Jańa dinı ahýal: Múmkindikter men qaterler

Ǵasyrlar toǵysynda áleýmettanýshy amerıkalyq ǵalymdar Dj. Neısbıt pen P.Abýrdın 2000 jyly HHI ǵasyrdyń alǵashqy jyldaryndaǵy álemdegi eń basty, yqpaldy, jahandyq sıpattaǵy on baǵyttyń (megatendensııalar) ishinde tildik patrıotızm men dinı qaıta jańarý úrdisterin atady. Al BUU qoldaýymen 2003 jyly daıyndalǵan «Álem bolashaǵy pishini» atty eńbekte de on tórt basty úrdisterdiń ekeýi dinı jáne ulttyq jaǵdaılarǵa baılanysty: radıkaldy ıslam ıdeologııasynyń damýy jáne etnostyq ózin ózi taný saıasatynyń kúsh alýy («Sosıalno-gýmanıtarnye» №3, 2011 jyl, 4-5-better). Ulttyq jáne dinı máselelerdiń yqpalynyń ósýin sarapshylar XXI ǵasyrda otarshyldyqqa qarsy kúrestiń jańa tolqynynyń bastalýymen túsindiredi. Eger birinshi tolqyn ekonomıkalyq jáne saıası táýelsizdikke qol jetkizý bolsa, otarsyzdaný zymyranynyń ekinshi satysy mádenı jáne áleýmettik táýelsizdikten arylý bolyp otyr. Osy múmkindik pen qaterler tóńireginde burynǵy otarlanǵan elder men otarlaýshy elder tereń oılanýda. Dinı ahýal deńgeıleri HH ǵasyrdyń 80-jyldary Keńes Odaǵynda júrgizilgen zertteýlerge qaraǵanda, tórt adamnyń biri dinge ártúrli deńgeıde mán berse, qalada olar 10 – 20%, aýylda 30 – 40% bolǵan, olardyń ara­syn­da aǵa urpaq, áıelder basym. Kópdindi keńes­ter elinde ıslam dinindegiler óz dinine basqa­lar­dan berigirek bolǵan sııaqty. Dindi moıyn­daý­shy­lardyń meshitke, ne shirkeýge barýǵa múmkin­dik­te­ri bola bermegen, sondyqtan otbasynda dinı merekeler, salt-dástúrlerdi ustanǵan. Dinge degen yqylas, ásirese, keńestik ıntellıgensııa ara­syn­da joǵary kóringen. Ol dinge bet burdy degendi bildirmeıdi, biraq ulttyq mádenıet, ádebıet, ási­re­se aýyz ádebıetin, sáýlet ónerin, arheologııa, et­nografııa, til bilimin, mýzeı qundylyqtarynyń mánin, mazmunyn dinniń rýhanı yqpalynsyz tú­si­ne bermeıtindigine kóz jetkizildi, ateızm salda­ry­nan jas urpaqtyń tóltýma órkenıetten, rýhanı qundylyqtan jat bola bastaǵany aıqyn sezildi. Keńes bıligi taraǵannan keıin Qazaqstanda «Di­nı senim jáne dinı birlestikter týraly» Zań dinı qyzmetke, dinı ilimderdi nasıhattaýǵa, dinı áde­bıet­terdi taratýǵa, qulshylyq etýge erkindik berdi. Dinı ahýal týraly sóz qozǵaǵanda onyń eki deń­geıin eskergenimiz jón: jappaı buqaralyq deń­geıdegi dinı sana men joǵary dinı ınstıtýttar deńgeıi. Buqaralyq deńgeıdegi dinı sanany sara­la­saq, bul dúnıede barlyǵyn «din amanmyn» deıtin qazaq, HH ǵasyrdyń 20-jyldary, ásirese jastar dinnen ateızmge bet bursa, HH ǵasyrdyń aıaǵynda táýelsizdikpen birge dinı senimge de erkindik al­ǵannan keıin, taǵy da jastar, endi dinge asa qy­zyǵýshylyq tanytty. Osylaı saǵattyń maıatnıgindeı dinı sanadan ateızmge, ateızmnen dinı sa­naǵa aýytqýdamyz. 2009 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha, Qazaq­stan halqynyń 70,2%-y musylmandar, 26,3-i hrıs­tıandar, 0,1%-y býddıster, 2,8%-i eshqandaı dinge senbeıtinder, 0,5%-y jaýap berýden bas tart­qan. Ádette túrki tildes halyqtardy musyl­man dinine oılanbaı jatqyzady. Biraq halyq sa­naǵy kórsetkendeı, qazaqtardyń 0,4%-y (39 172) adam hrıstıan dinine, 1 923-i – ıýdaızmge, 749-y – býddızmge, 1 612 adam basqa dinderge ótken. 98 511 qa­zaq eshqandaı dinde joq. 26 085 adam jaýap bermegen. Sonymen birge, ózbekterdiń de 0,4%-y, uı­ǵyrlardyń – 0,5%-y, tatarlardyń – 10,2%-y, tú­rikterdiń – 0,3%-y, ázerbaıjandardyń – 2,5%-y, qyrǵyzdardyń – 0,9%-y hrıstıandar eken. Sondaı-aq orystardyń – 1,4%-y, ýkraındardyń – 0,9%-y, nemisterdiń – 1,6%-y, koreılerdiń – 5,2%-y, be­lorýstardyń – 0,8%-y, polıaktardyń – 0,7%-y, basqa usaq etnostyq toptardyń 34,7%-y ıslamdy qa­byldaǵan. Qazaqstandyqtardyń din tań­daý­yn­da, sóz joq, aralas nekeniń de yqpaly bar. Taǵy bir nazar aýdaralyq másele: ýkraındardyń – 7,3%-y, nemisterdiń – 14%-y, koreılerdiń – 28,5%-y, belorýstardyń 7,8%-y eshqandaı dinde joq. Ártúrli etnostar din ilimin tereń bilmegenmen, «qazaq bolǵandyqtan musylmanbyz», «orys bolǵandyqtan pravoslavıelikpiz» degendeı ózde­rin belgili bir dinge, konfessııaǵa jatqyzady, son­daı-aq dinge senbeıtinder de bar. «Dúnıe – shyr aınalǵan bir dóńgelek» degendeı, ózgermeli, qubylmaly zamanda birqatarymyz dúrmekke erip, ártúrli toptyń jeteginde de ketip jatyrmyz. Dinı ahýaldyń ekinshi deńgeıi – bul dinı ınstıtýttar men uıymdar, konfessııalar, olardyń qurylymdary, birlestikteri, basqarý ortalyq­ta­ry. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XVII ses­sııa­synda sóılegen sózinde Prezıdent Nursultan Nazarbaev: «Táýelsizdiktiń 20 jylynda Qa­zaq­stan aýmaǵynda jumys isteıtin dinı qaýym­das­tyqtardyń sany 700-den 4500-ge deıin ósti», – dedi. Elimizde dindi tanyp bilýge talpynys ar­typ, din rýhanı ómirimizdiń negizine aınalyp keledi. Sonymen birge, dinge oralý barlyq post­ke­ńes­tik elderde, sonyń ishinde Qazaqstanda da, zaı­yr­ly memlekettegi dinniń orny, din men memleket qarym-qatynastary týraly máseleler tóńire­gin­de pikirtalastar týǵyzdy. Basqa elderdegi dinı ahýal, sondaı-aq elimizdegi «jańa dinı» kozǵa­lys­tardyń memleketimizdiń áleýmettik-psıho­lo­gııalyq ómirine yqpaly da búgin ótkir máselege aınalyp otyr. Ártúrli dinder men konfessııalardyń olar­dyń jolyn ustaýshylar men uıymdarynyń, so­nymen birge, olardyń bılikpen, azamattyq qoǵam­men qarym-qatynasy eldegi dinı ahýalǵa yqpal etedi. Dinı ahýal áleýmettik ortadan, aınaladan aýlaq ońashalanǵan álem emes, ony eldegi áleý­mettik, saıası, rýhanı-psıhologııalyq ahýaldan bólip qaraýǵa bolmaıdy. Eldegi dinı ahýaldy tereńirek túsiný úshin Reseı men Qazaqstandaǵy din jaǵdaıyn saralap kóreıik. 2000 jyly Reseıde «Reseı pravoslavıe shirkeýiniń áleýmettik tujyrymdamasynyń negizderi» atty HHI ǵasyrdaǵy baǵyt-baǵdaryna ar­nal­ǵan tujyrymdama maquldandy, ol dintanýshy ǵalymdardyń da taldaýynan ótti. Resmı baǵdar­la­ma shirkeýlerge ǵana emes, memlekettik bılikke, zaıyrly uıymdarǵa, ár shirkeý múshesine ar­nal­ǵan. Tujyrymdama din men memleket arasyndaǵy qarym-qatynastyń tıimdi modelin usynady, ony ekinshi sózben aıtqanda, sımfonııa, nemese ún­des­tik deıdi. Orys pravoslavıe shirkeýi vızan­tııa­lyq dástúr – bılikti qasterleýden bas tartyp, bı­liktiń qol astyndaǵy baǵynyshty din emestigin, memleketten, memleket basyndaǵy tul­ǵa­larmen jaqyndaspaı, boılaryn aýlaq sa­la­tyn­dyqtaryn málimdedi. Bılikti qoldaýdyń da shegi barlyǵyn eskertti: dindi syılamaıtyn, eldi dinnen ajyratýǵa tyrysatyn memlekettiń árbir qadamyna shirkeýdiń qarsy bolatyndyǵyn eskertti. Sonymen birge ortaq el múddesi úshin memleketpen birlesip jasaıtyn isterdiń baǵyttaryn aıqyndady («Osnovy sosıalnoı konsepsıı rýsskoı pravoslavnoı serkvı» («Sosıologıcheskıe ıssledovanııa, 2001 j. №8). Al endi búgin dintanýshy ǵalymdar Reseıde memleket pen orys pravoslavıe shirkeýiniń ja­qyn­dasýy Konstıtýsııa sheńberinen ashyqtan ashyq shyqty dep alańdaýshylyq bildirýde. Ol shirkeýdiń memlekettik qyzmet, oqý oryndary, áskerı, mádenıet salalarynda yqpaly ósip, memleket dinshil (klerıkaldyq) sıpat alyp, din ús­tem­digi kúsheıýde, shirkeý tipti bıliktiń dinge to­lyq beıimdelýin talap etip otyr («voserkovlenıe vlastı») delinedi. Al bılik partııasy – «Birtutas Reseı» bul nıetke qarsy emes, barlyq zań jo­ba­laryn pravoslavıe din múddesi turǵysynan saraptamadan ótkizilýin qoldady. Osydan kelip ǵa­lymdar orys qoǵamy úlken qaýip-qaterdiń aldyn­da tur, dep alańdaıdy («Relıgııa ı pravo», 2011 j., №1). Pravoslavıe, ıslam jáne basqa da mádenıetti nasıhattaý degen jeleýmen taza dinı bilim berilýde, al ol zaıyrly qoǵam, zaıyrly bilimge jat delinedi. «Bilim tý­ra­ly» Zańǵa «dinı bilim» degen uǵym engizilýi oqý oryndarynda endi mıssıonerler men sektalarǵa dinderin nasıhat­taýǵa jol ashyl­dy deýshiler kóp. Búgin álemde, ásirese, Batysta eýroposentrızm ıdeologııasyna ne­gizdelgen ıslam dinine, musyl­man­darǵa degen qarsylyq basym. Mysaly, Reseıde, ásirese, Sol­tús­tik Kavkazdaǵy soǵys jyldary ıslam dinin shettetý oryn aldy. Ishki ister mınıstrligi men orys pravoslavıe shirkeýiniń ynty­maq­tas­tyq týraly musylmandardan ońasha qabyldaǵan kelisimi «azamattardy rýhanı arandatýshylyqtan qorǵaý» dep ataldy. Reseıdiń qaýipsizdik keńesi men pravoslavıe dinı birlestikterimen ótken kelisim de osy pishinde ótti. Búgingi Patrıarh Kırıll Reseıdegi musylman­dar­dyń sanyn kemitip kórsetip, 20 mln.-ǵa jetken, halqynyń 15%-dan astamyn quraıtyn mu­syl­mandardy nábári 4-5% dep, Reseıdiń pravoslavıe eli ekendigine basymdyq berýge tyryssa, kezinde patrıarh Aleksıı II de «Reseıdiń ıdeo­lo­gııasy parvoslavıe» degen bolatyn. Reseıdiń bir­qatar óńirlerinde meshitter salýǵa qarsylyq áli kóp. (E.Abdýlagatov, «Rossııskıe pravoslavnye ı mýsýlmane: obshıe problemy – raznye vzglıa­dy». «Obshestvennye naýkı ı sovremennost», 2004, №2). Búgin ıslam dinin qu­byjyq etip kórsetip, ekstremızm qaýpin tek ıslamnan kórý etek alǵan. Sońǵy kezde Norvegııada bolǵan jantúrshigerlik terrorıstik oqıǵa aqy­ly­nan adasqan bireýdiń áreketi emes. Andres Breıvık óziniń qylmysyn qoǵamnyń kóńilin aýdara­tyn «qajetti aıýandyq» dep esepteıdi, ol musyl­man­dardyń Norvegııany otarlaýyna qarsylyq dep baǵalaıdy. Musylmandardy eýropalyqtar ıs­lam dini men saltynan bas tartpaıdy dep aıyptaıdy. Bizdiń elimizde ıslam dininiń orny bólek. Qa­zaq sııaqty otarlanǵan ulttar úshin dástúrli qun­dylyqtardy, ult mádenıetin, dástúrli dinin qol­daý óte mańyzdy. Islam dini – ǵasyrlar boıy ul­ty­myzǵa tirek, órkenıetimizdiń qazyǵy bolǵan jáne bola beretin mádenıet qurýshy, orny bólek rýhanı kúsh. Degenmen, biz óz ustanymymyzdy to­lyq anyqtaı almaı keldik. Batys pen Reseıdiń ıslam dinine degen salqyndyǵy Qazaqstanda da seziledi. Ol – buqaralyq aqparat quraldary ar­qyly aǵylyp kelip jatqan ádebıetterdiń, onyń ishinde ǵylymı dep atalatyn eńbekterdiń de yqpaly. Bir sózben aıtqanda, aqparattyq eks­pan­sııa ıslam dinine salqynyn tıgizýde. «Dinı ekstremızm», «ıslam ekstremızmi», «ıslam fýndamentalızmi» uǵymdaryn biz oılanbastan qabyldap, oqýlyqtarǵa engizdik jáne onda ıslamǵa kóleńke túsirý nıeti jatqanyna mán bermedik. «Ekstremızm» (fr. tilinen extremisme, lat. extremus) – shekten shyǵý degen maǵynany bildiredi. Biraq «shekten shyqqan» kózqaras, «áreket» dep naqty neni aıtamyz degen saýalǵa jaýap alýan túrli. Negizi ol tek Konstıtýsııanyń, zańnyń ta­labymen ólshense kerek. Ártúrli lańkestik áre­ket­terdi dinmen, ásirese, ıslam dinimen baıla­nys­tyrý qate pikir: shynaıy ıslam ekstremızmge, eks­tremızm ıslamǵa jat. Ǵasyrlar boıy máde­nıet­tiń, órkenıettiń negizi bolǵan ıslamdy túrli jaǵymsyz istermen, qantógis ýaqıǵalarmen baı­la­nystyrýdyń astarynda basqa dinderdi tyq­palaý nıeti jatyr. Tórkinimiz Keńes ókimeti ult dese ultshyl dep aıyptaýǵa daıyn turatyn edi. Endi búgin din dese, ásirese ıslam dini týraly sóz bola qalsa, ol dindi ustanýshylarǵa «ekstremıst», «terrorıst», «va­habıst» deıtinder kóbeıdi. Shyndyǵynda, mun­daı anyqtamany tek sot bere alady. Áli de dindi jaý kórmese de, ıdeologııa salasynda báse­ke­les kóre­tin­der bar. Jastardyń kóbirek meshitke baraty­nynan, bolmasa erekshe kıingeninen zaıyr­ly memleketke jasyryn qaýip izdeýshiler joq emes. Dindarlyqty – «fanatızm», radıkaldyq is árekettermen baılanystyratyn psıhologııa óz ishimizde áli de kórinis alyp otyr. Din ata-ba­ba­la­ry­myzdyń qundylyǵynyń negizi degenimizben, áli onyń parqyna bara almaı júrmiz. Orys aqy­ny A.Voznesenskıı aıtqandaı, «my nekreshennye detı sovetskoı ımperıı» dep, búgingi qazaq­tar­dyń da kindigin negizinen ateıster kesken, rýhanı tárbıe almaı, endi kóp dúnıeni oı eleginen ótkizýdemiz. Sondyqtan da zaıyrly memlekettiń ne ekenin bireý bilip, bireýi bilmeı, ateıstik memleketke teńeıdi. Dinı ahýal qalyptastyrý Aqtóbe oblysynyń Shubarshy, Keńqııaǵynda elimizdiń basqa da keıbir eldi mekenderindegi sııaqty ıslamnyń Qazaq eline dástúrli emes toptarynyń barlyǵy burynnan belgili. Biraq dinı alalyq shıeleniske, bultartpaıtyn birbetkeılik teketireske ulaspaǵan. Tapa-tal túste aldyn ala ózderiniń alysqa bara almaıtyndaryn bilse de, qarýly top ashyq qandy qaqtyǵysqa bel býdy. Bul ýaqıǵanyń astarynda dinı emes, qylmystyq qaqtyǵystyń barlyǵy da birden aıtyldy. Biraq kúni búginge deıin bul qylmystyń syry ashylyp, sońǵy núkte qoıylǵan joq. Sondyqtan, el ishinde ártúrli boljamdar men qaýesetter seıilmeı otyr. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XVII ses­sııa­synda sóılegen sózinde N.Nazarbaev: «Men eli­mizdegi dinı ister týraly erekshe aıtqym ke­ledi» – dedi. Elbasynyń din jaǵdaıyna asa nazar aýdarýynyń tereń sebepteri bar. Elimizdegi dinı ahýaldy jahandaný úrdisterinen, álemdik qaıshylyqtardan, ıslam dininiń álemdegi orny, yqpalynan bólip qaraý múmkin emes. Mysaly, Palestına problemasy – ıslam úshin qasıetti jerde Izraıl memleketiniń paıda bolýy, evreı memleketiniń Palestına terrıtorııasyn basyp alýy arab álemin esinen tandyratyndaı etti. Batys­tyń evreılerdi qol­daý­y arab ultynyń namy­sy­na tıdi. 2003 jyly Qa­zaq­stan Parlamenti Máji­lisi dele­ga­sııasynyń Sı­rııa­ǵa sapa­rynda prezıdent Bashar Asadtyń: «Biz Iz­raılmen emes, AQSh-pen Ba­tys­pen soǵysyp ja­tyr­myz, áıt­pe­se bir top evreıge toı­tarys berý biz­ge qıyn emes. Kezinde arab­tar­dy shap­qyn­shy­lardan qorǵaǵan Beı­ba­rys ur­paq­tary – qa­zaq­­tar­dan qarý-jaraq emes, mo­raldyq qoldaý kúte­miz», – degeni esimde. AQSh-taǵy evreı lobbıi jaǵdaıynda Palestına má­se­lesiniń sheshimin tabýy qıyn. Degenmen, búgin kúdikten úmit ba­sym. Al eger kúshtiler osylaı arab elderine, palestı­nalyqtarǵa oıyna kelgenin isteı berse, onda álsizder tarapynan lańkestik áreketter de jalǵasa bermek. AQSh-tyń múddesi bar álemniń kez kelgen elinde syrtqy kúshter ártúrli joldarmen el ishine iritki salýǵa umtyla beretin bolady. Ishki dinı ahýal o basta keńes zamanynyń dó­re­ki ateıstik saıasaty, dinge qarsy júrgizilgen zor­lyq-zombylyq, dinı ǵıbadathanalardyń ja­by­lýy, dinı qyzmetkerlerin qýdalaýmen de baı­lanysty. Táýelsizdikpen birge dinı erkindik alǵan dástúrli dinimizge oralýdy maqsat ettik te, ony naqtylap anyqtaýǵa bilimimiz de, tájirıbemiz de jetkiliksiz boldy, ıslam dinindemiz, musylman­byz dedik. Syrttan kelgenderdiń barlyq ýaǵyz­da­ryn joǵary aqıqat dep qana qabyldap qoıǵan joq­pyz, basshylyqqa aldyq. Osylaı ártúrli jat aǵymdarǵa ıkemdi orta qalyptasa bastady. Olar álemdik tájirıbeden ótken ákki joldaryn Qa­zaqstanda da paıdalandy: meshit, medrese, shirkeý salýǵa syrttan qarjylaı kómek kórsetý, biraq jetekshileri sheteldikter bolýyn basty talap etý, ártúrli qaıyrymdylyq qorlaryn qurý, jastardy arab jáne basqa elderde dinı bilim alýǵa jiberý, olar oralǵannan keıin ustazdarynyń ıdeıalyq ýa­ǵyzdaryn nasıhattaýǵa tıisti bolý. Osy qaýipti eskerip, Reseıdiń 1997 jyly qabyldanǵan «Ar-ojdan bostandyǵy jáne dinı birlestikter tý­ra­ly» zańy shet el dinı uıymdary ókildikteriniń dinı qyzmetpen aınalysýyna tyıym saldy. Eldegi tynyshtyqty, turaqtylyqty myltyq­pen ornata almaımyz. Kórshimiz Reseı tájirıbesi qaza bolǵandardyń ornyn týystary, jerlesteri, nıettesteri toltyryp ósh alý, arandatý jalǵasa beretinin kórsetip otyr. El turǵyndarynan azamat tárbıeleý, ymyrashyldyq, ishteı jek kóre­tin­dermen de syrttaı syılasa bilý, juǵysý, kelisip otyrý da az, óz pikirinde qalý, eldi uıym­das­ty­ryp, dinaralyq, ultaralyq qaqtyǵystardyń aldyn alý mańyzdy bolyp tabylady. Eń bastysy – adamdarǵa ádil qarap, tilektestik, jarastyq tabý, birbetkeılikke jol bermeý. Búgin elimizde ıslam dininiń Qazaqstanǵa ta­raýy, din men ulttyq salt-dástúrimizdiń úılesimi men erekshelikteri, Ábý Hanıfa mazhaby, salafııa baǵyty týraly mazmundy, tereń nasıhat júr­gizilýde. Eldi tárbıeleıtin aǵartýshylyq is dinı ahýalǵa ońdy yqpal etetini sózsiz. Biraq onyń da shegi bar. Bul iste naýqanshyldyq tıimsiz. Aqtóbe oblysynyń Temir aýdany, ásirese, Shu­barshy, Keńqııaq aýyldarynda dinı nasıhat jalyqtyrǵan da tárizdi. Ýaǵyz, nasıhat saıası - áleýmettik, mádenı ómirmen úılesip jatqanda ǵana tıimdi. Memleket pen din birligi, halyqtyń mem­leketke de, dinge de senimi dinı ahýaldy turaqtandyrady. Dinı ahýalǵa, ásirese, radıkaldyq kóńil-kúı­ge, ekonomıkalyq, naryqtyq qatynastarǵa bet alý, eldiń baı men jarlylarǵa jiktelýi, dini bólek shet el jumys kúshiniń taralýy áser etpeı qoımaıdy. Bir jaǵynan, áleýmettik qıyndyqtar, sosıalıstik qundylyqtardyń kúıreýi, nanym-senimderdiń ózgerýi, ekinshi jaǵynan, erkindik jeke adamdardy jańa is áreketterge, ártúrli aǵymdardy tańdaýyna múmkindik týǵyzdy, ıtermeledi, olardyń arasynda radıkaldy pikirler de az bolmady. Áli de ysylmaǵan, ońyn-solyn tanymaǵandar jetekke ere berdi. Resmı esep boıynsha, elimizde jarty mıl­lıon­ǵa jýyq tirkelgen jumyssyzdar bar. So­ny­men birge, 1,7 mln. ózin ózi jumyspen qamtamasyz etýshiler, olardyń 1,3 mln.-y qosalqy úı sharýashy­lyǵyn­da­ǵylar. Resmı statıstıka olardy jumyspen qam­tylǵandar qataryna jatqyzady, al olardyń basym kópshiligi ózderin jumyssyzdar­myz dep sanaıdy. Sondyqtan bıylǵy Qazaqstan hal­qy­na Joldaý­yn­da N.Nazarbaev «О́zin ózi jumyspen qamtyp otyrǵan turǵyndar – bizdiń ekono­mı­ka­myzdyń zor kadrlar rezervi», – dep baǵalady. Shet elderde oqıtyn jastardy belgili bir dinı ıdeıanyń yqpalyna ıkemdeý búgin basty strategııa­lyq maqsatqa aınaldy. Dástúrli ot­ba­sy­lyq, týys­qan­dyq, mádenı ortadan jyraqta júrgen jastar­dyń elin saǵynatyny, jalǵyzdyq kóretini, shettetiletini anyq. Olar meshitke, shirkeýge dinı serikter tabý úshin emes, joldas, dos tabý úshin barady, sol jerde olar ártúrli aǵymdardaǵylarmen pikirles bolady. Sondyqtan, tek shel eldegi dinı oqý ornyndaǵylar ǵana emes, basqa da kolledj ben ýnıversıtetterde oqıtyn jastar ártúli dinı baǵytta bolýy yqtımal. Elge oralǵannan keıin olar dinı ahýalǵa ózinshe yqpal etedi. Aýyldan qalaǵa kelgen jastar da dástúrli emes din sońyndaǵy jerles baýyrlastarynyń jeteginde ketedi. Dinı ahýalǵa ulttyq faktorlardyń tikeleı yqpaly barlyǵy belgili. Qazaqstanda qazaq tiliniń memlekettik til retinde álsizdigi, Reseı telearna­larynyń ústemdigi, teledıdardaǵy ıslam dástúrine jat zorlyq-zombylyqtyń, porno­gra­fııanyń keń taraýy bóten tildiń, mádenıettiń ók­temdigi ǵana emes, bóten dinniń de musyl­man­dar­ǵa shabýyly dep qabyldanatyny anyq. Memlekettik basqarý organdary