Qazaq sırk óneriniń qarashańyraǵy – «Qazaq memlekettik sırki» taıaý ýaqytta jarty ǵasyrlyq beleske qadam basqaly otyr. Elimizdiń qaıtalanbas mádenı oshaǵy, myńjyldyq Almaty shaharynyń kórnekti óner ordasynyń irgetasyn qalap, ǵajaıyp manej áleminiń paıda bolýyna, kásibı sırk ujymynyń qalyptasýyna zor úles qosqan, sanaly ǵumyryn sarp etken óner marqasqalary men el tulǵalaryn keler urpaq umytpaýy tıis.
Osynaý bekzada hám mehnatty, sıqyrly óner jolynda asaý armanyn erttep minip, qııaǵa qanat qaqqan, dóńgelengen manejdi kásibiniń mánine aınaldyrǵan, ómirimen táýekel etken sańlaqtar sanaýly ǵana. Saf altyndaı taza ónerdiń qıyndyǵy sol, erkelik pen qatelikti kótermeıdi, múlt ketkendi keshirmeıdi. Sondyqtan osyndaı kıeli ónerdiń buıdasy kózsiz batyrlar men jolbarys júrektilerge, qabylandaı ábjilderge ǵana buıyrady. Sırk óneriniń qudireti men qasıeti, sıqyry qaıtalanbas mánerimen erekshelenedi. Bul óner jas býyndy jyldamdyq pen eptilikke, eńbekqorlyqqa, yjdaǵattylyqqa, tazalyqqa baýlıdy. Menińshe, sırk – óner ataýlynyń injý-marjany.
Qazaq halqynyń dástúrli mádenıetiniń ón boıynda sırk óneriniń kórinisi shet qalmaǵan, qaıta dalanyń ómir saltymen bite qaınasqan. Kóshpendi halyqtyń aspan kóginde qalyqtaǵan qyrany, jelmen jarysqan jylqysy qazaqtyń ulttyq bolmysymen jasasyp, zamanaýı rámizderden oryn alǵan. Qazaq halqynyń kóshpeli turmysyndaǵy jaýgershilik, batyldyq, eptilik, asaý arǵymaqtardy baǵyndyryp, at qulaǵynda oınaý óneri ejelden áıgili bolatyn.Tabıǵatpen etene ǵumyr keshken kóshpendilerdi osy ónerdiń alǵashqy ıeleri desek jarasymdy. Qazaqtyń saıatshylyq salty men qusbegilik dástúrinde de sırktiń bastaýy jatyr. Sondyqtan sıqyrly sırk óneri qazaqtyń qanynda baǵzydan bar, ata saltymen daryǵan qasıet.
Halyq ishinde quralaıdy kózge atqan mergender, túıeni ústindegi júgimen kótergen túıe balýandar, jelmen jarysqan jelaıaqtar álemdi moıyndatyp, aıtýly festıvaldarda atoı saldy. Uly dalada atadan qalǵan dástúrli mádenıet, saıypqyran babalarymyzdyń bekzat óneri ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasyp, zaman talabyna saı kásibı sırk óneriniń ómirge kelýine uıytqy boldy.
* * *
Álqıssa, Jetisý óńirindegi Sarytaýqum eliniń baıy, bıi Qalı Ordabaıuly Gúljıhan Ǵalıqyzynyń ákesi edi. Qoly ashyq, jomarttyǵy elde joq, myńǵyrtyp mal aıdaǵan Qalı aqsaqal Keńes ókimetiniń qyryna iligip, jer aýdaryldy. Uly Ramazan Ordabaev Orman sharýashylyǵy mınıstri, keıin Narynqol aýdanyn basqarǵan bilikti maman edi. Ol kisi de «jaladan» qutylmaı, baıdyń balasy retinde qýǵynǵa tústi. Ol kezde Gúljıhan Lenıngradtaǵy zań ınstıtýtynda oqyp júrgen. Ákesi men aǵasy «halyq jaýy» degen atqa ıe bolǵan soń, Gúljıhan oqýdan shyǵyp qalady. Tumandy sýyq qalada qarshadaı qyz dalada qalǵanmen ustazdary kómektesip, «Máskeýge Qazaqstan ókildigine bar» dep keńes berip, poıyzǵa otyrǵyzyp jiberedi. Máskeýde Turar Rysqulovqa kezdeskeni jaıly Gúljıhan Ǵalıqyzynyń nemere inisi Maıdan Myrzahmetuly bylaı deıdi:
«Turar Rysqulovqa kezdesýdiń ózi bir hıkaıa. Gúljıhan qabyldaýǵa júz jetpis segizinshi adam bolyp tirkelipti ǵoı, sodan áıteýir bir kezde Turar shyǵyp qyzdy shyramytsa kerek, kezeksiz bólmesine alyp kiredi. Qarny ash qyzǵa shaı berip otyryp áńgimelesedi. Sóıtip: «Sen endi Gúljahan Ordabaeva emes, Gúljıhan Ǵalıeva bolasyń, – dep qujatyn ózgertip beredi. – Qalqam, sen meni tanymaǵan shyǵarsyń, men seniń aǵańnyń dosy Turar Rysqulovpyn ǵoı», – degende qyz bas salyp eńirep jylap, kórgen qorlyǵyn aıtyp muńyn shaǵady. – Aǵam men ákemdi ustap áketken soń osyndaı halge tústim, – dep óksigin basa almaı uzaq jylaıdy. Sodan Turar Rysqulov ony Máskeýdegi óner ınstıtýtynyń janynan ashylǵan eki jyldyq stýdııaǵa oqýǵa túsiredi».
Gúljıhan Ǵalıevanyń ıdeıasy men kúsh-jigeri arqasynda sol kezdegi QazKSR OK-tiń birinshi hatshysy D.A.Qonaevtyń tikeleı qoldaýymen jáne Mádenıet mınıstri Ilııas Omarovtyń pármenimen Almaty qalasynda Qazaq memlekettik sırk ǵımaratyn salý týraly sheshim qabyldandy. Kásibı sırk ujymyn qurý jolynda Gúljıhan Ǵalıeva zor eńbek sińirdi, bolashaq sırk ónerpazdaryn Máskeý, Saratov qalalaryna daıyndyqqa attandyrdy, tipti keıbir jastardy óz aqshasymen oqytty, tálim berdi. Vladımır jylqy zaýytynan 15 sáıgúlikti ózi mingen poıyzǵa tıep ákeldi.
Máskeýden altynǵa da aıyrbastamaıtyn naǵyz sırk úshin jaralǵan tulparlardy ákelý degen erlikpen para-par is edi. Odan qala berdi Jambyl oblysyndaǵy Lýgovoı sharýashylyǵynan da aýyzdyǵymen alysqan asaý arǵymaqtardy satyp alý úshin Úkimetten 40 myń rýbl bólgizdi. Bul sol kez úshin qyrýar aqsha edi.
Qazaq memlekettik sırkiniń kásibı ulttyq óner ujymy Qazaq KSR-niń halyq ártisi Gúljıhan Ǵalıevanyń jetekshiligimen 1970 jyly uıymdastyryldy. Almaty qalasyndaǵy estradalyq sırk stýdııasynyń alǵashqy ártisteri birinshi qoıylymyn Saratov qalasyndaǵy sırk manejinde qazaqtyń ulttyq «Medeý» baǵdarlamasymen ashty. 1970 jyldyń 24 shildesindegi osy qoıylym qazaq ulttyq sırk óneriniń týǵan kúni retinde tarıhta qaldy.
Qoıylymnyń rejısseri G.Perkýn, ssenarııin jazǵan Iý.Blagov, kórkemdep bezendirý jumystaryn júrgizgen sýretshiler A.Falkovskıı men E.Kırık, mýzykasyn KSRO halyq ártisi N.Tilendıev, Qazaq KSR eńbek sińirgen qyzmetkerleri L.Hamıdı, A.Botbaev, M.Moller jazdy. Daıyndyq jattyǵýlaryn pedagog-rejısserlar, ustaz-jattyqtyrýshylar V.Revıakın, G.Toqaev, A.Sokolov, Iý.Kasýba, A.Gýtovskıılar júrgizdi. Horeografııa sabaǵyn A.Gabaeva men A.Bosanovskıı, grım sabaǵyn G.Dybov júrgizdi, akrobattardy tájirıbeli sport jattyqtyrýshysy G.Kornev daıyndady. Qazaq sırkiniń alǵashqy quramynyń negizin qalaǵan ártister Almaty respýblıkalyq estrada-sırk stýdııasy men memlekettik estrada sırk ýchılıshesiniń (GÝSEI, Moskva q.) túlekteri bolatyn.
1970 jyldyń tamyz aıynda qazaq sırk ujymynyń alǵashqy tusaýkeser qoıylymy Sport saraıynda ótti. Sodan bastap Qazaq memlekettik sırkiniń ártisteri Keńes Odaǵy boıynsha gastroldik saparǵa attanyp, kórermender tarapynan árqashanda joǵary baǵaǵa ıe boldy.
Az ýaqyt aralyǵynda talaıdy tańdaı qaqtyrǵan sırk ujymy 1972 jyly erekshe arhıtektýramen salynǵan «Sıqyrly kıiz úı» ǵımaratyna kóshti. 1980 jyly sırk óneriniń damýyna qosqan eńbegi úshin Qazaq sırkine «Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ujymy» ataǵy berildi. Qazaq sırkiniń shyǵarmashylyq órleýi men zor jetistikterine mádenıet janashyry Gúljıhan Ǵalıqyzynyń qosqan úlesi qomaqty. Tipti ondaǵan jyldar boıy kórermenge jaımashýaq kúlki syılaǵan «Tamasha» oıyn-saýyq otaýynyń paıda bolýyna da Gúljıhan apamyzdyń sebepker bolǵanyn kópshilik bile bermeıdi.
1969 jyly Qazaq KSR-niń halyq ártisi Gúljıhan Ǵalıevanyń uıymdastyrýymen «Gúlder» respýblıkalyq memlekettik estradalyq jastar ansambli quryldy. 1976 jyly Gavanada ótken jastar festıvalinde top jaryp, laýreat atandy, álemniń áıgili sahnalarynda qazaqtyń án-bı óneriniń qudiretin moıyndatty. Qazaqtyń kúmis tańdaı ánshi, myń buralǵan qarakóz arýlarynyń aıtumaryndaı bolǵan «Gúlder» ansambli eshkimge uqsamaıtyn, ózgelerge ultymyzdyń án-bı ónerin áıgili etken shoqtyǵy bıik, baǵy men baby kelisken juldyzdy ujym boldy. Qazaq estradasynyń alǵashqy qarlyǵashtary, halyqtyń ystyq yqylasyna bólengen halyq ártisteri Sara Tynyshtyǵulova, Roza Rymbaeva, Naǵıma Esqalıeva, sondaı-aq Qanat jáne Aıtkúl Qudaıbergenovter, Baqtııar Taılaqbaev, Sembek Jumaǵalıev, Aıjan Nurmaǵambetova, Baqyt Shadaevalar «Gúlder» ansamblinen túlep ushyp, ónerdiń kógine qanat qaqty. Sonaý 60-70-jyldar qazaqtyń án-bı, sırk óneriniń «altyn ǵasyry» desek, buǵan búkil ómiri men qajyrly eńbegin arnaǵan Gúljıhan Ǵalıeva syndy sheber uıymdastyrýshy menedjer, janashyr jandardyń zor úles qosqanyn búgingi urpaq umytpaýy tıis.
Bıylǵy jyldyń sáýir aıynda elimizdegi tuńǵysh Qazaq memlekettik sırk ujymynyń irgetasyn qalaǵan, ultyn shyn súıgen, ónerin ulyqtaǵan uly júrek ıesi, Qazaq KSR-niń halyq ártisi Gúljıhan Ǵalıevanyń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı, «Qazaq memlekettik sırkinde» sırk maıtalmandaryna arnaıy mýzeı ashyldy. Qazaq ónerin damytýǵa sanaly ǵumyryn arnap, qara nardaı órge súıregen Gúljıhan Ǵalıevanyń esimi el jadynda máńgi saqtalýy tıis dep sanaımyn.
Baqyt Bokebaev, «Qazaq memlekettik sırkiniń» dırektory, Mádenıet qaıratkeri