Abaı atyndaǵy QazPI-diń kórkem-sýret grafıka fakýltetiniń túlegi Jeńis Kákenuly búginde elimizdegi belgili sýretshilerdiń birinen sanalady. Qylqalam sheberiniń qolynan shyqqan týyndylary shetel asyp, AQSh, Germanııa, Túrkııadaǵy kórmelerge qoıylǵan. Kartınalary birqatar bedeldi mýzeıler men jeke qorlarda saqtaýly tur. Biz onymen áńgimelesý barysynda sýret óneriniń bylaıǵy jurtqa beımálim syrlaryna úńilýge tyrystyq.
– Jeńis Kákenuly, sheberhanańyzda dál búgin ne jazyp otyrsyz? Kóńilińizdiń kókjıegin mazalaǵan maqsatqa jetýge bir taban jaqyndadyńyz ba?
– Mine, Astanaǵa qonys aýdarǵanyma 20 jyldaı ýaqyt bolǵan eken. Sodan beri kúnde kórgenimiz – qala kórinisteri. Jazy-qysy, kóktem-kúzi. Jaýyn-shashyny, borany, aptaby-aqyraby degendeı. О́skeni-óngeni, kóz aldymyzda zoraıǵany. Endi sol kórinister meniń bolmysyma sińip, sheberhanama kirip sýretke aınalyp jatqan jaıy bar. «Qala kórinisteri» serııasyn jazyp júrmin.
Maqsat týraly aıtsaq, ol ózi kezeń-kezeńimen keletin nárse kórinedi. Bireýine shyqsań – ekinshisi kólbeıdi. Úshinshisine «ýh» dep shyqsań odan áridegi qol bulǵaıdy. ...Solaı, ázirshe maqsat kókjıegim áli jetkizer túri joq. Onyń ózi jetkizbegeni de jaqsy shyǵar? Maqsatqa jetip onyń tóbesine tý tigip, «men boldym» desem, onda sýretshi retinde de toqtap, toqyrap qalatyn shyǵarmyn?
– Sizdiń taý samalyna mańdaı tosqan órshildigińiz «Sáıgúlik semantıkasynda» aıqyn baıqalyp, onymen qabysyp jatady. Tipti jylqylar taqyrybynyń ózine ǵana júzden asa jumys arnadyńyz. Qambar atanyń qadir-qasıetin qoǵamdaǵy búgingi urpaqtyń boıyna qanshalyqty sińirdim dep oılaısyz?
– Ulttyq qundylyqtar deımiz ǵoı, ertegiler, maqal-mátelder, ádet-ǵuryp, mentalıtet, án-kúı sııaqty. Men qazaqtyń sol ulttyq qundylyqtarynyń ishine jylqy janýaryn da kirgizgen bolar edim. О́ıtkeni arǵydaǵy saqtar, baǵzydaǵy túrkilerge barmaı-aq qoıaıyn, beridegi Qazaq handyǵyn qurǵan Kereı men Jánibek babalarymyzdan tartyp, keshegi qan qasap jasaǵan qyzyldar dáýirine deıin bizdi arqasyna mingizip alyp kelgen, basqa emes, Qambar ata tuqymy. Sondyqtan men jazǵan kartınalardyń da oraıy «Sáıgúlikter semantıkasymen» ushtasyp, órilip kórermen aldyna jetýde.
Adamnyń qýanyshy-shattyǵymen qosyp attardyń azabyn da jazǵym keldi, adam keıipti, adam obrazdy qylyp. Bıik bir ándeı etip, Adam men Jylqy tandemin jazsam deımin, Isataı batyr men Aqtaban attaı tutastyryp. Qulager men Aqannyń arasyndaı, qyl ótkizbeı, Kenejıren men Jumataı Jaqypbaevtaı jaqyn etip. Ýaqyt jetkizse, Táńir jazsa.
– Ata-anadan qalǵan muralarymyzdy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý qanymyzǵa sińgen, ony jasyrý múmkin emes. Úıińizde ata-anańyzdyń qoldarynan shyqqan nemese arǵy ata-babalaryńyzdan beri kóneniń kózindeı bolyp kele jatqan qymbat sanalatyn óner týyndylary bar ma?
– Biz shańyraq kótergendegi sheshemniń tigip bergen tór kórpesi áli kúnge kóz aldymyzda, tórimizde jatyr. Kózdiń jaýyn alatyn, sondaı sándi kórpe. Bizdiń úıge kelgen sýretshiler sol quraq kórpeden kóz ala almaı, «oıpyr-aı mynandaı shedevrge otyrýdyń ózi obal ǵoı» dep turǵany. Úıimizdegi múliktiń eń basy, dúnıemizdiń qymbaty sol, anam tigip bergen quraq kórpe.
– Ata-anamyzdyń ónerin aıtqan kezde arǵy tamyrymyz ulttyq ónerimizden aınalyp óte almaımyz. Ulttyq ónerimizdi urpaqtan-urpaqqa mura etip jetkizgen, oǵan sebepker bolǵan usta-sheberler týraly qanshalyqty bilesiz. Naǵyz usta-sheber degende kimderdi aýyzǵa alamyz?
