Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev: «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» Jarlyqqa qol qoıyp, halqymyzdyń rýhanı keńistigine tarıhı jol ashyp otyr. Bul – zaman talabynan týyndap otyrǵan aıtýly oqıǵa.
Sonymen qatar táýelsiz, órkenıetti memleketterge tán tarıhı ulttyq qundylyqtarymyzdyń qulpyrýyna jol ashylady degen sóz. Latyn grafıkasyna ótýdiń basty tiregi – ult tiliniń bolmysyn saqtaý, al bilimniń negizgi irgetasy álipbıden, ulttyq jazý úlgisinen qalanady.
Atalmysh másele kóterile bastaǵannan-aq UǴA akademıkteri Á.Qaıdar, О́.Aıtbaı, R. Berdibaı bastaǵan ǵalymdar latyn álipbıine kóshýdi qýana quptady. Alaıda bul úderis uzaqqa sozylyp ketpeı me eken degen úreıdiń bolǵany da ras. Biraq jańa álipbı Elbasynyń tikeleı basshylyǵymen talqylanyp, Jarlyqqa qol qoıyldy degen aqpardy estigende qýanyshymyz qoınymyzǵa syımaı turdy. О́ıtkeni bul is az ýaqytta tyńǵylyqty oryndaldy. Elbasynyń osyndaı kemel isiniń nátıjesinde Qazaq eli túbi bir, dini ortaq, tili uqsas túrki dúnıesimen bir maqsat, bir múdde jolynda jaqyn aralasatyn bolady. Álipbıdi kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý qazaq tiliniń halyqaralyq dárejege shyǵýyna, týysqan túrki jurtymen rýhanı, mádenı, ǵylymı, ekonomıkalyq qarym-qatynastyń kúsheıýine jol ashady. Túrki áleminiń qara shańyraǵy bolyp sanalatyn Qazaqstan endi ortaq isterdi júrgizýde de keń múmkindikterge ıe bolyp otyr. Latyn qarpine kóshý – jańa qubylys, jańa dáýirdiń bastalǵandyǵynyń naqty belgisi.
Biz latyn qarpin buryn da qoldanǵanbyz, biraq sol kezdegi ımperııanyń kúshteýimen kırıllısaǵa óttik. Endi, mine, táýelsizdigimizdiń tusynda qazaq memleketi óziniń tól álipbıin qabyldap, ony búkil álemge áıgiledi. Qazaq qoǵamy álipbı máselesin 1993 jyldan beri talqylap, ábden pisirip, kemeline jetkizdi. Hımııa salasynyń mamany bolsam da, tap osy máselege baılanysty baspasóz betinde meniń de birneshe maqalam shyqty. Bul máselemen 1991 jyly, sonaý KSRO kezinde N.Á. Nazarbaevtyń óz ıdeıasymen ashylǵan Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq Qazaq-túrik ýnıversıtetiniń rektory bolyp qyzmet atqara júrip aınalysa bastaǵan edim. Túrkııadan, basqa da shet memleketterden kelgen stýdentter men oqytýshylar kóp boldy. Olar: «Biz kırıllısany bilmeımiz, sondyqtan bizge ýnıversıtet kóleminde qoldanysta bolatyn latyn grafıkasyn jasap berseńizder, biz tezirek qazaq tilin meńgerer edik», degen ótinishin aıtty. Sóıtip UǴA akademıgi Rahmanqul Berdibaıdyń jetekshiligimen, ýnıversıtet ǵalymdary birlese otyryp, Ahmet Baıtursynov jasap ketken qazaq-latyn álipbıin negizge ala otyryp, ýnıversıtettiń ishki qoldanysyna arnap qazaq-latyn álipbıi men qazaq-túrik sózdigin jasap shyǵardy. Latyn álipbıimen men sol kezden bastap shuǵyldanyp kelemin.
Jaqynda Prezıdent Jarlyǵy shyqty, burynǵy 42 áripten turatyn ári til tabıǵatyn buzatyn eski álipbıdiń ornyna 32 áripten turatyn jańa, zamanaýı, ómirsheń álipbı keldi. Endi bilek sybanyp, ony tájirıbege tezirek engizýimiz qajet. Sonda ǵana bul álipbıdiń basqa elderdiń álipbılerinen kósh boıy ilgeri ári óte qolaıly ekeni kórinedi. Tildiń qadir-qasıetin arttyrý úshin ár sózdiń jazylý erejeleri, emleleri saraptalýy kerek. Keıbir dybystardy durys qoldaný máselesi orfografııalyq sózdikterde daý týdyrmaıtyndaı oryn alýy tıis.
Jańa qazaq álipbıiniń negizgi artyqshylyǵy – onyń zamanaýı álem standartyna sáıkes kompıýterge beıimdelgendiginde. Sonymen qatar biz eshýaqytta basqa elderge, sonyń ishinde Brıtanııanyń tájirıbesine táýeldi bolmaýymyz kerek. Olar óz álipbıin orta ǵasyrlarda qabyldaǵan. Túrkııa da óz álipbıin 1928 jyly qabyldady, ol ýaqytta eshkim ınternet pen kompıýterlik tehnıka zamany keletinin bilgen joq. Bizdiń Elbasymyz bekitken álipbı UǴA ǵalymdarynyń pikirinshe eń zamanaýı bolyp tabylady, sondyqtan qabyldanǵan qazaq álipbıin qoldap, ony tezirek qoldanysqa engizýge baılanysty kelesi bir ǵana, aýdarma jumysynda kezdesetin dáıeksóz keltirý úshin qajet usynysymyz bar:
– qysqartylǵan 8 áriptiń barlyǵy naqty belgilenýi qajet, mysaly, ıo – «i’o»; s – «ts»; , ıý – «i’y’», ıa – «i’a», sh – «s’s’», e – «e»; – «<» (jińishkelik dybys belgisi), – «>» (jýandyq dybys belgisi). Keıingi eki belgi matematıkada qoldanylatyn «az, kishi» nemese «kóp, úlken» degen uǵymdardy bildiretin, standarttyq kompıýterlerde bar belgiler.
Qorytyndylaı kele, Elbasynyń kóregendigimen qabyldanǵan jańa qazaq álipbıi elimizdi halyqaralyq órkenıet keńistigine jeteleıtin úlken isterdiń biri bolady. Bul álipbı álemdik órkenıettegi qazaq tili men elimizdiń gúldengen jańashyl ult retinde bedelin odan ári bekite túsetinine kúmánimiz joq.
Murat JURYNOV,
UǴA prezıdenti, akademık, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty