Merekeniń álemi

Ádebıet áleminde eń áýeli kórkem áńgi­me, hıkaıat, roman janry paıda boldy ma, álde sol kórgendi kórgendeı ǵyp aınytpaı baıandap beretin jýrnalıstıka paıda boldy ma degenge kelsek, este joq eski zamanda-aq osy eki janr bir-birimen bite qaınasyp, býdandasyp ósip jetilgen syńaıly. Bulaı deıtinimiz, bergi zamandaǵy áıgili qalam­gerler Nıkolaı Leskov, Stefan Sveıg, Emıl Zolıa, Tomas Výlftiń esken jeldeı, tókpe jyrdaı, aýrasy magnıt órisine para-par móldiregen shyǵarmalary kóbine ocherk sıpatynda jazylǵan. Orystyń on toǵy­zynshy ǵasyrdaǵy biraz jazýshylarynyń hıkaıaty ocherk aıdarymen basylǵany má­lim. О́zimizdiń Shoqan Ýálıhanovtyń «Jeti shahar jazbasy» da osynaý ocherk pen hıkaıattyń ara jiginen jol taýyp shyqqan jyly aǵys sekildi. Kisiniń minez quby­lysyn, sezim, oı shyrǵalańyn sóıletken kezde – onyń ósken ortasyn, qoǵamdyq, áleýmettik kózqarasyn, azamattyq paıy­myn túgel qamtý – sol baıaǵy ocherk, kósemsóz sıpatynan aýysqan qubylys. Janr janrdy týǵyzyp, óz-ózinen balalap baıyp otyrǵan. Bázbirde bir-biriniń ornyn basqan, az deseńiz jetildirip, kemeldendire túsken. Endi muny nege tilge tıek etip otyrmyz degenge keletin bolsaq, Mereke Qulkenov eń áýeli qazaq ádebıetine óziniń móldiregen áýezdi, máıin tildi ocherkterimen keldi. Jazýshylardyń qolynan túspeıtin «Qazaq ádebıeti» gazetinde qyzmet istep júrgende, keıinnen «Jalyn» jýrnalyn basqarǵan kezinde ottaı ystyq lebi bet sharpyǵan «Qarapaıym halyq», «Ákim jáne onyń komandasy», «Shyndyq jáne ótirik», «Mınıstr jáne basqa atqaminerler», «Tym orystanyp ketken halyqpyz» atty kúıip turǵan taqyryptardy tereńnen qozǵaǵan shu­raıly kósemsózin oqyp tamsandyq, tany­mymyz keńeıdi. Tynysymyz ashyla tústi. О́z sózi, óz oıy bar, qalamy qýatty avtor­dyń ádebıet álemine enteleı engenin «áý» degennen qup ala qýandyq. Qalamy tóselgen jazýshy qaı taqyryp­ty alsa-daǵy keıipker jan saraıyn erkinshe aralap, oqıǵa-sıtýasııa ústindegi kisiniń psıhologııalyq silkinisin urymtal tustan ustaıdy. Mundaıda ubaq-shubaq baıandaý­dyń qajeti joq. Keıipkerdiń jan qubyly­sy, minez ıirimi aınadaǵydaı anyq shalyn­sa jetedi. Merekeniń áńgimelerin oqyǵan kezde ádemi kórkem fılm kórip otyrǵan­daı bolasyz. Kóz aldyńyzǵa tiri sýret keledi kóldeneńdep. Jalǵyz mysal. «Júrek» áńgimesi. Ptolomeı danyshpandarynyń jazbasyna jú­gin­sek: jer álemdi ǵajaıyp tartylysta ustap turǵan júrek lúpili deıdi. Galaktıka tynysyna, uly yrǵaqtyń syry men sıpatyna adam aǵzasyndaǵy júrek búlkili men lúpili tarta týǵan desedi. Álemniń qudiretin keltirer uly yrǵaqtyń kóshirmesi júrek kórinedi. Ana jatyrynda eń áýeli náresteniń júrek soǵysy paıda bolady eken. Muny búgingi ǵylym dáleldep berdi. «Júrek» áńgimesinde Sársen esimdi keıipkerimiz jer ortaǵa jetkenshe bala tár­bıesine, jetkinshekti adamgershilikti, ıba­ly etip ósirý týraly suq saýsaǵyn súıel etip kóldeı-kóldeı maqala jazǵan kósem kisi. Qyzmetinde ústel men qaǵazǵa shart jú­ginip jazý jazyp otyrǵan