Qazirgi tańda memleketimizdiń úshinshi jańǵyrýyn júzege asyrý aıasynda saıası reforma, ekonomıkalyq ósimniń jańa modelin qurý jáne rýhanı jańǵyrý sııaqty úsh jańǵyrý úderisi iske asyrylatyn bolady. Atalǵan úderisterdiń qatarynda rýhanı salany jańǵyrtý eń ózekti mindetterdiń biri bolyp otyr.
Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý jónindegi Memleket basshysynyń ıdeıasy – elimizdegi konstıtýsııalyq, ekonomıkalyq reformalardyń zańdy jalǵasy. Maqalada jańa zaman kóshine ilesip, órkenıetti el bolý úshin ulttyq sanany saqtaý men ári qaraı damytýdyń naqty joldary usynylǵan.
Atalǵan maqala elimizdiń, ultymyzdyń taıaý jyldardaǵy qoǵamdyq-saıası, tarıhı, mádenı, rýhanı salalarynyń barlyǵynda bolashaq damý josparyn anyqtap, aıqyndap bergen. Qaıta túleýdiń saıası jáne ekonomıkalyq eki úderisine baılanysty naqty maqsat-mindetter, basymdyqtardy taldap, talqylap, túsindirip, tipti qalaı júzege asyrýdyń joldaryna deıin baıandalǵan. Táýelsizdik kezeńindegi atqarylǵan zor isterge de baǵa berilgen.
Jedel ózgerip jáne damyp otyrǵan myna dúbirli dúnıede, Elbasy aıtqandaı, sana-sezimimiz ben dúnıetanymymyzǵa ábden sińisti bolyp qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylyp, rýhanı jaǵynan serpilýimiz, jańǵyrýymyz qajet. Bul arada rýhanı jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodymyzdy saqtaý ekenin árdaıym este ustap, álemdik ózgeristerge saı jańasha oılaý júıesin qalyptastyrǵanymyz abzal. Ulttyq kodty saqtaý degenimiz – ulttyq bolmysymyzdy nyǵaıtyp, ony urpaqtan-urpaqqa mura etý. Ulttyq bolmystyń ózi bizdiń ejelden kele jatqan qazaqı salt-dástúrlerimizden, mádenıetimizden, barlyq rýhanı qundylyqtarymyzdan bastaý alady. Sol sebepti myna ózgermeli dúnıede sol qundylyqtarymyzdy zamanǵa saı odan ári baıytyp, damytyp, ony búgingi urpaqtyń sanasy men turmysyna sińirý arqyly jańa ǵasyrdyń jańa urpaǵyn qalyptastyrý qajet.
Rýhanı jańǵyrý ulttyq kodty saqtaýmen birge ulttyq biregeılikti saqtaýdy da talap etedi. Elbasy aıtqandaı, ulttyq salt-dástúrimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, jalpy ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýy tıis. Árıne ulttyq qundylyqtardyń bári jas urpaqqa otbasynan, balabaqshadan, mektepten berileri anyq. Joǵary oqý oryndarynda ol odan ári tereńdetilýi tıis. Sondyqtan ata-ana da, orta mektep pen joǵary oqý oryndarynyń ustazdary da ulttyq tárbıeni birinshi kezekke qoıǵanymyz abzal.
Qazaq halqy úshin bul – búgingi tańdaǵy eń basty shart-talaptardyń biri. Iаǵnı jańa ǵasyr, jańa zaman osyǵan qaraı tez qarqynmen zymyrap, bet alyp barady. Endigi jerde kim jantalasyp jaqsy jumys isteıdi, kim óz mamandyǵyn jetik meńgerip, jańalyqqa qalaı tez qol jetkizedi – sonyń joly bolady. Baılyqqa, tabysqa sol keneledi. Sol halyqtyń juldyzy ońynan týady.
«Máńgilik El» bolýymyz úshin qajetti qasıetter men qundylyqtardyń qaınary toǵysyp, aqyl-parasaty tolysqan, ǵalamdyq ǵylymdy ıgergen adamdar kóp bolsa, elimiz órkenıetti, básekege qabiletti bolatyny aqıqat. Memleket basshysy: «Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdarynyń básekelik qabiletimen aıqyndalady… Sondyqtan árbir qazaqstandyq, sol arqyly tutas ult HHI ǵasyrǵa laıyqty qasıetterge ıe bolýy kerek. Mysaly, kompıýterlik saýattylyq, shet tilderin bilý, mádenı ashyqtyq sııaqty faktorlar árkimniń alǵa basýyna sózsiz qajetti alǵysharttardyń sanatynda. Sol sebepti, «Sıfrly Qazaqstan», «Úsh tilde bilim berý», «Mádenı jáne konfessııaaralyq kelisim» sııaqty baǵdarlamalar – ultymyzdy, ıaǵnı barsha qazaqstandyqtardy HHI ǵasyrdyń talaptaryna daıarlaýdyń qamy» dep tolymdy tujyrymdarymen bólisedi. Básekege qabilettilik saıasat pen ekonomıkada, bilim, ǵylymda, tehnologııada, ıaǵnı barlyq salada bolýy tıis. Báseke bolǵan jerde árbir tulǵa óziniń eń sapaly qyzmet túrin usynady.
