Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalada «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 oqýlyq» jobasyn qolǵa alý máselesi oryndy kóterilgen. Osy oraıda ǵylymı eńbekterdi aýdarýdyń da máni zor ekenin aıtqym keledi.
Osy zamanǵy bilim berýdiń standarttary 3-5 jyl saıyn oqýlyqtardyń jańartylyp otyrýyn talap etedi. Biraq, mundaı qubylys ǵylymı eńbekterge tán emes, sonyń ishinde gýmanıtarlyq baǵyttaǵy irgeli akademııalyq zertteýlerdiń qundylyǵy tipten ýaqytqa táýelsiz. Olar ǵasyrdan ǵasyrǵa ozyp, ómirsheń keledi. Sol sebepti oqýlyqtarmen qatar álemdik deńgeıdegi ǵylymı eńbekterdi de memlekettik tilge aýdarýdy qosa júzege asyrý qajet dep sanaımyz.
Rýhanı jańǵyrýda irgeli gýmanıtarlyq týyndylardyń salmaǵy erekshe ekendigi daý týdyrmaıdy. Deı turǵanmen memlekettik tildiń tolyqqandy ǵylym tiline aınalyp, ulttyń ıntellektýaldy áleýetin kóteretin kúshke ulasýy úshin – jaratylystaný ǵylymynda jaryq kórgen álemdik akademııalyq týyndylardy da aýdarý sharalary qabat júrýi kerek. Sebebi ǵylymy órge júzgen elderde, oǵan tartylyp otyrǵan gýmanıtarlyq jáne qoǵamdyq ǵylym salasyndaǵy mamandardyń úlesi bar bolǵany 5-6% -dan aspaıdy. Sondyqtan rýhanı jańǵyrýǵa qosatyn ózge ǵylym salalarynyń (jaratylystaný, tehnıkalyq, medısına, aýylsharýashylyq) úlesi qomaqty ekendigin esten shyǵarmaýymyz kerek.
Rýhanı jańǵyrýdyń negizgi máselesi retinde «Memlekettik til – ǵylym tili. Qazaq tilindegi 100 ǵylymı eńbek» dep atalatyn jobamen árbir ǵylym salasyna qarasty jekelegen mamandyqtar boıynsha aýdarma jumystaryn júrgizýdi qolǵa alýdy usynamyz. Akademııalyq irgeli ǵylymı eńbekterdiń qazaq tilinde sóıleýi – memlekettik bıýdjetten jumsalǵan qarjyny aqtap qana qoımaıdy, ol sonymen birge uzaq jyldar boıy ulttyń ıntellektýaldy qoryna qyzmet jasap, tıimdiligin eseleı túsedi.
Irgeli, sondaı-aq qoldanbaly ǵylym salasyndaǵy eńbekterdi memlekettik tilge aýdarý jumysyn Ulttyq aýdarma bıýrosyna nemese Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ózine tikeleı tapsyrýǵa bolady. Ǵylymı aýdarma qyzmetine jumyldyrylatyndardy shartty túrde eki topqa bólip qarastyryp otyrmyz. Bulaı bólýdiń negizine aýdarma jumysyna aqy tóleý ólshemi alynady:
Birinshi topqa – aqy tólenbeıtin ǵylymı-aýdarma qyzmeti jatqyzylady. Bul sanatqa memlekettik tapsyrys boıynsha bilim alyp jatqan PhD doktoranttardy jumyldyrýǵa bolady. Sebebi olardyń oqýy, shákirtaqysy jáne eki jyl qatarynan shetelde taǵylymdamadan ótýi memlekettik bıýdjet esebinen qarjylandyrylady. Sondyqtan bólingen memleket qarjysynyń aıasynda onyń tıimdiligin arttyrý – PhD doktorantýra ınstıtýtynyń zertteýshilik taǵaıynyna saı keledi dep esepteımiz. 2016-2017 oqý jylyna memlekettik tapsyrys boıynsha 585 oryn bólingen bolsa, bıylǵy 2017-2018 oqý jylyna 1280 oryn berilip otyr.