men ózin ózi basqarý organdarynyń eldegi ahýalǵa jaǵymdy yqpal etý, kesepattyń aldyn alý joldary mol. Olar­dyń ishinde: - eldi mekenderdegi, aýdandardaǵy jaǵdaı týraly quqyq qorǵaý organdarymen árdaıym ózara yqylasty baılanysta bolý; - qalalarda máslıhattardyń páter ıeleri kooperatıvterimen senimdi qarym-qatynasta bolýy, turǵyndar tynysy jaıly habardar bolý; - qoǵamdyq birlestikter, saıası partııalarmen baısaldy pikir almasý; - keıbir jaǵdaıda senim telefony arqyly jal­py óreskel is-qımyldar týraly málimet alyp otyrý; - azamattardyń ár salada da belsendiligin qoldaý, olarǵa yqylas-peıil tanytý, menmendikke jol bermeý; - memlekettik basqarý organdarynda kishi assambleıalarmen qatar etnomádenı birlestiktermen, basqa da ortalyqtarmen baılanysqa jaýapty adamdardy bekitý; - dinı, ultaralyq, áleýmettik ahýal jóninde tá­jirıbeni mezgil-mezgil saralap, jergilikti ob­lys­tyq, memlekettik deńgeıde usynystar daıyndaý; - áleýmettik zertteýler negizinde joǵary oqý oryndary kolledjder men mektep oqýshy­lary­nyń kóńil-kúıin, rýhanı ustanymdaryn anyqtaý; - jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý organdarynyń eldi mekender aýmaǵyn­daǵy bazarlar, saýda oryndary, meıramhanalar, demalys oryndary, sporttyq seksııalar, parkter men zırat oryndary tóńiregindegi ahýaldy qadaǵalap otyrý; - buqaralyq aqparat quraldaryn rýhanı, baıypty, kisilik qasıetke beıimdeý. Dinı ahýal jáne zań Ýaǵyz aıtýshy qaı zamanda da aıtqan ýaǵyzy­na saı áreket ete bermegen. Din birlestikteri men din qyzmetkerleriniń bilmeı, saýatsyzdyqtan, keıde sanaly túrde de zań buzýshylyqqa jol beretini jıi kezdesedi. Sondaı-aq zańdy qadaǵalap, azamattardyń quqyn qorǵaıtyn qyzmetkerler de ádiletsizdikke, zań buzýshylyqqa barýy múmkin. «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» jańa Zańnyń ońdy tustary jetkilikti. 3-baptyń 3-tarmaǵynda memleketimizdiń zaıyrlyq sıpaty baıan etilgen. Burynǵy zańdaǵy «Memleket dinı birlestikterdi qarjylandyrmaıdy» degen tujy­rym alyp tastalǵan. Endi qajet bolǵan jaǵdaıda memleket dinı birlestikterdi qarjylaı qoldaı alady. Ol oryndy, sebebi, birqatar dinı birlestikter shet elderden qarjy alady. Kirispe bólim (preambýla) de basym jurtshylyqtyń oıynan shyǵady. Onda: «Halyqtyń mádenıeti men dinı ómirin damytýǵa hanafı baǵytyndaǵy ıslam jáne pravoslavıelik hrıstıan dinderiniń tarıhı rólin tanıtynyn, Qazaqstan halqynyń dinı murasymen úılesetin basqa da dinderdi qurmetteıtinin, konfessııaaralyq kelisimniń, dinı taǵattylyqtyń jáne azamattardyń dinı nanymdaryn qurmetteýdiń mańyzdylyǵyn tanytatynyn negizge alady», – dep alǵashqy ret tarıhı dinder qoldanǵan. Álemdik tájirıbede tarıhı, dástúrli dinderdi qoldaý daǵdyǵa aınalǵan. Batysta svıashennıkter memleketten eńbekaqy alady, halyq dinı salyq tóleıdi, mektepterde tarıhı dinder – mindetti pánderdiń biri. 12-baptaǵy dinı birlestikterdiń mártebesin aıqyndap, olardy jergilikti, óńirlik, respýb­lı­kalyq dinı birlestikter dep sanyna qaraı taný da ádil sheshim, sebebi, buryn bes múshesi bar sekta men musylmandardyń dinı basqarmasynyń mártebesi zań aldynda birdeı edi. Endi eń kúrdeli másele zańdardy qoldanýynan týyndaıdy. Mysaly, «Ekstremızmge qarsy is-qımyl týraly» Zańda ekstremızm «dinı óshpen­di­lik­ti nemese alaýyzdyqty, sonyń ishinde zorlyq-zombylyqpen nemese zorlyq-zombylyqqa shaqy­rý­men baılanysty alaýyzdyqty qozdyrýdy, son­daı-aq azamattardyń qaýipsizdigine, ómirine, den­saý­lyǵyna, ımandylyǵyna nemese quqyqtary men bostandyqtaryna qater tóndiretin kez kelgen dinı praktıkany qoldanýdy (dinı ekstremızmdi) kózdeıtin is-áreket (uıymdastyrýy jáne «nemese