«Abyralyǵa baratyn kim bar?»

«Qyryq jyl polıgon zardabyn tart­qan, áli de tartyp kele jatqan Aby­raly óńirine memlekettik deńgeıde kóńil bóletin kez jetti dep oılaımyz. 1989 jyly arnaıy Jarlyq shyǵaryp, atom ajdahasyn birjola tunshyqtyrǵan Elbasymyzdyń qam­qorlyǵyna Qaınar halqynyń aıtar alǵysy sheksiz. Degenmen de dál qazirgi ýaqytta talaı talanttardy dúnıege ákelgen shejireli ólke nazardan tys qalyp, óńirdegi halyq sany jyldan-jylǵa azaıyp, mek­tep­terdiń jabylyp jatqany bizdi qatty alańdatady. Qazir shekaralyq jáne buryn jabylyp qalǵan aýdandar memleket qamqorlyǵyna alynyp, tipti keıbiriniń qaıta qurylǵaly jatqanyn estımiz. Bul rette Abyraly óńirine de basymdyq berilip, aımaq halqyna tıisti jaǵdaılar jasalsa deımiz. Iаdrolyq synaq zardabyn tartqan, at tóbelindeı az qalǵan jurttyń bar tilegi, arman-ańsary – osy», deıdi Abyraly aýylynyń 81 jastaǵy turǵyny Múbarak Aǵybaev.

27 jyl jóndeý kórmegen jol

«Esimińdi estigende el dir etedi, Degeleńge qaraǵanda degbir ketedi» dep Serik Aqsuńqaruly jyrlaǵan Abyraly óńirine jaqynda arnaıy baryp, burynǵy aýdannyń búgingi tynys-tirshiligimen tanysqanymyzda túıini tarqamaǵan máselelerdiń tym kóp ekendigin ańǵardyq. 1928 jyly Abyraly aýdany alǵash ret qurylǵanda halyqtyń sany 40 myńnyń ústinde bolsa, 1990 jyly ekinshi ret eńse tiktegende 12 myńǵa áreń jýyqtaǵan eken. Al qazirgi sanyn aıtýdyń ózi qıyn. Burynǵy aýdan ortalyǵy Qaınar, Alǵabas, Abyraly, Aqbulaq, Aınabulaq aýyldaryn qosa alǵanda bar bolǵany 5 myńǵa tarta halyq qalyp otyr. Osy bes myń turǵyndy tolǵandyrǵan, aıtyla-aıtyla ábden jaýyr bolǵan, áli sheshimin tappaǵan máseleniń úlkeni – jol. Jergilikti qarııalardyń aıtýynsha, 300 shaqyrymǵa jýyq «Semeı-Qaınar» baǵytyndaǵy tas jol sońǵy ret 1990 jyly Abyraly aýdany qurylǵan kezde asfalttalypty. Iаǵnı 27 jyl jóndelmegen jol polıgon zardabyn shekken jurtqa «jyǵylǵanǵa judyryq bolyp», el eńsesin kótertpeı keledi. Máselen Semeı qalasy men Qaınar aýylynyń arasy 270 shaqyrym desek, osy joldy turǵyndar 6-7 saǵat áýpirimdep júrýge májbúr. Joldyń eń soraqysy Qarajyra kenishine burylar tustan bas­talyp, Qaınar aýylyna deıin jalǵasady. Shuryq-tesik joldyń keıbir tusynyń shuńqyrlary 30-40 santımetrge deıin jetedi. Bul jolda jyldamdyqty arttyrý týraly áńgime qozǵaýdyń ózi artyq. «Ne qolǵa, ne aıaqqa maza joq. Mashınanyń korobkasyna da tynym joq. Jyldamdyqty aýystyrasyń da otyrasyń. Qalaǵa jetkenshe dóńgelegiń tórt burysh bolady. Densaýlyǵymyz da joq. Abyraly óńiriniń talaı turǵyny osy joldyń kesirinen atamekenin tastap, qalaǵa kóship ketti. Bul joldy jóndeıtin kez jetken joq pa? Mundaǵy halyqtyń qamyn oılaıtyn bireý bar ma, joq pa ózi?», dep nalıdy týǵan jerden kindigin úzgisi kelmeıtin Aqbulaq aýylynyń turǵyny Tóleýǵazy Madııanov aqsaqal.

