Kópten tanys edik.
Asa qatty aralasyp ketpesek te, syrttaı syılastyǵymyz bar-dy. Álbette, myna qamshynyń sabyndaı qysqa ómirde talaı-talaı kisilermen osylaısha alystan syılasyp qana, uzaq ǵumyr boıy jaqyn syrlasa almaı, ómirden óte berýiń de ǵajap emes.
Bizge Alla taǵala ózinen-ózi jol ashyp, óte jaqyn aralasýǵa, tipti tonnyń ishki baýyndaı bolyp syr alysýǵa múmkindik týǵyzǵany bar.
Bir joly meniń «Qýana bileıik, aǵaıyn» degen oıtolǵam maqalam «Egemen Qazaqstan» gazetine jarııalandy da, jan-jaqtan telefon shalýshylar, pikir bildirýshiler qaptap ala jónelgeni.
Sóıtip júrgen kúnderdiń birinde maǵan taǵy bir telefon qońyraýy bolǵan. Trýbkany kóterdim. Arǵy jaǵynan ózime óte tanys ún estilgen.
– Állo, bul men ǵoı! Sarpekov!
– Oý, Rekeńbisiz?
– Iá, ózimin. Al endi nege shuǵyl telefon soqty dersiz. Mine, meniń aldymda «Egemen Qazaqstan», sondaǵy sizdiń maqalańyzdy bas almaı eki-úsh ret oqydym.
– Oı, rahmet!
– Áńgimeniń aıaǵyn tyńdańyz. Men tap qazirden bastap osy maqalada kóterilgen másele tóńireginde oı qozǵaǵym keledi. Jazýǵa otyramyn. Sol jaıynan sizben kelisip alǵym kelgen...
Á degende ne aıtarymdy bilmeı, kibirtiktep qalyp, artynan bylaı dedim:
– Jazyńyz! Ár kisi óz pikirin bildirýge ábden-aq quqyly. Ony zań salasynyń bilgir mamany siz menen góri jaqsy bilersiz, árıne!
* * *
Bul 2010 jyldyń kúz aıy bolatyn-dy.
Ramazan Qumarbekuly ekeýmiz kezdese qaldyq. Ol sóz yńǵaıyn ótken ǵasyrǵa, keshegi Alash ardaqtylary taǵdyry tóńiregine bura bergen.
– Olar bir-biriniń qadirin bilgen, jaqsysyn jasyrmaı aıtqan. Ardaq tutqan. Bul baǵytta ózińizdiń biraz eńbekterińiz bar, ony da aıtýǵa tıispiz! – degen.
Men ishteı yńǵaısyzdanyp, kibirtiktep qalyp edim, Ramazan odan saıyn ekpindep sóılep ketken.
Áńgime – HH ǵasyr basyndaǵy Alash zııalylary taǵdyry jaıynda tereńdep bara jatqan-dy. Meniń S.Qojanov, N.Tórequlov, S.Saparbekov, M.Jumabaev, t.b. kisilerdiń ómir joly men qaıratkerligi týrasynda jazǵan eńbekterimmen tanysyp qana emes, astyn syza oqypty. Osy jaıynan aıta otyryp, sóz kezeginde:
– Myna Torǵaı jaǵynda Nurǵalı Quljanov degen úlken júrekti alashshyl qaıratker ótken, – dedi.
– Ol kisi ana Názıpa Quljanovanyń aǵasy bolar.
– Joq, aǵasy emes, kúıeýi.
– Solaı ma edi...
Sol-aq eken, Ramazan Qumarbekuly Nurǵalı men Názıpa Quljanovtar ómirinen salaly áńgimeni bastap jibergen. Olardyń ómir jolynan az-kem habarymyz bolǵanymen, tap mynadaı tarıhı derekterdi buryn-sońdy esh jerden kezdestire qoımappyz.
– Olar Orynbordaǵy eki jyldyq muǵalimder mektebinde júrgende tabysqan, Nurǵalı ol kezde muǵalim bolypty, – dedi. – Al, 1905 jyly Semeı qalasyna kelip, ekeýi de qaladaǵy semınarııada sabaq berip, ustazdyq etken.
Osyny aıta kelip, Nurǵalı Quljanovtyń ómirden erte ozǵanyn, onyń esimi óte az aıtylatynyn, áıtpese, naǵyz alash júrekti azamat bolǵanyn jan-jaqty sóz etti.
Men Ramazannyń qyzǵylyqty áńgimesinen bir derekti estip, rasymen tańdana túskem.
1914 jyly uly aqynymyz A.Qunanbaevtyń qaıtys bolǵanyna on jyl tolýyna oraı Nurǵalı men Názıpa Semeıde úlken mádenı jıyn ótkizip, Abaı óleńderin oqytyp, án shyrqatady. Eń qyzyǵy – olar sol kezde aty endi ǵana shyǵa bastaǵan jas jazýshy Muhtar Áýezovtiń «Eńlik-Kebek» pesasyn sahnalaýǵa muryndyq bolǵan. Ondaǵy rólderdi J.Aımaýytov, Q.Sátbaev, M.Áýezov t.b. oınaǵan.
Mine, bul da asa sırek aıtylyp júrgen tarıhı oqıǵa! Qazaq teatr óneri jaıynan sóz bola qalsa, osy derek árdaıym este bolsa, artyq emes.
R.Sarpekov maǵan muny ǵana emes, kóńilge oı salar taǵy bir derekti jetkizdi.
1910 jyly jergilikti ókimet alashshyl – A.Baıtursynovty qýdalaýǵa ushyratyp, ábden sharshap júrgen shaǵynda azamat Názıpaǵa óleńmen hat jazǵan eken.
– Rahatsyz ótse de ómir jasym,
Bul jónimnen qudaıym, aıyrmasyn!
Uzaq jolǵa nıet qyp bir shyqqasyn,
Jarym jolda qaıtpaspyn, qaryndasym!.. – dep bastalatyn jyr-óleń osy kúngi arhıvte bar bolýy da múmkin eken.
Bul da elep-eskerer derek kózi desek, jón-aq!
* * *
Osynsha kóp tarıhı qujattar men derekterdi qalaı jınap júrgenin suraımyz ǵoı baıaǵy. Áýelde Ramazan sol Torǵaı topyraǵynda týyp-ósken azamat bolar dep te oılaǵanbyz. Ramazan Qumarbekuly osy tusta kúle túsip, ishki qupııa syryn da jasyrmady.
– Joltaı-aý, men uzaq jyl zań salasynda eńbek ettim. Negizinen týǵan jerim Taldyqorǵan óńiri bolsa da, Torǵaı topyraǵynda uzaq ýaqyt turaqtadym. Aýdandyq, oblystyq sot júıesine basshylyq ettim. Álgindegi áńgimelerdi men sol eldegi kózi ashyq aqsaqal-qarasaqaldardyń aýzynan estidim. Sóıtip kóńilge túıdim, qoıyn dápterime jazyp júrdim.
Já, áńgimeni estý bar da, ony oısha qorytyp, ózge jurtqa jetkize bilý taǵy bar.
Biz biletin Ramazan Sarpekov sondaı kókiregi ashyq, oıy oıaý azamat. Ol, eń bastysy, júregi alashshyl jan. Alash zııalylary haqynda sóz-áńgime qozǵalsa, ushar qustaı qomdanyp ala jóneledi.
Ol keıinirek sol Torǵaı elinen Parlament Májilisiniń depýtaty bolyp saılanyp, eki shaqyrylym boıy otyrdy. Kóptegen zań jobalaryna ún qosyp, pikir bildirip, saýatty shyǵýyna yqpal etti.
Sóz qadirin biletin, sózdi qurmet tutatyn alash júrekti osyndaı asyl azamattar aramyzda kóp bolsa, túbi qazaq eli baqytty bolar-aq!
Sóz basynda biz «Qýana bileıik, aǵaıyn» degen maqala týraly aıtyp edik. Sol maqalany mańyz bere oqyǵan azamat – Ramazan Qumarbekuly oıymyzǵa oı qosyp edi. Shabytymyzǵa shabyt jalǵaǵandaı bolyp edi. Búgin de sol bir izgi oı sanamyzda saqtalyp qalypty.
Joltaı ÁLMAShULY