jasaýy») dep anyqtalǵan. Biraq osy zańda quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerine de qoıy­la­tyn talaptar anyqtalmaǵan. Osy zań jáne bas­qa da áleýet qurylymdarynyń qyzmetin retteıtin zańdardyń astarynda aıyptaý, jaýapqa tartý, qadaǵalaý úrdisi basym da, olardyń dinaralyq, ultaralyq, násildik alaýyzdyqpen kúrestegi mindetteri naqtylanbaǵan. Keıde qylmystyq qaqtyǵystar men dinniń ara jigin ajyratpaı dindi kinálaý jıi kórinis alady. Qylmysty dindarmyz degen adamdar jasasa, oǵan din kináli emes. Anyq-qanyǵyna kóz jetkizbeı shúıilý, eskertýler aıtý da kezdesedi. Quqyq qorǵaý organdary men arnaýly qyzmet­ter de óz qyzmetin tym keń maǵynada túsinip, óz qyzmetterinde óz quzyretteri sheńberinen asyp jatady, memlekettik basqa organdardyń qyzmetin almastyrýǵa tyrysýshylyq ta kórinip qalady. Qaı salada da barlyǵyn baqylap, ashsa alaqa­nym­da, jumsa judyryǵymda bolsyn degen nıet oıdaǵydaı nátıje bermeıtindigi belgili. Tizgindep, kúnde «dostyq» áńgimege shaqyrý adamdy ashyndyryp, ózine ózi qol salýǵa deıin aparady. О́kinishtisi, quqyq qorǵaý organdarynda din máselelerin taldaıtyn mamandar joq. Al ártúrli konfessııalyq ortada din sııaqty tabıǵaty kúr­deli, názik máselelerdi túsiný, olardy retteý úshin tek saýatty dintanýshy, eshkimge bura tart­paıtyn mamandar qajet. Arnaıy mamandardyń tapshylyǵynan dinı birlestikter qyzmeti týraly tujyrym sol adamdardyń oı-órisimen baǵa­lansa, talaı qıyndyqtar týary sózsiz. Osynyń saldarynan zań aıasynda qyzmet jasaıtyn dinı birlestikterdi ústi-ústine tergeýden jaǵdaı ýshyǵady. Ekstremızmmen kúresti syltaý etip, azamattardyń nanym-senim máselelerine zańsyz aralasý qatelikterge uryndyryp, ashý-yzany qozdyrýy múmkin. Dinı ahýal osylaı kúrdelenip, janjaldarǵa negiz bolýy múmkin. Basty máseleniń biri – dinı ádebıetterdi taldaý, saraptaý, olardy zııandy dep tabý. Quqyq qorǵaý organdary kúdiktilerdi qamaýǵa alǵanda olardyń úıinen dinı ádebıet tabyldy dep jarııalap jatady. Búgin elimizde dinge qyzýshylyq basym, dinı ádebıetti oqýshylar kóbeıdi. Mysa­ly, sońǵy kezde tipti nemis tilinen orys tiline aýdarylǵan A.Gıtler sózderiniń stenogrammasy jaryq kórdi. Keshegi jáne búgingi de fashızmdi tanyp bilý úshin ol kitap paıdaly, biraq ol kitaptyń ıesi fashıstik ıdeologııa jeteginde degendi bildirmese kerek. Degenmen, solaqaı polısııa, tergeýshi, sot muny qalaı túsinedi? Kórshi Tatarstanda saraptamashynyń taıyzdyǵynan Mu­hammed Paıǵambarymyzdyń hadısteri, 18 ǵasyrdaǵy musylman teologtarynyń eńbekteri zııandy dep tabylyp, sot úkimi shyǵarylǵan. Reseı Bas prokýratýrasy, Reseı múftıler keńesiniń tóraǵasy Sheıh Rafıl Gaınýtdınov aralas­qan­nan keıin ǵana sot máseleni qaıta qaraǵan. Son­daı-aq kóre-tura dinaralyq jáne ultaralyq araz­dyq týdyratyn jaǵdaılardy ústirtin sarap­ta­ma­nyń saldarynan is kóterilmegen jaǵdaılar da bar. Dinı birlestikter múshelerine til tıgizý, dóre­ki­lik kórinisteri de oryn alatyny talaı azamat­tardyń Parlamentke joldaǵan hattarynan belgili. Quqyq qorǵaý qyzmetkerleri azamattardyń ana tiline, salt-dástúrine, mádenı jáne etnostyq erekshelikterin eskergen kúnde ultaralyq jáne dinaralyq syılastyqqa jaǵdaı týady. Eger polısııa qyzmetkerleri men din ustanýshy azamat eki ulttyń ókili bolsa, polısııa qyzmetkerleriniń dóreki minezi, oǵash sózderi dindar adamǵa dini, ulty bóten bolǵandyqtan, oǵan kórsetken arnaıy óreskeldik bolyp kórinedi. Dinı birlestiktermen jumys sypaıylyqty, ádeptilikti talap etedi. Sondaı-aq, polıseılerdiń ǵıbadathanalarda jú­ris-turysy, tártip qaǵıdalaryn, kishipeıildikti saqtaý, dinı qyzmetkerlermen ózderin qalaı us­taýyn, sóılesýin bilýi