Qazaqstandyqtar buljymaıtyn eki erejeni túsinýi kerek. Birinshisi – ulttyq kod, ekinshisi – ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý. Ulttyq jańǵyrýdy balalar baqshasy men mektepterden bastaýǵa nazar aýdarý qajet. Bilim men tárbıe isi salǵyrttyq pen jaýapsyzdyqty kótermeıtin názik sala, óıtkeni ol – adam taǵdyry.
Jańǵyrý bilim mekemeleriniń ataýyn ózgertýden bastalsa, ıaǵnı qazaq balabaqshasy, orys balabaqshasy degenniń ornyna, ulttyq balabaqsha, ulttyq mektep degen biryńǵaı ataýǵa kóshken abzal. Ulttyq bala-baqsha men ulttyq mekteptiń basty belgisi – ulttyq rýh. Sonda balada ulttyq sana, halqyna qurmet, ana tilin, dilin, dinin, tarıhyn, mádenıetin qasterleý sezimi qalyptasady.
Qajettiligine qaraı balabaqshalarda orys, ózbek, uıǵyr, koreı toptary bolýy, al mektepterde orys, ózbek, uıǵyr, koreı sııaqty ult synyptary bolýy mindetti, balabaqshalar men mektepterdiń bastaýysh synyptarynda ana tilinde oqyp, etnopedagogıka negizinde tárbıe alýǵa quqyly. Bul oraıda aǵylshyn tilin balabaqsha men mekteptiń birinshi synybynan bastap oqytýdy qazaq tiliniń jolyn baılaýdyń taǵy bir jańa joly dep túsinemin. Orys synyptarynda oqýshy orys tili men ádebıeti pánin kırıllısamen jazyp, oqysa, basqa pánderdi latyn grafıkasymen jazyp oqýy kerek. Budan orys synyptarynda oqıtyn balanyń utylmasy anyq. Sebebi ol matematıka, fızıka, hımııa, bıologııa, ınformatıka sııaqty pánderdi latyn grafıkasymen oqyp álemdik bilim keńistigine shyǵýǵa múmkindik alady. Balanyń orys tilinde saýat ashyp, orta mektepte orys tili men ádebıetin orys tilinde oqýy, onyń orys tilin tolyq ıgerýine jaǵdaı jasaıdy. Eger orys synyptary kırıllısadan ajyramaı jaza beretin bolsa, shala qazaqtar men basqa ult ókilderiniń balalary da oryssha oqı beredi. Sebebi onyń tamyry tym tereńge ketken: ata-ájesi, áke-sheshesi jáne balasy – úsh urpaq orys tilinen ajyraı almaıtyn dárejege jetken. V.I.Lenınniń: «Orystyń orysshyldyǵynan basqa ulttardyń orysshyldyǵy áldeqaıda qaýipti ári qaterli» degeniniń aıqyn kórinisi. Bul qaýipti qubylys.
Mektepte aǵylshyn tilin oqytý – ýaqyt talaby. Biraq balabaqshadan emes, mekteptiń 3-12 synyptarynda 10 jyl boıy oqý oqýshynyń aǵylshyn tilin tolyq úırenýine jaǵdaı jasaıdy. Jalpy orta bilim beretin mektepterde oqý qazaq synyptarynda qazaq tilinde, orys synyptarynda orys tilinde latyn grafıkasymen oqyp, jazýdy biryńǵaı talapqa aınaldyrý basty talap bolýǵa tıisti. Hımııa, bıologııa, matematıka, fızıka, ınformatıka pánderin aǵylshyn tilinde oqytýdy jalpyǵa birdeı zańdylyqqa aınaldyrýǵa bolmaıdy. Keıbir daryndy balalarǵa arnalǵan mektepterde ǵana qajetti ózgerister bolýy múmkin.
Aǵylshyn tilinde keıbir pánderdi oqytý 11-12 synyptarda ǵana bolǵany jón. Qazir aǵylshyn tilin oqýshylar túrli joldarmen úırenýde, nátıje de jaman emes sııaqty. Ǵalym A.Jumadildaev:«Aǵylshyn tili tek qatynas quraly. Ony úırený qıyn emes. Qıyny – matematıkany úırený. Biz matematıkany, hımııany qazaqsha oqytamyz dep qýanýymyz kerek», deıdi. Durys sóz. Sebebi aǵylshynsha oqytýdyń artynda qazaq tiline tıgizer qaýip te joq emes. Endigi jerde aǵylshyn tiline kóz juma qaraýǵa bolmaıdy. Ǵylym, bilim, jańa tehnologııa, jahandaný úrdisi aǵylshyn tilinde júrýde. Ǵylym jańalyqtary aǵylshyn tilinde taraıdy. Biz ony orys tilinde emes, aǵylshyn tilinde oqýymyz kerek. Eger halyqtyń basym kópshiligi aǵylshyn tilin úırense, Reseıdiń aqparattyq yqpaly da báseńdegen bolar edi.