Bul jol Semeıge qarasty Znamenka jáne Abaı aýdanyna qaraıtyn Sarjal, Toqtamys aýyldarynyń da ústimen ótedi. Sońǵy jyldary syrqatyna em izdegen jurt jıi baratyn «Qońyr áýlıe» úńgirine de osy jol arqyly jyldam jetýge bolady. Iаǵnı bul kúre joldy Abyralynyń 5 myń turǵynyn qosa alǵanda 10 myńǵa jýyq halyq paıdalanady. Osy jolǵy saparymyzda joldyń Sarjal aýylyna deıingi aýmaǵyna jamaý jumystary júrgizilip jatqanyn baıqadyq. Abyralylyqtar jóndeý jumystary Qaınar aýylynan bastalsa degen ótinish aıtady.

400 oqýshydan 40 oqýshy qalǵan

Abyraly atyrabynyń eń ózekti, ótkir de taǵdyrsheshti máseleleriniń biri –halyqty ustap turatyn, jumyspen qamtıtyn mektepterdiń jabylyp, jabylmaǵanynda oqýshylar qatarynyń sırep bara jatqandyǵy. Toǵyz jyldyq mektepti qalt-qult etip ázer saqtap otyrǵan Abyraly, Aqbulaq, Aınabulaq sekildi aýyldardyń jabylýdyń az-aq aldynda turǵany jergilikti jurtty alańdatyp otyr. Bıyl Tóleýjan Ysmaıylov, Tursyn Jurtbaı, Baýyrjan Jaqyp syndy aqyn-jazýshylar týǵan Tańat (burynǵy Sos. Qazaqstan) aýyly jabylyp, Aqbulaq aýylyna qosylǵany sózimizge dálel.  Kezinde myńǵa tarta halqy bolǵan Abyraly aýylynda búginde 60-qa jýyq otbasy qalypty. Buryn Abyraly aýdan bop turǵan shaqta aýyldaǵy 3 qabatty mektepte 400-den astam oqýshy bilim alypty. Qazir keń saraıdaı bilim ordasynda bar bolǵany 36 oqýshy oqyp jatyr. «Turaqty jumys bolmaǵannan keıin bári shubyryp qalaǵa ketti. Qazir aýylda negizinen zeınetaqysyna qaraǵan qarııalar qaldy. Árıne, mal ósirip, tirshiligin jasap jatqan biren-saran jastar bar. Biraq olarǵa kórsetiletin qoldaý az. Bul jaqtaǵy halyqtyń jaıy belgili ǵoı. Qan tamyry, júrek aýrýy burynnan bar. Kóp adamdar aıaqtan júre almaıdy. Polıgonnyń zardaby kóp tıdi ǵoı bizge. Buryn kómir túsirip berip, kómektesýshi edi. Qazir ony alyp tastaǵan-aý deımin», deıdi densaýlyǵyna baılanysty Abyralyǵa jaz ýaǵynda kelip, qysta Semeıdi pana qylatyn, seksenniń seńgirine shyqqan Ábdýahıt Júnisov aqsaqal. 

