybyndaǵy jobasy «Ǵylym qory» AQ-tyń 2017 jylǵa arnap jarııalaǵan «Ǵylymı jáne ǵy­lymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý jobalaryn granttyq qar­jy­landyrý» konkýrsynyń jeńim­pazy atandy.

Agrobıologııalyq jáne qol­­­­dan­baly zertteýler ǵyly­mı­­ or­talyǵy ekologııalyq taza­ ónim alý tehnologııalaryn­ jetil­di­rýmen, sondaı-aq oryndal­ǵan ǵylymı-zertteýlerdi óndiriske engizýmen aınalysady. Bul jerde «Qazaq kartop jáne kókónis sharýa­shylyǵy» ǴZI, «Qazaq ósim­dikterdi qorǵaý jáne karantın» ǴZI-men jáne «Pchan Baq­sha­ sharýashylyǵy» ǴZI-men (QHR) birlesip «Otandyq jáne shet­eldik seleksııanyń kókónis-baq­sha daqyldarynyń suryptary men gıbrıdterin eko­logııalyq su­ryptyq synaý»; «Qylqan japy­raqty jáne sán­dik aǵashtardy aýdan­dastyrý» taqyryptary bo­ıyn­sha ǵy­lymı-zertteý jumys­ta­ry uıym­dastyryldy.

Qazirgi zaman talaby – úshtildi bilim berý. Álemdik naryqta bá­sekege qabiletti mamandar daıar­laýǵa da qoıylatyn basty talap osy. 2012 jyldan bastap ýnıversıtette bakalavrıattyń 16 mamandyǵy boıynsha kóptildi bilim berý baǵdarlamasy júzege asyrylýda.

Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń «5 ınstıtýttyq reformasyn iske asyrýdyń 100 naqty qadamy» Ult josparynyń 79-qadamyna sáıkes mamandardyń básekege qabilettigin jetildirý, oqytýshy-professor quramynyń áleýetin arttyrý maqsatynda 2015-2016 oqý jylynda 9 aı merzimde 310 adam, onyń ishinde 111 oqytý­shy, 18 doktorant, 149 magıs­trant, 32 stýdent «Eurospeak» ha­lyq­aralyq mektebiniń aǵyl­­shyn tilin úırenýdiń tereń­detilgen kýrsynan ótti. Kýrs­tardy Ulybrıtanııadan kelgen lıngvıst-oqytýshy Grem Bankroft jáne AQSh-tan kelgen fılolog-oqytýshy Roýen Vagner júrgizdi. JOO-da úsh­til­di bilim berý baǵdarlamasy ma­­man­dyqtarynyń jumys oqý jos­parlaryndaǵy pánderdiń 50%-y memlekettik tilde, 20%-y orys tilinde, 30%-y aǵylshyn tilinde oqytylady.

Qazaq tilin órkenıet talabyna saı jańǵyrtý – ómirdiń ózi usynyp otyrǵan qajettilik. Jan-jaqty oılanyp jasalǵan álipbı ǵana qazaq tilin damytyp, qoldanys aıasyn keńeıtip, álem tilderiniń qataryna qosady. Búgingi kúni álem elderiniń basym kópshiligi latyn álipbıin qoldanady. Iаǵnı, jańa álipbı bizge aldyńǵy qatarly ǵylym men ozyq bilimniń mol qazynasyn ıgerýge jol ashady. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń kemeńger sheshi­mine ún qosyp, qoldaý bil­dirý árbir qazaqstandyqtyń aza­mattyq paryzy dep bilemiz. Bul turǵyda ýnıversıtet ǵalymdary buqaralyq aqparat quraldarynda óziniń oı-pikirlerin bildirip, ǵylymı tujyrymdaryn ortaǵa salýda.

О́tken 2016-2017 oqý jylynda ýnıversıtettiń 31 mamandyǵynyń 104 stýdenti respýb­lıkalyq stýdenttik pán­dik olımpıadalarǵa qaty­syp, júldeli oryndarǵa ıe boldy.­ «Munaı- gaz isi», «áleý­mettik jumys», «hımııa» maman­dyq­tarynyń stýdentteri aldyń­ǵy júl­deli oryndar ıelendi.

Oblys aýmaǵyndaǵy mádenı, ádebı, tarıhı muralardy zerdeleý jáne otandyq tarıhtyń ózekti máselelerine arnalǵan zert­teýler júrgizý mindetterin ýnı­versıtette «Qorqyttaný jáne ólke tarıhy» ǴZI, «Arheo­logııa jáne etnografııa» jáne «Mus­tafa Shoqaıtaný» ǵylymı-zertteý ortalyqtary, «Elbasy ján Táýelsiz Qazaqstan» oqý-kór­me zaly jáne «Máńgilik El» ortalyǵy oryndaıdy. Bul tur­ǵyda «Arheologııa jáne etnografııa» ortalyǵynyń jetistikteri eleýli bolyp otyr. Ortalyq qyzmetkerleri Reseı ǵylym aka­demııasynyń N.N.Mıklýho-Ma­k­­laı atyndaǵy Etnologııa jáne antropologııa ınstıtýty jáne Á.H.Marǵulan atyndaǵy arheo­logııa ınstıtýtymen birlesip Syrdarııa ózeniniń tómengi ja­ǵyndaǵy ortaǵasyrlyq qala­shyqtarǵa arheologııalyq qazba­lardy jalǵastyrýda jáne Qy­zyl­orda oblysy aýmaǵynda orna­lasqan mádenı-tarıhı obek­tilerge ǵylymı saraptama jáne tól­qujattandyrý jumystaryn júrgizýde.

