Keshegi bilimdi bolýǵa umtylǵan keńestik dáýirde ómirden quıryqty juldyzdaı óte shyqqan, bar bolǵany 15 jasynda halyq jastaryn izine ilestirgen Ǵanı Muratbaevty bilmeıtinder neken-saıaq edi. Bıyl Ǵanı Muratbaevtyń 115 jyldyǵyn týǵan topyraǵy Qyzylorda oblysy Qazaly óńiri atap ótkeni aıan. Belsendi jastar arasynda Ǵanı Muratbaev atyndaǵy respýblıkalyq marapat taǵaıyndaldy.
Ár zamannyń óz juldyzdary bar. Ǵanı Muratbaevtyń Ortalyq Azııa men Qazaqstan jastar qozǵalysyn uıymdastyrýshylardyń biri jáne BLKJO men Kommýnıstik Jastar Internasıonalynyń qaıratkeri bolǵanyn umyttyrmas estelikter, kóshe attary bar. Eger sarǵaıǵan tarıh paraqtaryna kóz salsaq, on bes jasar bozbalanyń alasapyran kezeńde mártebeli de ókiletti uıymnyń músheligine qabyldanýy da tegin emes.
Endeshe sol jarqyrap ótken jalyndy qyrshyn qazaqty izdeıtinder bar ma? Bizdiń «Bir sýrettiń syry» aıdarynyń aıasynda, ar jaqta bulyńǵyr tartqan Ǵanı Muratbaevtyń eskertkishiniń túbinde gúl ustap turǵan ájeı kim?
Qysqasy, 1924 jyly qazan aıynda Ǵanı Muratbaev Qazalynyń qyzy Baqytjan Qurmanbaıqyzy úılenedi. Baqytjan ájeıdiń esteligine súıensek, bylaı deıdi: «Men elden erekshe kórikti bolǵanym joq. Onyń ústine bilim alyp ta jarytpaǵan kezim. Bar-joǵy 16 jasta edim. Shamasy, jastar jınalǵan jerde ótkir pikir aıtyp, kózge tússem kerek. Májilisten soń Ǵanıdyń ózi keldi. Áńgimemiz birden jarasty. Kóp uzamaı birlesip otaý qursaq degen nıetin ańǵartty. Sodan keıin, Ǵanı ekeýmiz Máskeýge kelip, komsomol qyzmetkerlerine arnalǵan úıdiń aıadaı bir bólmesine qonystandyq. Maǵan bári tańsyq Ǵanı jumystan qoly qalt etkende Máskeý kóshelerin aralatatyn.
Ǵanı ajarly, onymen áńgimeleskende betine qaraı bergiń keletin edi. Jáı sóıleıtin. Bizdiń qýanyshymyz, baqytty kúnderimiz uzaqqa sozylmady ǵoı. Ǵanı 1925 jyly 15 sáýirde 23 jasynda «Bıik taý» sanatorııinde uzaq naýqastanyp, sol naýqastan kóz jumdy. Máskeýdegi Vagankov zıratyna jerlendi. Ǵanıdy aqtyq saparǵa attandyrýǵa arnalǵan qaraly mıtıngi jasalyndy, oǵan 15 myń adam jınaldy...».
Al sırek sýretti túsirgen qyzylordalyq fototilshi Bolat Omarálıev ol kisini eki ret kórip, fotoǵa túsirgenin aıtady. Ǵanı Muratbaevtyń mereıtoıyna oraı, Qazaly qalasynda ashylǵan murajaıdyń tilek kitabyna Baqytjan apaı estelik jazyp jatqanda túsirip aldym deıdi.
– Bul sýretti 1985 jyldary túsirdim. Qyzylorda qalasynyń ortalyq stadıony aldynda Ǵanı Muratbaevtyń eskertkishi turatyn. Bir kúni sol jerden ótip bara jatsam, úlken kisi eńkeıip eskertkishke gúl qoıyp jatyr eken. Toqtap qarasam, Baqytjan apaı. Jalǵyz ózi júr. Sol jerde osy sýretti túsirdim. Apaı jylaǵan-aý shamasy, betin ormalymen súrtip turdy. Kóńilsiz óńin kórip, eshqandaı artyq-aýys suraq qoıa almadym, – deıdi Bolat Omarálıev.
Qanshama jyldar ótip, zamana ózgerse de Ǵanıdaı arysyn izdep júrgen Baqytjan apaı jaıly derekter izdestirgenimizde, tyl jáne eńbek ardageri Shyrynkúl Ahmetovanyń Ǵanı Muratbaevtyń jubaıymen aralasqany jaıly qysqa áńgimesin taptyq.
«Baqytjan apany kezdestirip, dos, týys bolý tarıhy marqum joldasym Aıýp Aldońǵarovtyń arqasy. Joldasym qyzmet babymen Qazaqstannyń túkpir-túkpirinde eńbek etti. 1944 jyly Jambyl oblysynyń Sverdlov aýdanyna jumys babymen keldik. Mine, sol ýaqytta Aıýp osy Ǵanıdyń jubaıy bolǵan Baqytjan apa men keıingi kúıeýi Jumaǵalımen tanysyp, dos bolyp, týys etip aldy.
Jumaǵalı aǵa ekeýinen Roza jáne Bolat esimdi balalary boldy. Bilýimshe, Baqytjan apa 1992 jyly dúnıe salǵan. Ol kisimen 1949 jyldan beri kezdesken emespin... Baqytjan apanyń aıtýynsha, Ǵanı Máskeýden elge oralǵan kez bolsa kerek. Janynda – senimdi «nókeri» Jumaǵalı Eleýsizov bolady. On bes shaqty jastyń basyn biriktirip, olardy oqýǵa shaqyrady. Solardyń ishindegi Baqytjandy jar etip tańdaıdy. Sóıtip qolań shashty, bota kózdi arý Baqytjan apa men Ǵanı bas qosady», delingen osydan bes jyl burynǵy «Halyq» gazetindegi suhbatta.
Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan»
ALMATY
Sýretti túsirgen Bolat OMARÁLIEV