Bizdiń maqsatymyz – qazaq tilinde sóıleıtin ǵalymdardy, oıshyldardy, ekonomısterdi, saıasattanýshylardy, áleýmettanýshylardy, qarjygerlerdi, ınjenerlerdi, tehnologtardy, kásipkerlerdi, memlekettik qyzmetkerlerdi kóbeıtýge, olardyń damýyna múmkindik jasaý. О́ıtkeni qazaq syrttyń qyspaǵyn kóp kórip kele jatyr, budan memlekettik til men bilim, ǵylym, mádenıet jáne ekonomıkanyń damýynyń arqasynda ǵana qutylamyz. Bizdiń jaǵdaıymyzda aǵartýshylyq qyzmet ulttyq til, bilim, ǵylym mádenıettiń jańa sapaǵa kóterilýimen, ulttyń rýhanı jańǵyrýymen ǵana kórinis tabady. Jańǵyrý – bizdiń damýymyzdyń basty qaǵıdasy. Qazaqtyń ulttyq rýhy egemendikpen birge jańǵyrǵan edi, biraq tym álsiz ári jasqanshaq edi. Keshegi keńestik júıeden arylý úshin de ýaqyt kerek boldy. Elbasy óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasymen osy ýaqyttyń bitkenin ashyq jarııalanǵandaı boldy. Bul elimizdiń egemendigi jarııalanǵannan keıingi óte parasatty, qundy tarıhı maqala dep bilemin. Budan búkil Qazaqstan halqy úlken áser alary sózsiz.
Til – tek kommýnıkatıvtik qural emes, ol halyqtyń tarıhy, rýhanı mádenıeti, tirshilik kózi, ómir tanymy. Til men oı bir uǵymdy bildiredi. Ulttyq sana – ulttyń ózin-ózi tanýy. Bul da til men oıdyń birliginen týyndaıtyn qubylys. Qazaq tiliniń memlekettik tuǵyrynan nyq oryn almaýy oıymyz ben ulttyq sana-sezimizge óz áserin tıgizýde. Buryn qazaqtyń sany kóbeıgen kezde memlekettik til máselesi ózinen-ózi sheshiledi degen pikir bolǵan, biraq másele basqasha óris aldy. Sebebi qoǵamda qazaq tiline aıtarlyqtaı qajettilik bolmady. Prezıdenttiń «Qazaq – qazaqpen qazaqsha sóılessin» degeni eskerýsiz qaldy.
Sh.Ýálıhanov týraly estelik jazǵan bir orys jazýshysy «Osy bir buratana ókili kóz taldyrar bıikke kóterilgennen keıin kenet óz halqynyń taǵdyry haqynda úreılenip, irkile qalýy, óz halqyna jat adamǵa aınalyp qalýdan qoryqqany onyń ózin-ózi qorǵaý túısiginiń áserinen bolǵanyn kórsetedi» degen eken. О́miriniń sońynda Y.Altynsarın da orys mıssıonerlerinen (Ilmınskıı, t.b.) boıyn aýlaq sala bastaıdy. Ekeýiniń de qaýiptenýiniń syry óz halqyna jat adam bolyp qalam ba degen saqtyq edi. Al orys tildi qandastarymyzdy bul qorqynysh mazalaıtyn túri joq. Sońǵy kezderi keıbireýler tarapynan oqý baǵdarlamasynan gýmanıtarlyq pánderdi alyp tastaý kerek degen usynystar aıtylýda. Bul – ulttyq jańǵyrýǵa jat kózqaras. Biz qazaqtyń tutastyǵyn qalyptastyra almaı jatqanda, ulttyq gýmanıtarlyq pánderdi qysqartý ultqa jasaǵan qııanat emes pe?.. Máseleni jan-jaqty zerttep, álemdik deńgeıdegi tujyrymdardy zerdeleý – ǵylymı ortanyń tarıhı mindeti bolsa kerek.