Ekinshi topqa – aqy tólenetin ǵylymı-aýdarmashylyq qyzmet jatady. Olardy 3 sanatqa bólip qarastyramyz: 1) Memlekettik jáne jeke JOO-nyń oqytýshylyq-professorlyq quramy. 2015 jylǵy málimet boıynsha 38 087 adam osy sanatta jumys istep jatqan jáne onyń 51,4% ǵylymı dárejege ıe;
2) Memlekettik, sondaı-aq memlekettik emes ǵylymı-zertteýshilik mekemelerdiń ǵylymı qyzmetkerleri. Keıingi jyldardaǵy málimet boıynsha elimizde 392 ǵylymı mekeme qyzmet jasap otyr. Olardyń ǴZI nysanyndaǵysy – 245, JOO-lar quramyndaǵysy – 89, ózgeleri – 58. Atalǵan mekemelerde 18 930 maman-zertteýshi naqty ǵylymı izdenistermen jumys isteýde;
3) Aqyly negizde PhD doktorantýrada bilim alýshylar.
Endi árbir topqa jatatyn ǵylymı aýdarma qyzmetiniń mazmunyna jeke-jeke toqtalyp ketelik.
Birinshi topqa jatatyn PhD doktorantýrada bilim alýshylar ǵylymı jáne pedagogıkalyq kadrlar jasaqtaýda 2006 jyldan bastap negizgi róldi atqaryp keledi. Ǵylymı dáreje alýdyń bekitilgen tártibine saı PhD doktoranttar ǵylymı zertteýdiń nátıjelerin nóldik emes ımpakt-faktormen belgilenetin sheteldik baspalarda (Thomson Reuter nemese Scopus) jarııalaýy tıis. 2015 jylǵy statıstıka boıynsha PhD doktorantýra baǵdarlamasyn aıaqtaǵan 533 túlektiń tek 175-i ǵana (32,8%) dıssertasııalaryn merziminde qorǵaýǵa shyǵara alǵan. Mundaı tómen kórsetkishtiń basty sebebi – sheteldik basylymǵa jarııalaýdyń kúrdeliligi, aqylylyǵy, ýaqytty ustaıtyndyǵy, basylymnyń redaktorlyq qyzmetiniń eskertpelerimen jumys jasaý jáne t.b. tolyp jatqan suraqtardyń bolýy. Sheteldik baspaǵa maqalasy der kezinde jarııalanbaǵandyqtan PhD doktoranttardyń kópshiligi daıyn turǵan dıssertasııalyq jumysyn merziminde qorǵaýǵa shyǵara almaı, qoldary baılanyp otyrǵan jaǵdaı bar. Budan bir jaǵy PhD doktorantýra ınstıtýtynyń tıimdilik kórsetkishteri tómendese, ekinshi jaǵynan joǵary bilikti mamandy qajet etetin otandyq eńbek naryǵynda esesin jiberýde.
Sondyqtan 2011 jyly 31 naýryzda BǴM №127 buıryǵymen bekitilgen «Ǵylymı dárejelerdi taǵaıyndaý erejeleriniń» 6-tarmaǵynyń tıisti bóligine kelesideı tolyqtyrý engizýdi usynamyz: «Sondaı-aq, sheteldik irgeli jáne qoldanbaly ǵylym salasynda jaryq kórgen akademııalyq eńbekti memlekettik tilge aýdarǵan tulǵalar úshin resenzııalanatyn halyqaralyq ǵylymı jýrnaldardaǵy jarııalanymdar talap etilmeıdi».
Mundaı sheshim, birinshi kezekte PhD doktorantýra ınstıtýtynyń tıimdiligin arttyryp qana qoımaıdy, ol sonymen birge bitirýshilerdiń merziminde qorǵaýǵa shyǵýyna múmkindik bergen bolar edi.
Ekinshiden, PhD doktorantta demokratııalyq tańdaý múmkindigi qalyptasady. Sheteldik resenzııalanatyn basylymǵa jarııalaý nemese taqyrybyna qatysty sheteldik akademııalyq ǵylymı eńbekti memlekettik tilge aýdarý máselesin óz qalaýy boıynsha anyqtaıdy.