Dúısenge zaıyby úıinen telefon shalady. «Tez jetpeseń, mynaý meni sharshatty!» – degen áıeliniń daýysy tym sharasyz estiledi. Álgi sózden Sársenniń kóńili qulazyp sala beredi. Ásirese, jalǵyz ulyn oılaǵanda janyn qoıarǵa jer tappaıdy. Taǵy iship kelipti. Taǵy otbasynda shý shyǵaryp jatyr. Ju­mys­qa qoly barmaı, qaǵaz-qalamyn jınap, eseńgiregen kisideı súıretilip syrtqa shy­ǵa­dy. Ne isteıtinin ózi de bilmeıdi. Av­to­býsqa otyryp, biraz jer júrip, úıine taqa­ǵanda kólikten túsip qalady. Oıy on taraý. «Kóńil túkpirindegi bir túıtkili jıi-jıi mazalaı beredi... Sábı psıhologııasy, bala qabileti, bolashaǵy, qorshaǵan ortamen qarym-qatynasy degen tolyp jatqan máse­le­den birneshe saǵatqa múdirmeı soǵatyn pál­sapasynyń bir basyna jetpeı júrgenine ishteı kúızeledi. Bálkim, boıyn­daǵysynyń bárin jurtqa syılaımyn dep, jalǵyz uly úlgi alarlyq eshteńe qaldyr­maǵan shyǵar. Bálkim, munyń kún saıyn jaǵy sembeı basqalarǵa úıretip júrgen aqyly túkke turmaıtyn, aldamshy, dalbasa shyǵar. Qalaı degenmen de, myna ómir jalǵyz uldyń al­dynda rýhanı da, tikeleı de dármensiz ekenin áldeqashan dáleldep qoıǵan». Bilikti pedagog, qalamy qýatty jýrnalıst Sársenniń jerge qarap osynsha toryǵýynda ne gáp bar? Qaı jerden qatelik jiberdi? Qudyqqa qulaǵandaı quldyrap bara jatqan jerinen jalǵyz uldy qutqarýǵa bolady ma?.. Osy oıdan sharshap, shaldyǵyp kele jatyp Sársenniń júrek talmasy ustap qulaıdy. Endigi kezekte áńgime jelisi kúrt ózgerip, shıyrshyq atqan fabýlaǵa des beredi. Tartys – keıipkerdiń jan arpalysyna aýysady. Kóshe buryshynda tiri ólik bolyp, aıaǵy aspannan kelip qulaǵan kisi. Jurt janynan sabylyp ótip jatady. Ymyrt úıirilip qalǵan. Kóshege keshki samalmen tynystaýǵa shyqqan eki keıýana áńgime qyzyǵyna túsip, kenet aryq jıeginde, aǵash túbinde jaırap jatqan kisini kórip: «Tapqanyn araqqa jumsap, basynyń qaıda qalǵanyn bilmeı jatqan beıbaq qoı», – dep betterin shymshyp óte shyǵady. Endi kósheniń basynan erli-zaıypty jas jubaılardyń qarasy kórinedi. Olar-daǵy sereıip jatqan kisiniń tusynan jyljyp óte beredi. Jigit sóıleıdi: «О́zine de sol kerek, óle ishkeni nesi», – dep. Kelinshek sóıleıdi: «Baıǵustyń basyn súıep jibereıik, halin bileıik», – dep. «Aıaǵyshsyń, júregiń jumsaq», – dep jigit keııdi. «Qatal bolyp barasyń!» – dep qalyńdyǵy ókpeleıdi. Daý ýshyǵyp, jas jubaılar bir-birimen ókpelesip tynady. Aqy­­rynda erli-zaıypty tiri ólik kisiniń tusynan syrǵyp óte shyǵady. Birazdasyn kóshe boıynan oıqastap, jiti basqan jas jigit kórinedi. Jatqan kisini ol da kóredi. Jol jıegindegi oryndyqqa aparyp otyrǵyzýǵa ýaqyt tyǵyz, ári kóringen bireýge kómektesemin dep ústi-basyn búldirip júre me. Kim biledi. Kóp oılanyp turmaıdy, sulap jatqan adamnyń ústinen qarǵyp ótip, súrinip ketkenine de qaramaı, taksı ustaýǵa umtylady. Kezdeısoq dop qýalap oınap júrgen balań qyz ǵana jalt burylyp, tiksine kidirip, shoshyna shyńǵyryp, sheshesine aıtyp, jedel járdem shaqyrtady. Osymen oqıǵa támám. Osy