Kóshim Esmaǵambetov - zertnama zergeri

Ulylardan osyndaı ulaǵat qalǵan. Bul oraıda tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Kóshim Esmaǵambetovtiń týǵan ult tarıhynyń ózekti máselelerin ekshep, zertteýde, Qazaqstannyń rýhanı jáne zııatkerlik áleýetin órkendetýge qosqan úlesi qomaqty ekendigi aıdaı aqıqat. Máskeýdegi P.Lýmýmba atyndaǵy Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetin tarıhshy jáne aǵylshyn tiliniń mamandyqtary boıynsha úzdik bitirgen bilikti mamannyń birneshe shetel tilin jetik meńgerýi ǵylym áleminde úlken múmkindikterge jol ashty.

Naqty ári shynaıy derekterdi talap etetin tarıh ǵylymynda «Kóne Qazaqstandy kórgender» atty alǵashqy týyndysynan bas­tap óziniń aıshyqty dara jolyn qalyptastyrýǵa kúsh saldy. Árıne, munyń ózi aıtýǵa ǵana ońaı, «ınemen qu­dyq qaz­ǵandaı» kıeli ǵylym jolyn­daǵy talaı asý ońaılyqpen aly­na qoımaıdy. Sheteldik mura­ǵattar men kitaphanalarda kóp zerdeleýdi qajet etetin Qazaq­stan tarıhynyń kópshilikke beımálim, beıtanys jaıttary kúrdeli taqyryptarǵa ózek boldy. Sheber pýblısıst, professor Kóshim Esmaǵambetov qazaq halqynyń uly perzenti – Abaı Qunanbaevty Batys álemine birinshi bolyp tanystyrǵan Amerıka jýrnalısi Djon Kennan bolǵanyn alǵa tartady. Onyń XIX ǵasyrdyń 80-jyldarynda Semeıde bolǵan kezinde saıası jer aýdarylǵan A.Leontevten Abaıdyń qalalyq kitaphanada Batys klassıkteriniń eńbekterimen tanysyp júrgendigi týraly estigeni oqyrmandar esinde bolsa kerek. Osy habardy tolyqtyra túsýge qajetti materıaldar tabylar ma eken degen nıetpen Djon Kennannyń Nıý-Iork kitaphanasyna saıahat kezindegi jazbalary, fotokórinisteri saq­talǵan qory bar ekendigin aıtyp, qazaq tilinde («Azııa»), aǵylshyn tilinde («Qazaqstan») maqalalar jarııalanǵany jó­ninde tilge tıek etedi. Mun­daı qundy derekterdiń mańyz­dylyǵy joǵa­ry ekendigine talas joq.

Qandaı salada bolsyn, ásirese, tarıhı zertteý derekteriniń naq­tylyq pen shynaıylyqqa jáne aqıqatqa negizdelýi onyń qunyn da, mánin de arttyrmaq. Bul oraıda azamattyq pozısııasy myqty tulǵanyń qandaı da bolsyn kúrdeli taqyrypty qozǵasa da árdaıym óziniń kásibı sheberlik bıiginen kórinýi, ásirese, til baılyǵynyń qunarlyǵy aıqyn ańǵarylýy súısintedi. Máselen, kólemi shaǵyn bolsa da salmaǵy atan túıedeı zertteý ekendigin dáleldeýdiń qajeti joq sııaqty. 

Máselen, joǵaryda aty atal­­­­­­­ǵan eńbekte jáne bas­qa da ­ki­­tap­­tarda kópshilik qyzyǵý­shylyǵyn týdyratyn derekter eriksiz nazar aýdartady: Úńilip kóreıik – 1736 jyly Kishi júz hany Ábilqaıyrdyń Aral teńizi mańyndaǵy ordasynda bolǵany jónindegi aǵylshyn sýretshisi Djon Kestldiń kúndeligi týraly tarıhı derek qundy jádiger retinde mańyzdy. Onyń basty sebebi Djon Kestldiń arqasynda Ábilqaıyr hannyń, Bopaı ha­nymnyń, Eraly sultannyń sýretteriniń saqtalyp qalýynda. Tarıhı derekte baıandalǵandaı, eski gotıkalyq shrıftimen 1784­ jyly jarııalanǵan bul qu­jattyń qazaq tilindegi aýdarmasy (E. Tórehanov), professor Kóshim Esmaǵambetovtiń ǵylymı túsiniktemeleri jáne alǵysózimen 1996 jyly «Arys» qorynan, al ekinshi basylymy Astanada ja­ryq kórdi. Zertteýshiniń mun­daı ma­ńyzdy oqıǵaǵa oǵan jaýap­kershilikpen qarap, kúsh-qýatyn sarqa jumsaýy onyń tulǵalyq azamattyq kelbetin ashyp, aıqyn­daı túsedi. 