Elimizdiń joǵary jetistikterge jetýine tek onyń tabıǵı baılyǵy emes, adamdarynyń bilimi men básekege qabileti, adamı qundylyǵy, densaýlyǵy, ulttyq bolmysy da yqpal etedi.
Básekelestikke qabilettik jolynda Memleket basshysynyń «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasynyń mańyzy zor. Sebebi damyp kele jatqan jańa tehnologııalar bizdiń ómirimizdi jeńildetedi, damýymyzdy jyldamdatady. Baǵdarlamanyń negizgi maqsatyna sáıkes, elimizdi sıfrlandyrý arqyly memleket ekonomıkasyn damytý jáne halyq ómiriniń sapasyn joǵarylatý maqsaty alǵa qoıylǵan.
Elektrondy sot tóreligin jańǵyrtý bolashaq sot júıesiniń damý baǵyttarynyń biri bolyp aıqyndaldy. Sebebi ol sot tóreligin júzege asyrý prosesin jeńildetip, ońtaılandyrady jáne avtomattandyrady, eń bastysy, halyqtyń qoljetimdiligin qamtamasyz etedi.
Sońǵy jyldary Joǵarǵy sot zamanaýı aqparattyq tehnologııalar arqyly elektrondy is-qaǵazdaryn júrgizýge jáne sot isin júrgizýge aýysý boıynsha úlken jumys atqarǵan. Qazir kúndelikti sot tájirıbesinde sottar IT-tehnologııalar men ǵalamtor resýrstarynyń múmkindikterin kóbirek paıdalana bastaǵan.
Olardyń biri − 2014 jyly engizilgen elektrondy sot isin júrgizýge aýysýdyń mańyzdy quramdas bóligi bolyp tabylatyn «Sot kabıneti» aqparattyq servısi. Bul servıs, azamattardyń úıden shyqpaı-aq, eldiń kez kelgen sotyna talap-aryz berip, keıinnen onyń qaralý dınamıkasyn baqylap otyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar taǵy da basqa 50-den astam elektrondy qyzmet kórsetý múmkindigine ıe.
Atalǵan servıstiń qoldaný nátıjesinde respýblıka áskerı sottaryna 2017 jyldyń 9 aıynda talap-aryzdardyń 99%-y elektrondy túrde túsken (2016 jyly – 76%). Bul kórsetkish halyq arasynda servıstiń úlken senimge ıe bolǵanyn dáleldeıdi. Sonymen qatar sot júıesiniń taǵy bir aıqyn jetistikteriniń biri – ol sot otyrys zaldaryn 100% dybys-beıne tirkeý qurylǵysymen jabdyqtaý. Barlyq sot prosesin tirkeý «100 naqty qadam» Ult josparynda Memleket basshysy qoıǵan ózekti máseleleriniń biri.
Osy júıeniń artyqshylyqtary týraly aıta ketsek, dybys-beıne tirkeý qurylǵysy barlyq proseske qatysýshylardy tártipke salatynyn, sondaı-aq sot otyrysyn júrgizý barysynda týyndaıtyn daýly kezderin sheshý kezinde kómek kórsetetinin atap ótý qajet. Sondaı-aq sot otyrystarynyń ýaqtyly bastalýyn baqylaýǵa, sot otyrystarynyń hattamalaryn qysqa túrde jazýǵa múmkindik beredi.
2017 jyldyń 9 aıy ishinde garnızondardyń áskerı sottary sot prosesteriniń 96% dybys-beıne tirkeý júıesin qoldanyp, júrgizgen. Bir sózben aıtqanda, joǵaryda kórsetilgen jańalyqtardy engizý sot tóreliginiń júzege asyrý prosesin jeńildetken. Demek, «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý Qazaqstannyń álemniń neǵurlym básekelestikke qabiletti 30 elderine kirýi boıynsha maqsatqa jetýdiń ózekti faktory bolýy tıis.
Qoryta kele, Elbasymyzdyń rýhanı jańǵyrýǵa, rýhanııatqa, bilim, ǵylymǵa mańyz berýi – úlken kóregendik pen ulttyń alǵa ilgerileýin jyldam qarqynmen jyljytatyn qozǵaýshy kúsh ekenin aıta ketý kerek. О́ıtkeni rýhanı baılyqtyń kemel bolǵany bul jeke azamattarymyz úshin de, árbir jeke tulǵadan quralǵan qoǵam, týǵan elimiz úshin de óte mańyzdy úderis. Bul – táýelsiz elimizdiń baqytty bolashaǵy men alańsyz keleshegi úshin jasalyp jatqan jumys.
Sondyqtan biz aıryqsha serpindilikpen jyljyp jatqan zymyran ýaqytta ulttyq qundylyqtarymyzdy saqtaı otyra, jańa jaǵdaıǵa beıimdelip rýhanı jańǵyrýmyz kerek. Nátıjesinde, jaqyn bolashaqta elimiz birtutas ult retinde órkenıet kóshiniń aldyńǵy qataryna qosylatynyna senimdimiz.
Nursultan BAITILESOV, Áskerı sot ákimshisiniń basshysy