kóriniske, adamdardyń kórer kózge bir-birine qatal, qatygez, meıirimsiz bolyp bara jatqanyna kýá bolǵan oqyrman kún­delikti bala tárbıesine, keleshegimizge oń kózben, adamgershilik bıikten qarasaq qaıtedi degen saýalǵa mańdaı tireıdi. Kináli adam ba, álde zaman ba deıdi! Kináli zaman bolsa – taý tolqyny yǵysqan darııa minez ýaqyt aǵy­syna qaqpaqyl bolmaıtyn nendeı amal ja­saı­myz? Kináli adam bolsa, kúndelikti kúı­beń tirshilikte sýishkilik qıqym qaraketke máz bolyp osylaı júre bermeı, óz ishimizge, óz júregimizge nege úńilmeımiz degen zildeı aýyr saýaldan qaı-qaısymyz bolsa da attap óte almaı, kidirip qalarymyz kámil. Áńgime osylaısha kúıki tirshilikti qaýzaı otyryp bıik fılosofııalyq tolǵanysqa júgindiredi. Mereke Qulkenovtiń monshaq tizgendeı jaýhar áńgimelerin oqyǵan kisi áldebir aıtýy joq aýraǵa arbalyp, tiri sózdiń magnıt óri­sine tap bolǵan kisideı – shym-shytyryq keıipker shyrǵalańyna, sezimniń, qııaldyń kestesine shyrmalady. Jalyqpaısyz. Shar­sha­maısyz. Jeńil ázil, astarly pálsapa, keıip­kerdiń birde shoq, birde muz bolyp qubylǵan metamarfozasy úıire tartyp, sheńberinen shyǵarmaıdy. Jazýshynyń qala­myna ilikken jaı ǵana jerbaýyrlaǵan tirshilik, kúndelikti kórip-bilip júrgen qarapaıym pende – ári sulý, ári nurly, bet ajary bólekshe bolyp shyǵa keletini – álgi aıtqan kásibı sheber­liktiń arqasy. Proza­shynyń kózine kórinetin ıa jaman, ıa jaqsy adam joq, kóp bolǵanda – ómirde joly bolmaı júrgen kisiler, eń quryǵanda – endi bir yshqynsa bıik beleske yrǵyp shyǵa keletin beınetine sengen tózimdiler kórinis tabady. Qulkenov – keıipker somdaýdyń has sheberi! Sózimiz dáleldi shyǵýy úshin «Ǵashyq», «Úreı», «Qylkópir», «Mazasyz tún» áńgi­meleriniń astaryna úńilip, osy qalaı degen kúndelikti kóp túıtkildi, qıyndyqty jú­rek jylýymen, kóńil shýaǵymen jady­ratyp júrgen keıipker jan saraıyna ımenbeı enseńiz bolǵany. Qulkenov kósemsózi – búgingi qany jerge tambaı kúıip turǵan máselelerdi qoz­ǵaýymen qymbat. Oqyrmandy kútpegen oqys oıǵa jeteleıdi, kópten kókeıde qy­jyl bolyp júrgen jáıtti túp tamyrynan qozǵaıdy. Osy qalaı degen kóldeneń sa­ýalǵa júgindiredi. Mysalǵa, avtordyń «Para» atty kósemsózin alaıyq. Buryndary kópshilik para bergenshe bara ber deýshi edi, kele-kele bul sóz maǵy­nasyn múlde ózgertip, bara bergenshe para ber bolyp qoldanysqa tústi deıdi. Para degenińizdiń «qudiretin» aıtaıyn. Balasy nemese kúıeýi kisi qolynan mert bolyp, qylmys jasaǵandar kim ekeni taıǵa tańba basqandaı anyqtalyp tursa-daǵy – qylmysy dáleldenbegendikten degen syl­taýmen jabylyp qalǵan isterdi ómirde jıi estımiz. Bári anyq-qanyq istiń ózin para­nyń arqasynda qylmyskerdi – sútten aq, sýdan taza dep; kinásizdi – bar páleniń uıytqysy osy dep qarańǵy úıge qamaǵan­sha asyǵamyz. Jazýshy elimizge dendeı enip, qıyn keselge aınalǵan, jýyq arada joıyla qoı­maıtyn qaterli derttiń astaryn ashyp, ádi­bin sógip, kóregendik paıymmen kóz aldy­ńyzdan jipke tizgendeı ótkerip shyǵady. Kósemsóz­shilik