Ishki akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasy Qazaqstannyń 20-dan astam joǵary oqý oryndarymen yntymaqtastyq týraly kelisimshart negizinde júzege asyrylady. Professor-oqytýshylar men bilim alýshylardyń syrtqy akademııalyq utqyrlyǵy halyq­aralyq Tempus, Erasmus Mundus, Erasmus Mundus Partnership jáne basqa da baǵ­darlamalar arqyly júrgi­ziledi. Aıta ketý kerek, syrt­­qy akademııalyq utqyrlyq baǵ­­darlamasyn ýnıversıtettiń oqý jáne ǵylymı úderisinde jú­zege asyrý úshin sheteldik ǵa­lymdar shaqyrylýda.

Alǵa qoıǵan maqsatta­ry­myz­dyń eń mańyzdysy óńirdiń aq­parattyq tehnologııa salasyn damytý men osy sala mamandaryn daıarlaý bolyp sanalady. Osyǵan jetý úshin «KazRobotıks» qazaqstandyq robotty tehnıka federasııasymen robot salasy bo­ıynsha birlesip ma­mandar daıarlaý maqsatynda memorandýmǵa qol qoıyldy. Qazirgi tańda beıindi kafedralar stýdentterine «Robotty tehnıka» baǵyty boıynsha kýrs­tar júrgizilýde.

Ýnıversıtette «E-Univer» av­­to­­mattandyrylǵan júıesi ju­mys jasaıdy. Kompıýterlik baǵ­­dar­lamalarmen qamtamasyz etý­ bólimi mamandary jasaǵan bul júıede rektorat, qurylym basshylarynyń blogtary; dekanat, kafedra, oqytýshy, stýdent, talapker aqparattyq júıe­le­ri; elektrondy kitaphana, elek­trondy qujat aınalymy; ashyq bilim berý resýrstary jáne mem­­lekettik onlaın qyzmet kór­se­tý jumystary tolyq qam­tyl­ǵan. Barlyq qurylymdyq bó­lim­­derdiń qyzmeti men olardyń málimetter qory tolyǵymen av­to­mattandyrylǵan. 2017 jyl­dyń 11 tamyzynda Súleımen Demırel ýnıversıtetimen birlesken CISCO akademııasy ashyldy.

Barlyq oqý ǵımarattary men­ stýdenttik jataqhanalarda Wi-Fi jelisi ornatylǵan. Kom­pıý­­terlik tehnıkalyq park­tegi 1100 kompıýterdiń barly­ǵy­ joǵary jyldamdyqty ın­ter­­net jelisine qosylǵan. Bú­gin­­gi kúni ýnıversıtettiń 64 ma­man­dandyrylǵan zerthanalary bar, olarda oqý jáne ǵy­ly­mı jumystarǵa arnalǵan qon­­dyr­ǵylar men jabdyqtar or­na­tylǵan, 3 sıfrly tildik zerthana, kompıýterlik jobalaý or­talyǵy jumys isteıdi.

Ýnıversıtette Qyzylorda ob­lysynyń, jalpy ǵylym men­ tehnıkanyń basym damý ba­ǵyt­tary boıynsha, sondaı-aq­ oqý ornynda jumys istep tur­ǵan ǵylymı mektepteri men baǵyttaryn kadrlar áleýetimen qamtamasyz etý úshin teorııalyq zertteýler, synamalyq jáne qoldanbaly jumystar júr­­gizýge qajetti joǵary bilikti ǵy­lymı-pedagogıkalyq mamandar daıar­laýda maqsatty jumystar júrgi­ziledi.

Tárbıe jáne mádenı-kóp­shi­­lik jumystary rýhanı qun­dy­lyqtarymyzdy boıyna sińir­gen, óziniń jeke bilimdik jáne shy­ǵarmashylyq áleýetin eldiń ıgiligine oıdaǵydaı iske asyra alatyn joǵary bilikti mamandar daıarlaýǵa baǵyttalǵan.

Elbasymyz Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵ­darlamalyq maqalasynda «Ta­bysty bolýdyń eń irgeli, bas­ty­ faktory bilim ekenin árkim te­reń túsinýi kerek. Jastarymyz ba­symdyq beretin mejelerdiń qa­tarynda bilim árdaıym birinshi orynda turýy shart. Sebebi qun­dylyqtar júıesindegi bilimdi bá­rinen bıik qoıatyn ult qana ta­bysqa jetedi», dep adam ómi­rindegi bilimniń mańyzyn aıtyp­ kór­setken bolatyn. Búginde 80­­ jyldyq mereıli merekesin atap ótip otyrǵan ýnıversıtet­ ujy­mynyń basty maqsaty da «qun­dylyqtar júıesindegi bi­lim­di bárinen bıik qoıatyn» jas ma­mandy tárbıeleý.

Qylyshbaı BISENOV, Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti rektorynyń mindetin atqarýshy