– Árige barmaı-aq, keshegi dúnıeden ótken Dárkenbaı Shoqparovty, ol kisiniń qııamet eńbekqorlyǵyn aıtar edim. Sosyn búginde kóz aldymyzda júrgen Berik Álibaı, Serjan Bashırov, Asylmardan Qadyrbaev, Estaı Dáýbaevty, aǵaıyndy Qulmanovtardy qosamyn. Ásirese, osy sheberlerdiń arasynan Serjan Bashırovtaı zamandasymyzdyń orny men úshin erekshe. Ol – baıaǵydan kele jatqan zergerlik-ustalyq ónerdi ıgerip, tereńin zerttep, qupııasyn meńgerip qoımaı, osy zamanǵa ne keregin bilip qana qoımaı, bolashaqqa nemen barýdy jaqsy bilgen naǵyz sheber der edim.
Halqymyzdyń zergerlik ónerin sonaý bıikten qarap, únemi nazarymda ustap otyrmaǵandyqtan, kóz aldymdaǵy sheberler týraly hám Serjan týraly ǵana aıtyp otyrmyn. Al ol sııaqty, elimizdiń túkpir-túkpirinde men bilmeıtin sheberler mol bolýy bek múmkin.
– «Aq zer» kitabyn jazdyńyz. Sýretshilerdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan bul kitap óz oqyrmandaryna jetti me? Onyń jalǵasy bola ma?
– Sýretshiler týraly jýrnalıst, jazýshylardyń jazǵanyn oqyp júrmiz. Ol kisiler qansha jaqsy jazsa da, bútindeı berilip jazsa da báribir syrttaı jazady. Beıneleý ónerin ishinen syrtqa qaraı lyqsyta jazatyn, dámin, tuzyn, syryn túsinip, julyn tutasynan ótkerip, túsinip emes, sezinip jazǵan múlde bólek. «Shymshyq soısa da qasapshy soısyn» degen sóz bar ǵoı, molbert pen palıtrany ajyrata bilmeıtin adamdardyń sýret óneri týraly jazyp otyrǵanda qarnym ashqandyǵynan aqyrynda qolyma qalam alyp jazyp kettim. Bul da maǵan Qudaı taǵalanyń bergen taǵy bir múmkindigi eken.
«Aq zer» kitabym oqyrman kemip ketken myna zamanda keń kósilip, mol tırajben shyqty dep aıta almaımyn. Biraq sol az ǵana tırajdyń ózin, bir ózi – bir top adamdy elestetetin, sózdi-ónerdi túsinetin adamdardyń qoldarynda ketkeni men úshin mereı. Kitaptyń Shymkent qalasynda turatyn Begiman Ysqaq atty qarııadaı, Atyraýdaǵy ataqty Ilıa Jaqanovtaı, Tuzdybastaý deıtin aýyldan Serik Nurlybaev, Qapshaǵaı qalasynan únemi habarlasyp turatyn Pernegúl Ospanqyzyndaı kemel oqyrmandarymnyń oqyp shyqqany úshin ózimdi baqytty sanaımyn. Sondaı-aq Tólen Ábdik, Serik Aqsuńqaruly, Aıgúl Kemelbaı, Asylzat Arystanbek turpatty qalam ıeleriniń, Músilim Ámze sııaqty mýzyka mamanynyń, Aınabek Ospanov, Qaıyrbaı Zákirov, Seısenhan Mahambetov, Qurmanǵazy Aqashev, Zeınelhan Muhamedjanov, Ádilǵalı Baıandın syndy sýretshilerimniń «Aq zerdi» útir-núktesine deıin qaldyrmaı oqyp shyqqany maqtanysh.
Jalǵasyna kelsek, «Qazaq beıneleý óneriniń álemdik deńgeıdegi alatyn orny qandaı?» degen suraq tóńireginde ónertanýshylarmen aqyldasa otyryp «Aq zerdiń» kelesi kitabyn jazsam degen oıym bar, Táńir jetkizse.
– Shynyn aıtyńyzshy, sýret ónerinen otbasylyq bıýdjetke aıtarlyqtaı paıda bar ma, jumystaryńyz kóp satyla ma? Satylsa qymbat pa, arzan ba?
– Men es bilgeli sýretshi bolsam dep armandadym. Shúkir, adaspaı sýretshilik jolyna tústim. Áýeli gazet-jýrnaldarǵa sýretshi bolyp barsam, keıinnen kitap baspasyna jetsem, osy kúnge deıin otbasymdy, bala-shaǵamdy sýret salýǵa ketken eńbektiń nátıjesimen asyrap keledi ekenmin.
Al endi salynǵan kartınalardyń baǵasy salystyrmaly. Deńgeıine, sıýjetine, kólemine, salyný jetistigine baılanysty túrli baǵada ótedi. Otbasy qorynan artylǵany týǵan-týysqa, kómekke muqtaj jandarǵa aqyryndap jetip jatqan jaǵdaıy bar. Sýretshilik saparynda júrip, bir kún de as-sýdan, múlikten taryqqan kezimiz bolǵan joq. Qudaıdyń sýretshi etip jaratqanyna myń shúkir.
– Áńgimeńizge rahmet.
Januzaq MÚSÁPIR, Qazaqstan Jýrnalıster jáne Sýretshiler odaqtarynyń múshesi, Mádenıet qaıratkeri