Semeı polıgony týraly zańdy qaıta qaraıtyn kez jetti

Alpys úıli Abyraly aýylyn ǵana emes, Qaınar, Alǵabas, Aqbulaq, Aınabulaq sekildi eldi mekenderdiń turǵyndary ıadrolyq synaq qasiretin shekken Abyraly atyraby memleket nazaryna alynyp, halqyn zeınetkerlikke erte shyǵarsa, ózge de jeńildikter qarastyrylsa degen tilekterin jetkizip jatty. 1992 jylǵy «Semeı ıadrolyq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtar saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý» týraly Zańǵa sáıkes Abyraly óńiri joǵary radıasııalyq qaýipti aımaq tanylyp, óńir turǵyndaryna zańdyq turǵydan ártúrli jeńildikter jasalǵan bolatyn. Jeńildikter jasalǵanymen, túsiniksiz tustary da joq emes. «Men 1958 jyldyń jeltoqsan aıynda dúnıege kelgenmin. Túsinbeıtinim, osy jyldyń shilde aıyna deıin dúnıege kelgender 50 jastan jeńildikpen zeınetkerlikke shyǵyp ketti de, biz qalyp qoıdyq. Men sekildi, ıaǵnı 1958 jyldyń shildesinen keıin týǵandar Abyraly óńirinde az emes. Biz de polıgon zardabyn tarttyq. Aýasyn jutyp, sýyn iship, osy aımaqta qanshama jyl turdyq. «Ala qoıdy bóle qyryqqan júnge jarymaıdy» degendeı, halyqtyń qamyn oılap, jeńildik jasaǵannan keıin jarty jylǵa bólmeı, jyl sońyna deıin esepke alsa bolmaı ma?», deıdi burynǵy Tańat aýylynyń turǵyny Ábil Kósherbaıuly. 

El táýelsizdiginiń eleń-alań shaǵynda qabyldanǵan bul zańǵa qatysty Semeı óńiri jurtshylyǵy arasynda túrli pikirler aıtylyp júr. Deni atalǵan zań polıgonnan zardap shekken turǵyndardy óz deńgeıinde qorǵaı almaı otyr, sondyqtan qujatqa zaman talabyna saı ózgerister men tolyqtyrýlar engizetin kez jetti degenge saıady. Osy ózekti máseleni oblystyq máslıhattyń depýtaty Marat Qurmanbaı kópten beri kóterip, quzyrly oryndardyń aldyna qoıyp keledi. «Birinshiden, eń joǵary radıasııalyq qaýipti aımaq mártebesin ıelengen Abyraly óńirine tótenshe radıasııalyq qaýipti aımaq mártebesin berý qajet. О́ıtkeni burynǵy Abyraly aýdanynyń quramyndaǵy Qaınar, Abyraly, Alǵabas (Doǵalań), Aınabulaq, Aqbulaq, Tańat (burynǵy Sos. Qazaqstan) aýyldary polıgon oshaǵynyń dál túbinde ornalasqan. Ekinshiden, Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken, tótenshe jáne eń joǵary radıasııalyq qaýipti aımaqta turatyn azamattardyń zeınetkerlikke shyǵý jasyn tómendetý kerek. Úshinshiden, Zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly» 1997 jylǵy 20 maýsymdaǵy zańnyń 9-baby 2-tarmaǵyndaǵy «keminde 10 jyl» degen sózderdi alyp tastasa jón bolar edi. Iаǵnı, osy zańda 1949 jyldyń 29 tamyzynan 1963 jyldyń 5 shildesi aralyǵynda 10 jyl turǵan azamattar erler 50 jastan, áıelder 45 jastan zeınetkerlik tólem alýǵa quqyly degen bap bar. Osy baptyń negizinde qazir 1949-1953 jyldardyń 5 shildesine deıingi 5 jyl ishinde týǵan azamattar zeınetkerlik tólem alyp otyr jáne kóbi qaıtys bolyp ketti. Al 1953 jyldyń 6 shildesinen bastap polıgon jabylǵanǵa deıin osynda týyp, osynda turǵan azamattar nelikten ekologııalyq zııansyz aımaqtardyń zeınetkerlik jas mólsherimen teńestirilip, erler – 63, áıelder 58 jasta zeınetkerlikke shyǵýy tıis? Tórtinshiden, tótenshe jáne eń joǵary radıasııalyq qaýipti aımaqtarda turyp jatqan jáne zeınetke shyqqan azamattardyń ústemeaqy alý quqyǵyn shektemeı, ony tolyq kólemde júzege asyrý úshin, ıaǵnı «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» 1992 jylǵy 18 jeltoqsandaǵy zańnyń 13-babyndaǵy «1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıin» degen sózderdi de alyp tastaý qajet dep sanaımyz. Osy zańǵa qosymsha etip, zardap shekken aımaq turǵyndaryna ekologııalyq járdemaqy tóleý máselelerin qarastyrǵan jón. Besinshiden, polıgon aýmaǵynda mal sharýashylyǵymen aınalysyp jatqan menshik ıelerine salyq jeńildikterin qarastyrý qajet. Altynshydan, Semeı ıadrolyq synaq polıgony aýmaǵyndaǵy aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paıdalanýǵa bolatyn jerler jergilikti sharýa qojalyqtaryna maldaryn ósirip, kásibin óristetý úshin zańdy túrde berilse deımiz. Sonymen qatar Reseı Federasııasynyń 2002 jyly qabyldaǵan «Semeı ıadrolyq synaq polıgonynan zardap shekken azamattarǵa áleýmettik kepildik týraly» zańynda kórsetilgen jeńildikter bizdiń zańǵa da engizilse deımiz. О́ıtkeni osy zań aıasynda 1949-1963 jyldary Semeı ıadrolyq synaq polıgonynan zardap shegip, Reseı Federasııasy aýmaǵynda turyp jatqan azamattarǵa túrli kólemde, sonyń ishinde 10 jyl erte zeınetkerlikke shyǵýǵa múmkindik berilgen», deıdi depýtat. 

Rasynda, kórshi eldiń joǵaryda atalǵan zańynda Reseıge Qazaqstannan kóship barǵan azamattarǵa dárihanalar men emdik-profılaktıkalyq mekemelerde kezeksiz qyzmet kórsetý, óndiristik taýarlardy satyp alý úshin aı saıyn 394 rýbl 83 tıyn kóleminde aqshalaı ótemaqy tóleý, jeke turǵyn úı qurylysyna qajet jer telimimen qamtamasyz etý sekildi kóptegen jeńildikter qarastyrylǵan. M.Qurmanbaı Abyraly óńiri halqynyń ál-aýqatyn, densaýlyǵyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan máselelerdi sheshý maqsatynda ázirlengen osy usynystardy Parlament Májilisine, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine jibergenimen tıisti nátıje shyqpaı otyrǵanyn aıtady. Parlament Májilisiniń depýtaty Nurtaı Sabılıanov Abyraly óńirine kelip, halyqpen júzdesip, pikirlerin tyńdap, keıin Úkimet tóraǵasyna depýtattyq saýal joldapty. Sonyń nátıjesinde bıyl memlekettik baǵdarlama arqyly Qaınar aýylyna sý qubyryn tartý jumystary bastalypty. Oblystyq máslıhat depýtaty eldiń pikirin eskerýsiz qaldyrmaǵan halyq qalaýlysyna Abyraly jurty rıza bolǵanymen, túıini tarqamaǵan máselelerdiń áli de kóptigin alǵa tartady. 