Úshinshiden, memlekettik til bolyp tabylatyn qazaq tiliniń – ǵylym tili retindegi mártebesi nyǵaıyp, ıntellektýaldy áleýeti artady. Ǵylymı uǵymdar men túsinikterdiń apparaty, kategorııalar júıesi qazaq tilinde sóıleý arqyly otandyq ǵylymı oıdyń baıýyna qomaqty úles qosady. Bul degenimiz, jyl saıyn orta eseppen keminde 50% bitirýshi sheteldik akademııalyq ǵylymı eńbekti qazaq tiline aýdarady degen sóz. Sóıtip berilgen oryn sanyna qaraı jyl saıynǵy aýdarylatyn ǵylymı eńbekterdiń sany da eselep, artyp otyrady. Máselen, sońǵy málimetterdi eskerer bolsaq (2016-2017 jyldary – 585 oryn, 2017-2018 jyldary 1280 oryn bólingen), mundaı bastama jylyna keminde álemdik deńgeıdegi 300-700 ǵylymı týyndynyń turaqty túrde qazaq tiline aýdarylyp otyrýyna jol ashqan bolar edi. Aıta ketýimiz qajet, aýdarylǵan ǵylymı eńbek tolyqtaı memleket esebinen jarııalanatyndyqtan ınternet jelisinde tegin taratý maqsatynda Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń merzimsiz paıdalanylýynda bolýy tıis.
Tórtinshiden, dıssertasııalyq zertteýmen baılanysty ǵylymı eńbekti qazaq tiline aýdarý arqyly PhD doktoranttarymyz da otandyq ǵylymdy damytýǵa súbeli úles qosady, ýaqytyn utymdy paıdalanady, zertteýshilik qabiletin ashyp, ǵylymı quzyretin keńeıtedi, qazaq tildi ǵylymı oıdyń stılderi qalyptasady jáne eń bastysy, kóptegen qazaq jastarynyń boıynda bar ult aldyndaǵy azamattyq paryzyn oryndaýǵa degen yntasy jolǵa túsip, umtylystaryna qolaıly jaǵdaı jasalady.
Aıtylǵan máselelerdi qoǵam ómirine engizý úshin mynandaı naqty sharalar atqarylýy qajet dep oılaımyz:
1. Árbir ǵylym shıfry boıynsha 100 irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı eńbekterdiń tizimin ázirleý. Mundaı tizim keminde jylyna bir ret tolyqtyrylyp otyrylýdy qajet etedi. Bul rette JOO janyndaǵy Ǵylymı keńesterge tikeleı tapsyrma berý arqyly jumysty úılestirýge bolady. Kafedralardyń usynystary negizinde JOO-nyń Ǵylymı keńesteri Bilim jáne ǵylym mınıstrligine óz tizimderin bere alady. Zamanaýı reıtıngter boıynsha tizimniń basynda turǵan 100 ǵylymı eńbekti kompıýter arqyly tańdap alýǵa da bolady. Sondaı-aq, PhD doktorant úshin ǵylymı jetekshisiniń kelisimimen tizimge enbegen, alaıda zertteý taqyryby úshin mańyzdy dep esepteletin ǵylymı týyndyny arnaıy hat arqyly quzyrly organdy habardar ete otyryp, bekittirip alýyna jol ashyq hám erkin bolýy tıis.
2. BjǴM janynan Ǵylymı aýdarmany úılestirý ortalyǵyn qurý. Onyń mindetine keminde 2 túrli máseleni úılestirip otyrý qyzmeti jatady dep esepteımiz:
1) ınternet jelisinen portal ashý arqyly árbir PhD doktorantqa berilgen aýdarma jumysynyń elektrondy esebin júrgizý jáne baqylaýda ustaý; 2) aýdarylǵan eńbekterdiń ınternet jelisinde tegin paıdalanýǵa ornalastyrylýyn uıymdastyrý men avtorlyq quqyq máselesin sheshý.
Ekinshi topqa jatatyn JOO-nyń oqytýshylyq-professorlyq quramy (budan ári – OQP) men ǵylymı-zertteýshilik mekemelerdiń ǵylymı qyzmetkerleri ǵylymı aýdarma jumysyn aqyly negizde júzege asyratyn negizgi kontıngentti quraıdy. Bulardyń basty ereksheligi sol, aýdarylýǵa jatatyn sheteldik ǵylymı týyndyny óz qalaýlary boıynsha tańdaı alady. Sebebi, mamandardyń atqaryp kele jatqan ǵylymı-zertteýshilik, sondaı-aq pedagogıkalyq tájirıbesi qandaı ǵylymı týyndyǵa qajettiliktiń bar ne joq ekendigin dál bilip, dóp túsýine múmkindik beredi desek artyq aıtqandyq bolmaıdy. Sondyqtan da ǵylymı-aýdarmashylyq bastamalarǵa tek qoldaý kórsetip, bar bolǵany shyǵarmashylyq qyzmettiń erkin damýyna qolaıly jaǵdaı jasalýy tıis. Bul oraıda, Ulttyq aýdarma bıýrosyna nemese Bilim jáne ǵylym mınıstrligi janynan qurylýy múmkin Ǵylymı aýdarmany úılestirý ortalyǵyna ózderi jumys istep otyrǵan mekemeniń atynan tapsyrys berý arqyly ǵylymı aýdarmamen aqyly negizde aınalysa berýine shynaıy jaǵdaı jasalýy tıis.
Búgingi tańda ǵylymı kadrlardy ázirleýde tek qana memlekettik tapsyrysqa negizdelgen júıe ózimiz kórip otyrǵandaı kadr tapshylyǵyn qalyptastyryp otyr. OQP-nyń ǵylymı dárejelik kórsetkishi kúrt tómendep ketti. Máselen, bir ǵana fılosofııa mamandyǵyna memlekettik tapsyrys boıynsha 2016-2017 oqý jylyna bar-joǵy 3 oryn berilgen. Ǵylymnyń ónertapqyshtyq áleýetin arttyramyn degen memleket úshin bul jaǵdaı teńizge tamǵan tamshydaı ǵana áser qaldyrýdan ary aspaıdy. О́zge ǵylym salalarynyń da jaǵdaıy osy deńgeıde. Alaıda PhD doktoranttardy ázirleýge qatysty bıylǵy jyldyń memlekettik tapsyrysy eki esege ósýi kóńil qýantarlyq. Birtindep bolsa da ilgerileýshilik bar ekendigin baıqaımyz.
Sol sebepti sońǵy kezderi aqyly negizde oqytylatyn PhD doktorantýra qyzmeti qaıta jandana bastady. Bul jaǵdaı óz qarjysyna oqyp jatqan PhD doktoranttarǵa ǵylymı aýdarma qyzmetin aqyly negizde júzege asyrýǵa múmkindik beredi dep esepteımiz. Alaıda onyń sapasy men kólemine qoıylatyn talaptar naqty aıqyndalyp, baqylaý erejeleri pysyqtalǵany jón.
OQP men ǵylymı qyzmetkerlerdiń ǵylymı-aýdarmashylyq jumysy kelesideı jaǵymdy sıpattarǵa ıe:
Eń áýeli, óz salasynyń mamany retinde damýyna, zertteýshilik qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa, kásibıligi men quzyrettiligin jetildire túsýge múmkindik alady.
Ekinshiden, mundaı múmkindik ǵylymı aýdarma jumysy úshin belgilengen tarıf boıynsha memleket esebinen qarjylandyrylyp, qosymsha tabys kózine ıe bolady. Bul óz kezeginde qazaq tildi ǵalymnyń áleýmettik mártebesine oń áserin tıgizbeı qoımaıdy.
Úshinshiden, otandyq ǵylymnyń aǵymdaǵy suranysyna eń qajetti degen eńbekterdiń aýdarylýyna jáne bastysy óz kásibiniń mamandarymen sapaly aýdarmalardyń jaryq kórýine jol ashady.
Tórtinshiden, JOO-lar janynda ǵylymdy damytý saıasatyna oń yqpalyn tıgizip, ýnıversıtetterdiń, OQP-nyń reıtıngteri óse túsedi. Sondaı-aq jeke JOO-lary men ǵylymı mekemelerdiń de jalpyulttyq ǵylymı aýdarma qyzmetine bir kisideı belsene qatysýyna múmkindik ashyp, ǵylymdy qoldaýdyń qosymsha qarjy kózderin tabýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Memlekettik tilge sheteldik irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı eńbekterdi aýdarý qyzmeti keminde 3 túrli sharalar kesheninen turýy qajet: materıaldyq yntalandyrý; ıdeologııalyq-moraldyq qoldaý; uıymdastyrýshylyq-quqyqtyq qyzmet.
Qoryta kelgende, memlekettik tildi ǵylym tiline aınaldyrýǵa qatysty naqty usynystarymyzdyń bir parasy osy. Quzyrly mekemeler men ǵylymı qaýymdastyq bizdiń kózqarasymyzdy qoldap, jetildire túsedi degen úmit bar.
Qazybek DAÝTALIEV, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, fılosofııa magıstri, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıaty
MÁSKEÝ