sheberligine rıza bolasyz, kóńilińiz tolady. Mereke Qulkenov qalamdasymyzdyń biz oqyǵan áńgimeleriniń astaryn ashyp qarasaq – ultymyzdyń boıyndaǵy asyl qasıetterdiń joqshysy, izdeýshisi bolyp shyǵady. Keleshekte bar bolamyz ba, álde bordaı tozamyz ba degen saýaldy álsin-álsin aldymyzǵa tartady... Qazaqy tanym-túsinikti, qazaqy minezdi altyn sandyqtaı asyldap ustalyq, áptıekteı saqtap keler urpaqqa jetkizelik! Olaı etpegen jaǵdaıda – ishki rýh serippemizden aıyrylyp qalamyz degen oıdy álsin-áli esimizge salýshy degim keledi. Osydan biraz jyl buryn Máskeýdegi orystyń úlken jazýshysy Alekseı Baklanov: «Dúnıedegi adamdardy «Aǵaıyndy Karamazovtardy oqy­ǵandar» nemese «Aǵa­ıyn­dy Karamazov­tar­dy» oqymaǵandar dep ekige bólýge bolady» dep maqala jazǵany esimde qalypty. Sol jazýshyǵa uqsap ýáj aıtaıyn. Men de búgingi jas urpaqty eki topqa bólip sóıleıin. Biri: uly mártebeli ádebıetten nár alyp, kórkem, tiri sózdiń qasıetin júregine sińirip ósken urpaq; ekinshisi: álgige qarama-qaıshy – ádebıettiń ıisi murnyna barmaıtyn, tek qana kúndelikti kúnkóris, sýishkilik nápaqasyn oılap ósken urpaq der edim. Kúndelikti tirshilikte kó­rip-bilip júrmiz: uly mártebeli ádebıettiń ýyzyna jaryp ósken jasóspirim kele-kele qaı maman­dyq­tyń tizginin ustasa-daǵy – sol mamandyqtyń bilgiri, sol kásiptiń báıgeden ozyp keler júırigi bolyp shyǵady. О́ıtkeni, ádebıet júrektiń nári, júrektiń uıaty, paıym-parasattyń satysy, ar-ojdan tarazysy, tózim sheńberiniń buzylmas qamaly. Osydan shyǵatyn oı – tiri sózden sher tógip, syr aıtýdyń ustasy, úlken qalamger Mereke Qulkenovtiń qalamynan týǵan jan shýaǵy mol, ýyz tildi, kempirqosaq boıaýly kórkem áńgimesi men kórikti kósemsózi búgingi jas urpaqtyń tálimger tárbıeshisi, ustazy. Qııalyna qanat jalǵap bıikke jeteleıtin, aıaǵyna basqysh qoıatyn, jigerine jiger qosatyn qoldaýshysy. Jaryl­qaýshysy. Jan azyǵy. Baıaǵydan bir teriniń pushpaǵyn qosyla ılesip, qazaq qara sóziniń ystyq-sýyǵyn bastan birge ótkerisip kele jatqan zamandas, syrlas, muńdas Mereke Qulkenovke aıtar úlken tilek – sheberlik mektebińniń shákirtteri kóbeıe bersin! Jazaryń mol bolsyn, tiri sóziń taýsylmasyn, zamandasym! Dúkenbaı DOSJAN. О́zińe qashanda tántimin Qashan kórsem de Symǵa tartqandaı Tik júrip, Tik turasyń.   Sonyńmen-aq kim-kimge de О́zińniń kim ekenińdi Uqtyrasyń.   Qaısar mineziń-aı: Aıtpaısyń, Al aıtsań - Qaıtpaısyń.   О́zim degenge Keýdeńdi jyrtyp, Júregińdi julyp Berýge barsyń. Al biraq kókirek kerip, Namysqa tıgenniń - Qolynda! - О́lýge barsyń.   Ondaıda Qyp-qyzyl órt bolyp Janyp turasyń... Jabyqqan jandarǵa qol ushyn berip, Jolyna sáýle túsirip, Sham bolyp Janyp turasyń.   Keskekti oı, Eskekti sózińdi - Qashan da! - Jaqtap ótemin. Mereke, bilip qoı, Myna ómirde Sendeı dosymnyń Bar ekenin Maqtan etemin!   Mereke, bilemin, Tirlik pen úmitten Turady ár kúniń... Eshkimnen qaımyqpaı Kim-kimniń de Kózine qadalyp Tik qaraıtyn, О́zińe qashan da tántimin. Temirhan MEDETBEK.