Tabıǵat bergen darhan darynymen, dara qoltańbasymen erekshelený ekiniń birinde kezdese bermeıtin sırek qubylys. Ádette, qýatty qalamnan ǵana ta­­­ny­mdyq, tárbıelik mańyzy joǵary, baǵaly dúnıeler týady. Máselen, kezekti zertteýlerdiń birinde «Ulybrıtanııada – V.Konollı, H. Seton-Ýotson, A.Shıhı, Dj. Ýıller, Fransııada – A. Bennıgsen, Karrer D.Ankoc, Z. Lemarse-Kelkeje, Amerıka Qurama Shtattarynda – E.Bekon, L.Krader, M.Ryvkın, R.Olýort, Germanııada – E.Sarkısıans, B.Shpýller t.b. bastaǵan pro­fes­sorlardyń Qazaqstan týraly eńbekterinsiz bizdiń tarı­hı tanymymyzdyń tolyq bolýy múmkin emes» dep atap kór­setip, janashyrlyq tanytýy – ıgi­likti istegi kirshiksiz ǵy­ly­­mı ta­zalyqty ańǵartqandaı. Osy­laısha Qazaqstan tarıhyn she­tel tarıhnamasy arqyly sarap­­­­taýdyń negizin saldy.

Sózimiz dáleldi bolýy­ úshin UǴA akademıgi, tarıh­ ǵylym­darynyń doktory, professor Bolat Kómekovtiń tujy­rymyn keltirsek artyq bolmas:  «Parasat paıymy, tabıǵı daryny mol azamat dúnıejúzilik órkenıet jetistikterin ult múd­­­desine paıdalanyp, halyq ıgi­ligine aınaldyrý baǵytynda súbeli úles qosty. Atap aıtar­lyǵy, professor Kóshim Esma­ǵambetovtiń bir emes, birneshe shetel tilderin jetik meńgerýi ǵa­lymnyń álemdik tarıh ǵyly­myndaǵy sony ǵylymı baǵyttar men mektepterdegi zamanaýı oı-pikirlerdi qadaǵalap otyrýyna múmkindik berdi. Qazaqstan tarıhyn álem­dik tarıhnamanyń quramdy bóligi ekendigi týraly túsinikti ornyqtyrǵandardyń biri retinde «Deıstvıtelnost ı falsıfıkasııa», «Chto pısalı o nas na Zapade», «Qazaqtar shetel ádebıetinde» jáne basqa da eńbekterin atap aıtqan jón.

...Ǵylymı shyndyq úshin kúreste ol jaltaqtamaı, naqty da dá­leldi sóıleı otyryp, týrasyn aıtady. Ultymyzdyń tá­ýelsizdigi men túrkitektes el­derdiń azattyǵy úshin ǵumy­ryn sarp etken saıası qaırat­ker M.Shoqaıdy tanyp, tanytýda ulan-asyr qyzmet at­qarǵan taǵylymdy ǵalym Kó­shim Lekeruly «Mustafa Sho­qaı shy­ǵarmalary tolyq jına­ǵynyń» on eki tomdyǵyn quras­tyryp, or­asan zor eńbekti aıaq­tady. Alash arysynyń eńbekteri orys, aǵyl­shyn, fransýz, nemis, polıak, shaǵataı, túrik, grý­zın, t.b. tilderde jazylǵan nemese­ jaryq kórgen. Onyń eńbek­teri Fransııa, Germanııa, An­glııa, Túrkııa, Reseı, Grýzııa, О́z­­bek­stan, AQSh, Shveısarııa t.b. elderdiń muraǵattary men ki­tap­hanalarynda shashyrandy kúı­de ushyrasady. Ultqa qajet osy asyl qazynamyzdy ınemen qu­dyq qazǵandaı arshyp alyp, Otanymyzǵa oralýǵa jol saldy. 

Qazirgi ýaqytta ǵylym ále­min­degi óte súbeli, bul irge­li eń­bektiń jaryq kórgen tom­da­rynyń tusaýkeserine arnalǵan Halyqaralyq ǵylymı konferensııada (2013 j. 12 jeltoqsan) otandyq ǵalymdar Á.Derbisáli, M.Ábýseıtova, D.Kishibekov, Á.Nysanbaev. M.Qoıgeldıev, Syrtqy ister mınıstrliginiń Aıryqsha tapsyrmalar jónindegi elshisi A.Arystanbekova, Orta Azııany zertteý ınstıtýtynyń dırektory, professor Olı­vııa Feralda, professor Vın­sent Fýrnd, Fransııanyń Almatydaǵy bas konsýly Patrık Renar, túrik ǵalymy Vejıhı Sefa Hýat Hekımoǵly jáne t.b. qatysyp, atalmysh týyndyny búkil túrki álemindegi mańyzdy oqıǵa dep baǵalady», deıdi UǴA akademıgi Bolat Kómekov óz oıyn ashyp aıtyp. Al akademık Á.Nysanbaevtyń pikirinshe, «bizdiń tarıhymyzda uıalatyn emes, ulyqtaıtyn ulylardyń kóp ekendigine sara jol sala bilgen ǵalym taza tarıhı dáıek pen derekke súıene otyryp tulǵa tanýdyń tuǵyryn bıiktetti».

Qashanda «talantty talant qana moıyndaıtyndyǵy» shyn­dyq. Kókirek kóziniń oıaý, júrekte sáýle bolýy qandaı ǵanıbet, bas ıesiń... Ǵylym áleminde ózindik ornyqty orny, jarqyraǵan joly bar jetekshi ǵalymdardyń aıtqanyndaı, professor Kó­shim Lekeruly ulyq­taıtyn uly­lardyń tuǵyryn bıiktetýimen birge ózi de sol bıikke umtylyp jankeshtilik tanytty. Doktorlyq dıssertasııa­lardy qorǵaý keńe­siniń múshesi, tóraǵasy jáne óz­ge de jumystarda azamattyq us­ta­nym tanytyp, ǵylym dokto­ry men ǵylym kandıdattaryn, talapty shákirtter daıarlady.­ Ǵylym álemine qulaı be­rilip, ony sanaly ǵumyrynyń kú­re tamyryna aınaldyrǵan asyl aǵa­ny P.Lýmýmba atyn­da­ǵy­ Máskeý Halyqtar dos­tyǵy ýnı­versıtetiniń úzdik túlegi retinde kezinde ataǵy dú­­nıe­ni silkindirgen SK-nyń alys Afrıkaǵa (Somalı) dıp­lo­matııalyq jumysqa jolda­masy­nan nege bas tartqanyn qazir túsin­gendeımin. 

SK-nyń múıizi qaraǵaıdaı sek­­re­tarynyń jas jigitke «Bola­shaǵyńa balta shaýyp otyr­syń, bul «baqytty lotereıa» júz­diń birine ǵana buıyrady. Sol Qazaq­stanyńnan ne tabasyń?!» dep ashý shaqyrǵanyn Kóshim aǵamnyń ózi de sońynan, talaı ret kúlip esine alyp áńgimeleıtin-di.  Abyroıly azamattyń ǵumy­rynyń uly maqsaty – ǵylym jolynda izdenis aıasynyń keń­digimen erekshelengendigin ań­ǵarý qıyn emes. Máselen, onyń Djordj Demkonyń «Orys­tar­dyń Qazaqstandy otarlaýy» jáne t.b. birqatar shetel ǵalym­­darynyń eńbekterin aǵyl­shyn tilinen qazaq tiline aýdaryp, respýblıkalyq «Egemen Qazaq­stan», «Kazahstanskaıa prav­da», «Qazaq ádebıeti» jáne ózge de basylymdarda jarııalanyp, úzdik dep baǵalanǵan maqalalary bir tóbe. 

Kóshim aǵamnyń ǵumyrlyq qosaǵy Satybaı Qabdolqyzy Al­­maty qalasyndaǵy klını­kalyq aýrýhanada uzaq jyldar aǵa medbıke bolyp, jemisti eńbek etti. Yntymaqty úlken otbasynda tálimdi tárbıe, tereń bilim al­ǵan eki uldy (Abaı, Asqar) uıaǵa, úsh qyzdy (Almat, Jannat, Gúlmıra) qııaǵa qondyrǵan Esma­ǵambetovter áýletiniń qut­ty sha­­ńy­­raǵyn búginde nemereler men shóbereler baldaı tátti kúl­kisimen toltyrýda. «Aqı­ret­tik jarym, shańyraqtyń tirenishi – Kóshekeń balalarynyń asqar taý­daı ákesi ǵana emes, meniń úlken aqylshym, órisim. О́ziniń telegeı teńizdeı bilimimen, ke­mel­digimen ózimniń alǵashqy da, soń­ǵy da «úlken ýnıversıtetim» boldy. Bul ımandaı shynym», deıdi zaıyby. 

Meniń jazý ústelimde qazir alys Japonııada, Máskeý ýnı­ver­sıtetinde birge oqyǵan ja­qyn dosy, japon azamaty Ter­rado Tosıonyń sarǵaıǵan ha­ty jatyr: «Asahı Sımbýn» ga­zetiniń halyqaralyq sholýshy­sy jáne ózge de iri salalarda­ jumys at­qar­ǵan azamat óz saǵynyshyn... «Qymbatty Kos­tıan, (bizdińshe «Kósheke» de­gen­deı), Almatydaǵy seniń qonaq­jaı­lylyǵyń, ystyq yqylasyń, kirshiksiz appaq dos kóńiliń meni qat­ty tolqytty. Sonaý ÝDN-daǵy baqytty, shat­tyǵy mol kún­derge oralt­qandaı. О́tken qı­mas sol bir kún­der esh­qashan umy­tylmaıdy» dep bil­diripti.

Batystaǵy Qańbaqty aýy­lyn­­da (Atyraý oblysy, Kýla­gıno (qazirgi Inder) aýdanyn­da Esmaǵambet Lekeruly men Múgilsim Muratqyzynyń shańy­raǵynda tula boıy tuńǵyshtary – Ermaǵambetten keıin Kóshim aǵam (1938 j.) dúnıege keldi. Aǵanyń tólqujatyna Leker ata­synyń tegine jazylý sebebin mamamnan suraǵanymda «atasyna degen iltıpat, qurmetten týyndaǵan» degen-di. Túsingenim «ul bala (murager) týǵan ákesin ǵana emes, ata-babasyn da tasada qaldyrmaýy tıis». Bul – áke sózi. 

Kemel bitimdi, tulǵaly ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Kóshim Lekerulynyń eren erliktiń sımvoly – Maham­bettiń 200 jyldyǵyna arnaǵan «Azat rýhtyń kúreskeri» atty jına­ǵynda «Mahambettiń qaradan týsyn, hannan týsyn, el múddesine qyzmet etken, onyń azattyǵy úshin janyn pıda etken adam artyq, onyń qundylyqtary men ómirlik murattary osymen ǵana ólshenedi» dep atap kórsetýi av­tordyń óziniń de ǵumyrlyq bas­ty berik qaǵıdasy ekendigin onyń ónegeli ómir jolynan anyq ańǵa­rylady. 

Týǵan halqynyń ótkenin zert­­­tep, zerdelep kóne zaman ta­rı­­hynyń jańa dáýir belesine kóterilip órkendeýi jolynda ­«qatepti qara nardaı» aýyr júk kótergen bıik parasat ıesi, asqaq rýhty asyl aǵa Kóshim Leker­ulynyń mynaý jaryq dú­nıe­den ozǵanyna bıyl bir jyl toldy. О́tken jyly qazan aıynda respýblıkalyq iri basylymdarda «Qazaqstan tarıhy úlken qazaǵa ushyraǵany» habarlandy.  

Otan aldyndaǵy paryzyn aqtap, qaryzyn túgeldeı ótegen aq peıildi azamat, kórnekti tarıhshy ǵalym – Kóshim Lekerulynyń esimi, ónegeli de óristi joly umytylmaq emes. Ishinen shyqqan týǵan perzentindeı aıalaǵan ǵy­lymı-zertteýleri onyń máńgi ól­mes murasyndaı bolashaqqa jol tartýda. Sizge myń taǵzym, jany jazdaı jarqyraǵan asyl aǵa, aq jol... 

Baqyt BALǴARINA, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi 

ALMATY