Jergilikti jurt jalǵyz aýrýhananyń jabylmaýyn tileıdi

Buryn aýdan ortalyǵy bolǵan Qaınar aýylynda da jyl sanap halyqtyń sany azaıyp bara jatqany baıqalady. Qazir Qaınarda 1800-ge jýyq adam turady. Osy óńirdiń týmasy, belgili jazýshy Saparǵalı Begalın esimin ıelengen mektepte 204 oqýshy, daıarlyq tobynda – 25, shaǵyn ortalyqta 38 bala bilim alýda. Tórt mınıstr, 14 akademık, 12 ǵylym doktory men professor, 25 ǵylym kandıdaty jáne 24 aqyn-jazýshy túlep ushqan bilim ordasynda bir kezderi 600-700 oqýshyǵa deıin oqypty. Sońǵy jyldary mundaǵy oqýshylar sany da kemip barady. Mektep dırektorynyń oqý isi jónindegi orynbasary Marjan Jaqypova osyǵan qaramastan ustazdar qaýymy oqýshylarǵa zaman talabyna saı bilim berýge tyrysyp jatqandyqtaryn jetkizdi. «Bizdiń mektepte óz isiniń sheberi derlik bilikti muǵalimder az emes. Oblys ortalyǵynan shalǵaıda ornalassaq ta, jolymyz nashar bolsa da, ustazdarymyzdy biliktilikti arttyrý kýrstarynan qaldyrmaı jiberip otyramyz. Mektep túlekteri men osynda buryn qyzmet istegen ardager ustazdardyń urpaqtary bizge kómektesip turady. Qaınar aýylynyń týmasy, akademık Asqarbek Qusaıynov jyl saıyn mektepti úzdik bitirgen bir túlekke 100 myń teńge kóleminde shákirtaqy taǵaıyndap otyrady. Bizdegi másele – materıaldyq bazanyń tómendigi. Mekteptegi kompıýterler eskirgen, partalardyń kóbi synǵan, oryndyq jetispeıdi. Internet mektepte jalǵyz ǵana kompıýterge qosylǵan. Osy bizge qolbaılaý bolyp tur», deıdi ustaz. 

Halyqty jumyspen qamtyp otyrǵan mekemelerdiń biri – Abyraly aýrýhanasy. Búginde munda tehnıkalyq qyzmetkerlerdi qosa alǵanda 90-ǵa tarta adam jumys isteıdi. Medısına mekemesiniń polıgonnan zábir kórgen halyqqa kórsetip otyrǵan kómegi zor. О́ıtkeni bul aýrýhana Alǵabas, Abyraly, Aqbulaq, Aınabulaq, Tańat aýyldaryna, ıaǵnı uzyn sany 5 myńǵa jýyq halyqqa qyzmet kórsetedi. Jıyrma tósektik emhananyń kúndiz on, táýlik boıy taǵy da on adamdy jatqyzyp em-dom jasaýǵa múmkindigi bar. «Aýrýhanamyzda 8 bilikti dáriger, 42 orta medısına qyzmetkeri eńbek etedi. Alǵabas, Qaınar, Aqbulaq sekildi aýyldarda jedel járdem kólikterimiz bar. Bizdegi bir qıyn másele – rentgen apparaty ábden eskirip, jumysqa jaramaı qaldy. Bul qurylǵyny 40 jyldan artyq paıdalandyq. Aýystyrmasa bolmaıdy. Onsyz sapaly medısınalyq qyzmet kórsetý múmkin emes», deıdi aýrýhananyń bas dárigeri Ákimbaı Shaqantaev.

Biraz ýaqyt buryn osy aýrýhanany yqshamdap, dárigerlik ambýlatorııaǵa aınaldyrý jóninde sóz shyqqanymen, quzyrly oryndar polıgon aımaǵyndaǵy jalǵyz aýrýhanany qysqartýdyń orynsyz ekendigin túsinip, sheshimderin ózgertken sekildi. Abyraly óńirinen depýtattyqqa saılanǵan M.Qurmanbaı qazan aıynda osy máseleni oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy basshylyǵynyń aldyna qoıyp, arnaıy komıssııa quryp, jaǵdaıdy óz kózderimen kórip, jurtshylyqtyń pikirin tyńdap qaıtý jóninde usynys bildiripti. О́skemendegi shendiler burynǵy jabylyp qalǵan aýdannyń jaǵdaıymen jaqynyraq tanyssa, halyqty sharshatqan shuryq-tesik jolmen júrip kórse, bir sát bolsyn qıyndyqty sezinse mundaǵy eldiń muńyn túsiner, túsinse qysqartý týraly emes, óńirdi órkendetý jaıynda sóz qozǵar, dep úmittenedi qamkóńil jurt. 

 Tarıhı mekenge 90 jyl tolady

Jalpy, Qaınar aýyly toǵyz joldyń torabynda ornalasqan. Eldi mekennen 17 shaqyrym jerden «Aıagóz-Qarqaraly» trassasy ótedi. Qaraýyl, Qarqaraly men Barshatas aýyly (180 shaqyrym), Kýrchatov (200 shaqyrym) pen Baıanaýyl (250 shaqyrym) da Qaınarǵa alys emes. «Bul jerdiń bolashaǵy zor. Irgemizde altyn shyǵaratyn Meıizek ken orny tur. Qazba baılyqtary da az emes. Bıyl Qaınar aýylyna sý qubyryn tartý jumystary bastaldy. Bul jumystar 2018 jyly aıaqtalýǵa tıis. Sonymen qatar aýylǵa ınternet tartý máselesin qolǵa alyp jatyrmyz. Aýylda uıaly baılanys jumys isteıdi», deıdi aýyl ákimi Saǵynǵalı Qapaqov.

Qaınar, Alǵabas, Abyraly, Aqbulaq, Aınabulaq sekildi úlkendi-kishili aýyldar 300 shaqyrym shalǵaıda jatsa da tikeleı Semeı qalasyna qaraıdy. Burynǵy oblys ortalyǵy Semeıde 400 myńǵa jýyq turǵyn bar ekenin, qalanyń jyl saıyn jyrǵa aınalatyn jylý, jaryq sekildi máseleleri kóptigin eskersek, Abyraly halqynyń «Semeı bizge qaraılaspaıdy» degen ýájin de, óz qotyrymyzdy ózimiz qasıtyn, óz aldymyzǵa jeke aýdan bolsaq degen ótinish-tilegin de túsinýge bolatyn sekildi. Degenmen shejireli óńirdiń halqynyń eńse tikteýine az da bolsa óz úlesterin qosyp, qoldan kelgen kómekterin kórsetip jatqan azamattar da bar. Bul rette 2009 jyly qurylǵan «Abyraly-Degeleń» qoǵamdyq qo¬ry¬n atap ótýge bolady. Qor Abyraly óńi¬rinde polıgon qurbandaryna arnap bıiktigi 15 metrlik monýment turǵyzyp, Uly Jeńistiń 65 jyl¬dyq mereıtoıyna oraı «Uly Otan soǵysyna attan¬ǵan abyralylyqtar» degen atpen 1500-den astam maıdangerdiń aty-jóni jazylǵan taq¬tatasty ashty. Abyra¬ly kóterilisiniń 80 jyldyǵy qarsa¬ńyn¬da Qaınar aýylynyń ortalyǵynda «Babalar erligi – táýelsizdik tiregi» degen atpen tarıhı eskertkish¬tiń boı kóterýine sep boldy.

Túıin

Qazir Abyraly dep aýzyńdy ashsań, jurttyń kóbi quddy jattap alǵandaı bir ǵana sózdi aıta jóneledi. «Iаdrolyq synaq polıgonynan qasiret shekken azaly Abyraly ǵoı» demeıdi, «álgi kınoda bir kisi «Abyralyǵa baratyn kim bar, Abyralyǵa baratyn kim bar?» dep aıǵaılaýshy edi ǵoı. Sol Abyraly ma?» deıdi. Bitti. Sóıtken Abyralyda, 40 jylda 470 jarylys jasalǵan Abyralyǵa búginde baratyn da, turatyn da adam qalmaı barady. Sondyqtan Abyraly óńiri ıadrolyq synaq zardabyn tartqan aımaq retinde tez arada memleket qamqorlyǵyna alynyp, problemalary jan-jaqty saralanyp, arnaıy keshendi baǵdarlama qabyldanýy kerek sekildi. 

Azamat QASYM, «Egemen Qazaqstan»

Shyǵys Qazaqstan oblysy, Semeı qalasy, Qaınar aýyly Sýretterdi túsirgen avtor