Til men oılaý dıalektıkalyq birlikte ǵana ómir súredi. Árbir tilge baılanysty etnostyq sana qalyptasady, ulttyq ıdentıfıkasııalyq oılaý qabileti damıdy. Onyń negizderi sol tildegi ádebı-mádenı muralarmen dáıektelgen. Eger til saıasaty ǵylymǵa negizdelgende ózimizdi aldaýsyratpaı, belgili deńgeıde jetistikke de jetken bolar edik. Tildi qazaqsha jáne oryssha sóıleý dep qana túsinetinder kóp. Mundaı qaradúrsin túsinikpen bizdiń eshqashan, eshteńege qolymyz jetpeıdi.
Jahandaný úrdisinde Eýropa elderi myǵym keledi. Iаǵnı fransýzdar, aǵylshyndar, nemister, ıtalııalyqtar latyn alfavıtinde jazady. Aǵylshyn tiliniń álemdik múmkindigi mol. Keleshekte qytaı da, órisi tarylǵan orys ta latyn grafıkasyna kóshýi múmkin.
Bul dáýir almasýynyń kórinisi. Sonymen birge ulttyq tutastyǵymyzǵa da septigi tıetin faktor. Sondyqtan buryn bolǵan isti jańa zaman turǵysynan saralap sheshim qabyldaý ǵalymdardyń isi bolmaq. О́rkenıet neni qalasa, sony isteýge tıispiz, al saıasat – belgili bir ýaqyttyń ǵana ólshemi. Berik qamal – ulttyq mektep. Bizdiń aldymyzda qazaq tilinde bilim alýdy jańǵyrtyp, buqara halyqtyń sanasyna jetkizip, kókirek kózin oıatatyn jaýapty mindet tur. Ulttyq mektep – bilim berýdiń kilti. Bar úmit te, qazaq halqynyń keleshegi de osy mektepte. Bizdiń aldymyzda negizinen bir-aq tańdaý bar. Ol – oqý-bilim, ǵylym, tárbıe máselesine búkil qoǵamnyń nazar aýdarýyn, osy baǵytta týǵan qoǵamdyq-saıası qozǵalysty zor kúshke aınaldyryp, ilgeri damýǵa qol jetkizý. Oqý-tárbıe jumysynyń áleýmettik jáne saıası maqsaty jastardan batyl is-áreket jasaı alatyn demokratııalyq qoǵamnyń belsendi múshelerin daıyndaý.
Bilim salasyndaǵy paraqorlyq, uıymdasqan qylmys qatań jazalanyp tártip ornamaıynsha, muǵalimderdiń jalaqysy kóterilmeıinshe, bilim sapasynyń bolýy múmkin emes.
Ulttyń jańa beleske kóterilýi úshin álemdik deńgeıde oılaı alatyn tulǵalar kerek. Mundaı tulǵalar qandaı bıikke kóterilse de, halyqqa qyzmet etýshi bolyp qala beredi. Bir kezdegi tarıhı qajettiligimizdi qazaq aspanynda shoq juldyzdaı jarqyraǵan Alash arystary óz ómirlerimen ótegen bolatyn. Bizdiń ultty samǵaý bıikke kóteretin kezimiz – osy shaq, Elbasy óziniń baǵdarlamalyq maqalasynda dara joldy kórsetip berdi. О́resi bıik tulǵalardy aldyńǵy qatarǵa shyǵara almasaq, qoǵam daǵdarysqa ushyraıdy. Biz qaharmandardy bilimdi, rýhy bıik keleshek jastardan, ǵylymı ortadan, shyǵarmashylyq elıtadan, ózderin halyqqa tanyta bilgen bıliktegi ultjandy azamattardan, joǵary kvalıfıkasııaly mamandardan, qoly taza kásipkerlerden, qalyń qazaqtyń arasynan izdeýimiz kerek.
Naryqtyq qoǵamda adamdar qatal, meıirimsiz, menmen bola bastaıdy. Sondyqtan rýhanı jańǵyrýymyz adamnyń boıyndaǵy azamattyq sana-sezimniń qalyptasýynyń sheshýshi faktory bolmaq. Al azamattyq sana – jeke bastyń qamynan tutas qoǵamdyq ıgilikti joǵary qoıý degen sóz. Demokratııalyq qoǵamda budan artyq qundylyq joq.
Muhambet BERJANOV, Qazaqstannyń halyq aǵartý isiniń ozyq qyzmetkeri