kerek. О́kinishtisi, bizdiń zań­darda dinı birlestikter men jeke azamat­tar­dyń quqy buzylǵan jaǵdaıda quqyq qorǵaý or­gan­darynyń jaýapkershiligi tereń qarastyryl­maǵan. Olardyń adamgershiligi, tózimdiligi, búgingi tilmen aıtsaq, toleranttylyǵy, baısaldylyǵy da el turaqtylyǵynyń kepili. Dinder týraly málimetter tym taıyz bolǵan­dyq­tan, olar neni qoldap, neni aıyptaýdy bile ber­meı, keıde tipti túgel dindi aıyptaıdy. Namaz oqyǵandarmen, basqasha kıim kıetindermen kúres – kúrestiń eń ońaı joly. Biraq osynyń sal­darynan memleketimizdiń bedeline nuqsan keledi, memleket pen dinge senetin adamdardyń arasyna jik túsedi. Saýatsyz árekettiń saldarynan keıbir dinı birlestikter jumysyn astyrtyn, qupııa júrgizýge, tipti kúmándi toptarǵa enýge májbúr bolady. Abzaly álemdik tájirıbe kórsetkendeı, qu­qyq qorǵaý organdary qyzmetkerlerine arnal­ǵan ıslam, pravoslavıe, katolısızm, protestantızm, ıýdaızm, býddızm týraly jadnama (pamıatka) daıyndap, onda ár dinı ilim týraly qysqasha má­limet, onyń erekshelikteri, dinı birlestikterdiń baılanys telefondary men meken-jaılary kórsetilse tipti oryndy. Aqtóbe oblysyndaǵy oqıǵalar el qaýip­siz­di­gin qamtamasyz etý barysynda ortalyq organ­dar­dyń mindetteri zańdarda aıqyndalǵanyn, al jergilikti memleket basqarý men ózin-ózi basqarý organdarynyń tótenshe ýaqıǵalar, qaqtyǵys tu­syn­daǵy quzyretiniń zańda belgilenbegenin kór­setti. Nátıjesinde jergilikti aýyldyq, aýdandyq, oblystyq bılik ýaqıǵalardyń úndemeıtin kýáger­le­ri ǵana bolyp otyr. Jergilikti eldiń turmy­syn, psıhologııalyq, áleýmettik jáne dinı ahýa­ly­nan qulaǵdar máslıhat depýtattary, turǵyn­dar, ardagerler qandaı da qaıshylyqty sheshýge tıimdi yqpal ete alady. Olar búlikke beıimdilerdi de, qaqtyǵystyń aldyn alý, kelisim tabýdyń múmkindikterin de biledi. Al jergilikti halyq shettetilgen jaǵdaıda qaqtyǵystardy tek kúshpen sheshýdiń joly ǵana qalady, ol qantógisterge ákeledi. Abaı «Adam balasyn zaman ósiredi, kimde-kim jaman bolsa, onyń zamandastarynyń bári vınovat», degen. Demek, memlekettik organdar, buqaralyq aqparat quraldary, otbasylary, ár azamat bolǵan jaǵdaılarǵa kináli. Eldi meken halqyn ýaqıǵalardan qaqpaılaý, yǵystyrý adamdardy eline qorǵanysh, taıanysh emes, álsiz, qaýeset pen qaýip-qater yqpalyndaǵy múshkil topqa aınaldyrady. Sonymen, dinge betburys, dinge senýshilerdiń, dinı birlestikterdiń, uıymdardyń, dinı oqý oryn­darynyń sanynyń tez ósýi elimizde kúrdeli, qaıshylyqqa toly dinı ahýal qalyptastyrdy, elimiz alýan túrli dinderdiń aralasatyn alańyna aınaldy. Bir jaǵynan, demokratııalyq ahýal jańa múmkindikter týǵyzdy, adam tárbıesine jańa qyrynan kelip, rýhanı-psıhologııalyq tár­bıe­ge múmkindik berdi, din musylman aǵaıynnyń basyn biriktiretin, rýshyldyq, júzshildikten joǵary turatyn patrıottyq ıdeologııanyń bir negizine aınalyp barady. Ekinshi jaǵynan, dinı aǵymdar men konfessııalar arasynda báseke­les­tik kúsheıdi. Abaı aıtpaqshy, «keseldi kisi erkin keletuǵyny nesi?» dep, dinı senim bostandyǵyn ártúrli sektalar, jat ilimder kóbirek paıdalanyp ketti. Bul buryn-sońdy bolmaǵan dinı ahýal edi. Keshegi ateıstik qoǵamnan shyqqan bizdiń qoǵam meıirimdi din men dindi búrkemelep júrgen ár­túr­li iritki salýshy toptardy ajyrata almaı, kaýip-qaterdi talaı ǵasyrlar boıy elimizdi tárbıelep kelgen ıslam dininen kóretinder de boı kórsetti. Búgin jańarǵan dinı sanany eldiń basyn biriktirip, mádenıetiniń, dástúriniń tiregine aınaldyrý, din men memleket, din men tárbıe úılesimine qol jetkize bilý – el damýynyń izgiligi mol shapaǵatty joly. Amangeldi AITALY, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor.