Ǵylymǵumyr

Ulttyq hı­­mııa ǵy­ly­myn­da totyǵyp-totyqsyzdanatyn ıon­almastyrǵysh shá­ıirler jáne membrandyq elektrodıalız tehnologııa­sy dep atalatyn jańa sala­nyń negizin qalap, onyń ále­ýetin álem moıyndaǵan bıik deń­geıge jetkizýshi hımııa ǵylym­da­rynyń doktory, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty, Platına-Tarlan syılyǵynyń ıesi, Fran­sııanyń «Ǵylym marshaly» ata­ǵyna ıe bolǵan akademık Edil Erǵojın 25 jasynda hımııa ǵy­lym­darynyń kandıdaty atanǵan eken. Sóıtip, ol ken qaldyq­ta­rynan sırek metaldardy bólip alatyn sháıir oılap taýyp, qazaq­tyń talantty halyq ekenin KSRO ǵylymı álemine moıyndatypty. Osy jáıtterdi estigen soń ony­men tanysýǵa yntam aýa tústi. Onyń bir sebebi, Almatyǵa kelip, sálem bere barǵanymda ataq­ty hımık-ǵalym Batyrbek Ah­metuly Birimjanov: «Shákirtim Edil Erǵojın erlep tur. Búkil qazaq ǵalymdary arasynan Más­keý­­den shyǵatyn odaqtyq «Ýspehı hımıı» jýrnalynda maqalasy jarııalandy. Ol jýrnalǵa negizinen odaqtyq deńgeıdegi akademık­terdiń maqalalary ǵana shyǵatyn. Al Edil aspırant kezinde-aq ma­qalasyn sonda jarııalap, erlik jasady» degen edi. Sóıtken Edil Erǵojın bar bolǵany 33 jasynda doktorlyq dıssertasııasyn qor­ǵap, sol kezdiń eń jas ǵalymy boldy. Qazaqstan túgil, ondaı jetistik Odaq kóleminde de sırek kezdesetin. Mundaı talantqa yn­tyzar bolmaǵanda qaıtersiń?! Edil Erǵojın jaıly merzimdik basylymdarda shyqqan maqa­lalardy izdep júrip oqıtyn bol­dym. Birde sol kezdegi eń úlken dáreje sanalatyn KSRO Halyq sharýashylyǵy jetistikteriniń kór­mesinen qazaq ǵalymy Edil Erǵojınniń kúmis medaldi jeńip alǵanyn oqyp, tóbem kókke jetkendeı boldy. Maǵan ol Máskeýde ulttyń týyn jelbiretip júrgen naǵyz erdeı áser etti. Kóp uzamaı sol kúmis medaldi ápergen jańalyǵy ony ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty atandyrdy. Taǵy da qýanysh, taǵy da tańǵalys! Oraıy kelgende aıta keteıik, Edil Erǵojauly dál osy ǵylymı izdenisterinen nátıjeler alý jo­lyndaǵy shapshań damýy sekildi qyzmet babynda da tez ósti. Hımııa ǵylymdary ınstıtýtynda zerthana meńgerýshisi, Qazaq ult­tyq ýnıversıtetiniń hımııa fakýltetinde kafedra meńgerýshisi, fakýltet dekany, bilim ordasy­nyń birinshi prorektory qyzmet­teri bar bolǵany 42 jasynda jetken mártebeli oryndar. Al 45 ja­synda S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti­niń rek­tory bolyp taǵaıyndaldy. Onyń rektorlyqqa taǵaıyndalýy 1986 jyly bolǵan bir ıgi qadam edi. Átteń, ol kezde 1986 jyldyń 16 jeltoqsanynda ne bolatynyn esh­qaısymyz da: ol da, biz de boljap bile almaǵan shyǵarmyz. Ataqty akademıkterdiń bári de ómirge, ǵylymı álemge baspaldaq­tap shyǵatyny barshaǵa belgili ǵoı. Al Edil Erǵojınniń ǵylym­ǵu­myrǵa aıaq basýy bar bolǵany «óskende ásem kók úıdi ózim salyp alamyn» degen bala qııaldan bastalsa kerek. Bala qııal qaısar uldyń sertine aınalyp ketkendeı. Bul jaıly Edil aǵamyzdyń ózi bylaı dep áńgimeleıdi: – Men Uly Otan soǵysynyń aýyr jyldarynda jaryq dúnıe esigin ashyppyn. Es bile kórip, qyzyqqanym aýyldyń ortasyn­da­ǵy ásem «kók úı» bolatyn. Onyń mańdaıshasynda «Stalınnen Dos­qoja­nova Nurıpaǵa» degen jazý turatyn. Dosqojanova Nurıpa me­niń jaqyn jeńgem edi. Qyzyl­sha­shylar zvenosyn basqaryp, oty­zynshy jyldarda ár gektardan 900 sentnerden astam tátti túbir jınaǵan ol zvenosyndaǵy Bal jeńeshemdi ertip, Máskeýdegi kó­sem Iosıf Stalınniń qabylda­ýyna barady ǵoı. Imandy bolǵyr eki jeńeshemniń Stalındi ortaǵa alyp túsken sýreti sol kók úıdiń tórinde ilýli turýshy edi. Al meni qyzyqtyrǵan kók úıdi temirdeı qatty ámirshi Nurıpa jeńeshem aýylǵa oralǵansha Sibirden jetkizip, syı retinde turǵyzyp bergen eken. Sol kezdiń adamdary bul úıdi salýdyń ózin ertegideı qy­lyp aıtatyn. Ár aǵashy nómir­le­nip kelgen úı bas-aıaǵy bir aptaǵa tolmaıtyn ýaqyt ishinde turǵyzy­lyp bitken eken. Mine, sol úı meniń bıikterge talpynysymnyń bastaýynda turdy. Kók úıdiń ońaılyqpen salynbaıtynyn bilgendikten, ózimdi eńbektenýden aıa­ǵan joqpyn. Mektepte jospar­ly pánderdi jaqsy oqýym bylaı tursyn «Alpamys», «Qobylandy batyr», «Qambar batyr» jyr­la­ryn jattap óstim. Ǵylymdy qýýyma da zerektigim jetekshideı áser etti. Ne kerek, «kók úıdi» ózim salyp alý úshin umtyla-um­tyla júrip, aqyry qazirgi dáre­jeme de jetken ekenmin, – dep Edil aǵaı ári oıly, ári shattyqty sezimde biraz kúlip aldy. Bertin kele mektepke barǵan, mektepte jaqsy oqyǵan balań Edil Tekelidegi metallýrgııa kombınaty­nyń mańynda úıilip jatqan ken qaldyqtaryn kórip, ondaǵy ınjenerlerden «bul qaldyqtardyń ishin­de de adamǵa asa qajetti zattar jeterlik, biraq ony alýǵa qazirgi hımııa ǵylymynyń kúshi álsiz bolyp tur» degendi estıdi de, endi sol qaldyqtardan ken alatyn hımııalyq joldy oılap tabatyn ǵalym bolýǵa talpynady ǵoı. Tipti qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń hımııa fakýltetine alǵashqy jyly túse almaı qalyp, sol kezde «Osy balmen Reseıdiń áskerı ınstıtýttaryna túsýge bolady» degen keńes aıtý­shylardyń da sózin tyńdamaı, ǵalym hımık bolýǵa birjola bekinedi. Qaısarlyq, taban­dylyq dep osyny aıt! – Meniń baqytyma oraı «hımfak» dekany Batyrbek Birimjanov úlken ǵalym ǵana emes, sonymen birge ultjandy, ta­lantty jastarǵa ákedeı qamqor bola biletin jyly júrekti jan bolyp shyqty. Ol meni birden óz qamqorlyǵyna aldy. Oryssha jóndi bilmeıtin edim. Al Snegıreva Nına deıtin zerthanalyq jumystardan synaq alatyn usta­zym tipti talapshyl bolyp shyq­ty. Bilgenimdi qazaqsha aı­typ bereıin desem, kónbeıdi. Ne kerek, ózi alatyn synaqqa birneshe qaıta kirgizdi. Dekannyń aldyna da jetelep apardy. Sol jerde «bul orys tilinen mazmundamany qalaı jazyp júr» dep meniń oqýǵa túskendegi baǵama kúdik keltirgendeı de boldy. Men orys tilinen mazmundama mátinin útir núktesine deıin mekteptegi ustazym jazyp berip, sony jattap alǵanymdy búkpesiz aıttym. Senbeı, qaıta aıtqyzdy. Munymnyń ótirik emes ekenin bilgen dekan Batyrbek Ahmetuly túıinniń sheshilýine jol ashqandaı bir is istedi. Jataqhanada qazaq jigitterimen ja­ta­tyn meni orys balalary turatyn bólmege aýystyryp, olarǵa maǵan til úıretýdi tapsyrdy. Ári sózdikti jattap, ári orys tili grammatı­kasyn ejiktep, ári bólmedegi orys balalarynan sóılegendegi qatemdi durystap jiberýlerin ótinip júrip, ne kerek alǵashqy semestrdiń ózinde-aq bul tildi biraz úırenip, kóp uzamaı-aq orys tilinde baıandama jasaıtyndaı jaǵdaıǵa jettim ǵoı. Alǵashqy ustazym Nına Efımovna qatal, talapshyl, al ómirlik ardaqtyma aınalyp ketken Batyr­bek Birimjanov ákedeı qamqor boldy. Jáne solardyń osyndaı isterine oraı eńbektenýden ózimdi aıamaýym aqyry meniń ǵylym bıigine qanat qaǵýyma qozǵaýshy kúshteı áser etti. Ǵylymǵumyrynyń bastaýyn­da­ǵy «qyzyqtardy» osylaısha búkpe­siz áńgimelegen akademık Edil Er­ǵojın sol kezdegi Odaqtyq hımııa ǵylymy álemindegi eń bedeldi ba­sylym «Ýspehı hımıı» jýrnalyna da birinshi shyqqan qazaq ǵalymy ekenin joǵaryda aıttyq. Desek te, alparystyń kúshtisi, jeńistiń úlkeni áli alda bolatyn. Ol kezde odaqtyq hımııa ǵylymy álemine ótkizetin bir óte kinámshil «súzgi» bolǵan. Ol ǵylymdaǵy «tazalyq­tyń saqshysyndaı» akademık Valentın Alekseevıch Kargın edi. Bul tulǵany «aldap ótip» ǵalym bo­lýyń múmkin emes. Al onyń aldy­nan ótip «batasyn almasań» ári qaraı aıaq basa almaısyń. – Ardaqty ustazym Saǵıd Raýfovıch Rafıkov búkilodaqtyq ǵyly­mı konferensııada baıandama ja­saýǵa tıissiń, degen soń muqııat daıyndalǵanmyn. Sonyń ózin álgi jetekshim ekeýmiz taǵy da biraz eksheýden ótkizgennen keıin «Endi osyny Kargınge kórsetip, onyń baǵasyn al» dep tapsyrma berdi. Ataqty ǵalymdy birinshi kórýim ǵoı. Salqyn, susty, tas músindeı áser etti. Qaıdan, ne úshin kelgenimdi aıtsam da, ol til qatar emes. Sonan soń ózimniń «Ýspehı hımıı» jýrnalyna maqalam shyqqanyn aıt­tym. Oǵan da jibıtin túri joq. Sonan soń qaısarlyǵyma basyp, baıandamamdaǵy qamtylǵan másele­lerdi túgel baıandap shyqtym da, «Bul búgingi hımııa ǵylymyndaǵy jańalyq» degendi tóbesinen jaı túsirgendeı nyǵarlaı aıttym. Manadan beri kóńili dalada sekildi kóringen ol «Rasynda da mynaýyń jańalyq sekildi» dep betime endi ǵana týra qarady. Sóıtsem, meniń búkil baıandamam týraly aıtqanym­dy muqııat tyńdap otyrǵan eken. Baıandamany tastap ketýimdi sura­dy. «Baǵasyn keıin estirsiń, jazbasha túrde» dedi. Bolǵan jaıdy Saǵıd Raýfovıchke baıandadym da, Almatyǵa ile qaıta oraldym. Úıge kelgenim sol edi, telefon shyr ete qaldy. Ar jaǵynan Saǵıd Raýfo­vıch­­tiń qýanyshty daýysyn estidim. «Súıinshi baıandamańdy Kargın joǵary baǵalapty» dep tur. Bul bolashaqtaǵy álemdik deń­geıde moıyndalatyn úlken ǵalym Edil Erǵojınniń ǵylymǵumyry bastaýyndaǵy kezekti jáne sheshýshi jeńisi edi. Eger ol dál osy qatal synshy aldynda bir ret súrinse, tars jabylǵan esikti qaıta ashý múmkin bolmas ta edi-aý. Bul kúnderi tórtkúl dúnıe tú­gel moıyndaǵan kórnekti ǵalym Edil Erǵojındeı som tulǵanyń soǵylyp shyǵýy úshin oılap otyr­saq osyndaı óz isine senimdilik pen onyń durystyǵyn qaısarlyqpen dáleldeý sekildi qasıet te kerek bolǵan-aý dep oılaısyń. Demek, «tabanynyń búri joqtarǵa» ǵylym álemine kirer esik eshqashan ashyl­maıtyn sekildi. Sarabdal Máskeý ǵylymı orta­lyǵy endi qazaqtyń jas talantyna dúnıejúzilik konferensııalarǵa qa­tysýǵa da jol ashty. Birde ol Bratıslavada ótken halyqaralyq konferensııada baıandama jasaýǵa joldamany odaq boıynsha jeńip aldy. Nemis tilinde daıyndalǵan baıandamasyn oqýǵa Bratıslavaǵa kelgende ondaǵylar bul bolmaıdy degendi kesip aıtypty. Ol kezde Chehoslovakııanyń KSRO joǵary bı­liginiń saıasatyna narazylyq kór­setip júrgen shaǵy kórinedi. Mem­leketaralyq saıasattyń salqyny endi qazaqtyń jas talantynyń qos ókpesinen tıgendeı bir quqaı edi. Bul jóninde osy ýaqytqa deıingi kedergilerdiń bárinen ótip, aqyry túpkilikti jeńimpaz bolyp shyqqan akademık bylaı dep eske alady: Qur ýaıymdaǵannan ne shyǵady, baıandamany qaıtsem de jasaımyn degen ustanymymdy ustazym Saǵıd Raýfovıchke jetkizdim. Ol: «Aǵyl­shyn tilin bilmeısiń ǵoı, qalaı jasaısyń» dep qynjyldy. «Qyn­jy­­latyn eshteńesi joq, sizder aýdaryp berińizder sony kırılısamen jazyp alyp, túni boıy til jattyqtyryp, jattap alamyn. Sonan soń sol jattaǵanymdy aýyzsha aıtyp shyǵamyn» dedim. Sonan soń Máskeý ýnıversıtetiniń professo­ry Nıkolaı Alfredovıch Plate Saǵıd Raýfovıchpen birlesip baıan­da­many aǵylshyn tiline aýdardy da, ony Nıkolaı Alfredovıch daýys­tap oqydy. Onyń oqyǵanyn men kırılısaǵa túsirip, sol qalpynda jazyp otyrdym. Ne kerek túni boıy kóz ilmeı, álgi jazǵan­darymdy jattap shyǵyp, baıandama jasaýǵa daıyn ekenimdi aıttym. Aqyry baıandamany aǵylshyn tilinde aıtyp shyqtym. Alǵashqy suraqtar nemis tilinde qoıyldy. Oǵan ózim jaqsy biletin nemis tilinde múdirmeı jaýap berdim. Kelesi suraqtar aǵylshynsha bolyp edi, aýdarmashylyqqa Nıkolaı Plate shyǵyp, ne kerek jınalǵandardyń zor qoshemetine ıe boldyq. Kon­ferensııaǵa tóraǵalyq jasap otyr­ǵan amerıkalyq professor Pol Djon Florı maqalamdy AQSh elinde shyǵatyn ǵylymı jýrnalǵa basýǵa ruqsat berýimdi surady. Ol Nobel syılyǵyn alǵan, álemge tanymal úlken ǵalym edi. Ony osynshalyqty rıza etkenim úshin ózim ǵana emes, búkil otandastarym bolyp qýandyq. Aqyry baıandamam AQSh jýrnalynda shyqty. Minekı, ǵylymda da osyndaı kedergiler kezdesedi. Eger olardan óte almaı súrinseń, jolyń bolmaıdy. Búginde bizdiń Memleket basshysy «Jas­tarymyz úsh tildi meńgersin», degen ádemi ómirsheń usynys jasaǵany ózimizge belgili desem, oǵan keıbi­reýlerdiń qarsy bolýyna qaıran qalamyn. Oý, bul bilimsizdik qoı demeske lajyń joq. Oraıy kelgende aıta keteıik, Bratıslavada álgin­deı kedergige tap bolyp, ony qaısarlyǵymen jeńip shyqqan Edil Erǵojın Almatyǵa orala salysy­men aǵylshyn tilin mektep parta­syna jańa otyrǵan baladaı ejiktep oqýǵa kóshti. Sóıtip, bul tilde eshkimnen qymsynbaı baıandama jasaı alatyn dárejege jetken. Men uzaq áńgime barysynda akademıkten: – Álemge tanymal, elektromem­brandyq dıalız tehnologııasy sa­la­synda ashqan teńdessiz jańalyǵy úshin áýeli KSRO Halyq sharýa­shylyǵy jetistikteri kórmesiniń kúmis medaline, sonan soń Qazaq KSR Memlekettik syılyǵyna ıe bolǵan, 13 ǵylym doktoryn, 80 ǵylym kandıdatyn daıyndap shy­ǵa­ryp, 20 monografııa jarııalaǵan, 300-den astam avtorlyq patent alǵan, 40-tan astam halyqaralyq konferensııalar men sımpozıýmderde baıandama ja­saǵan, «Parasat» ordenin alǵan, sondaı-aq elimizdegi «Platına-Tarlan» syılyǵynyń ıesi bolǵan ǵalym Edil Erǵojın fenomeni nede? – dep suradym. Sonda ol esh kidirmesten bylaı dep jaýap berdi: – Men ǵalym bolyp jaratylǵan adam emespin. Danyshpan Lev Tolstoı bylaı degen eken: «Adamǵa bir paıyz talant, toqsan toǵyz paıyz eńbek qajet». Durys aıtylǵan sóz. Iá, men buryn-sońdy oqyp bilmegen bógde tilde baıandama mátinin de bir túnde jattap alatyn alǵyr da, zerek boldym. Biraq onyń ózi de eńbekten qashar bolsam meni álemge tanymal ǵalym etip shyǵara almas edi. Demek, meniń búkil ǵylym­ǵumyrymda jan serigim bolǵan eńbekqorlyq barlyq jeńisterim­niń atasy. Zerthanadaǵy zertteýlerimdi bastaǵan kezde ǵylymǵa berilip, eńbektengenim sonsha­lyq, tipti jumys ornynda uıyq­tap qalǵan kezderim de boldy. Oqýdan da, zerthanadaǵy ǵylymı izdenis dep atalatyn «qara ju­mys­tan da» qoryqpadym, qashpa­dym, jan tynyshtyǵyn izdemedim. Sol azaptardyń bárinde jeńdim. Sol azaptar ǵana maǵan jeńis dámin tatqyzdy. Ǵalymnyń osyndaı naqty derektermen bekitilgen áńgimelerin tyńdaı otyryp, «Ǵalymdy ǵa­lym etetin de eńbek eken ǵoı» demeske amal joq. Bul – «ǵy­lymdy ómirime serik etemin» degen jastar úshin qazirden bastap sanasyna sińiretin basty talap. Talantyna eńbekqorlyǵyn serik etken akademık Edil Erǵojın Qazaq­standaǵy ulttyq hımııa ǵylymynda totyǵyp-totyqsyzdanatyn ıonal­mas­tyrǵysh sháıirler jáne elek­tro­membrandyq dıalız tehnologııasy dep atalatyn salalardyń negizin qalady. Alyp báıterekteı san bu­taqty hımııa ǵylymynyń osynaý salasynda qa­zaqstandyq ǵylymı áleýet álemniń eń damyǵan memleketterimen ıyq teńestire alatyn­dyǵy dúnıe júzi boıynsha moıyn­dalǵan aqıqat. Bul aqıqatty al­paýyt AQSh ǵalymdary túgil, memlekettik laýazymdy qyz­metkerleri de elimizde KSRO mura­syndaı bo­lyp qalǵan ballıstı­kalyq zymy­randar men ıadrolyq oq tum­syq­tardy joıý kezinde halyq­aralyq konkýrsta jeńip alǵan      Á.Bek­turov atyndaǵy Hımııa ǵy­lym­dary ıns­tı­týtynyń tyndyrǵan jumys nátıjesi arqyly moıyn­dady. Moıyndaǵany sol, akademık Edil Erǵojın bastaǵan ǵalymdar tobynyń tamasha nátıjeli jumysy úshin ınstıtýtqa qozǵalmaly eko­logııalyq zertteý zerthanasyn syıǵa tartty. Bul kúnderi akademık Edil Er­ǵojın basshylyq jasaıtyn Á.Bek­­turov atyndaǵy Hımııa ǵylymdary ınstıtýty tórtkúl dúnıeniń ǵylym álemine túgel tanymal. Al ony táýelsizdik jyldarynda tutastaı derlik basqaryp kele jatqan Edil Erǵojın óziniń ómirlik ustanymyn bylaısha túsindiredi: – Meniń ómirimde eki tamasha aıaýly ustazdarym boldy. Olar Batyrbek Ahmetuly Birimjanov pen Saǵıd Raýfovıch Rafıkov bo­latyn. Solardyń udaıy sanama sińir­geni «ustaz shákirtimen kórikti» degen qaǵıda edi. Ǵylymǵumyrymda osy qaǵıdamen júrdim. Qazir ózim ǵana emes, sonymen birge, búkil ınstıtýttyń ǵylymı qyzmetkerle­riniń, shákirtterimniń halyqaralyq deńgeıde tanylýyna múmkindik jasaýmen kelemin. Olardyń ǵylymı izdenisterindegi nátıje­lerin, qo­rytyndylaǵan maqalala­ry­nyń ha­lyqaralyq basylymdarda jarııa­lanýyn jolǵa qoıdyq. Ol ol ma, buryn halyqaralyq sımpozıým, konferensııalarda baıandama jasaý­ǵa baratyn sanaýly ǵalym bolsaq, qazir mundaı mártebege bizdiń ıns­tıtýttyń kóptegen ǵalymdary qol jetkizgen. Munyń ózi ǵylym álemi qazaq hımıkteriniń áleýeti men bolashaǵyn tolyq moıyndady degen sóz emes pe?! «Bulaq kórseń kózin ash» degen danalyqtyń bolmystaǵy qareketke aınalýy osy bolsa kerek. Osylaı­sha tutastaı ujymdy álemge moıyndata alǵan akademık óziniń bir keremet qýanyshyn jasyra almaıdy: – Men osy ınstıtýtta laborant bolyp alǵashqy ǵylymı izdenisterimdi júrgizip jatqan kezderi mun­da qazaq akademııalyq ǵylymy­nyń negizin qalaýshy Qanysh Iman­taı­uly Sátbaev kele qaldy. Aty-jónimdi, qaıda oqıtynymdy jáne nemen aınalysyp jatqanymdy surastyryp bilip alǵan Qanekeń sóz sońynda bylaı dep edi: «Arpa ishinde bir bıdaı ekensiń, qazaqtyń namysyn qorǵaýǵa tyrys. Evreılerdi «jeńe alsań», orystar ózi­nen-ózi moıyndaıdy». Aty ańyzǵa aınalǵan aǵanyń bul sóziniń asta­rynda ne jatqanyn birden bildim. Ol kezde bizdiń ınstıtýtta ǵylym qýǵan qazaq sany bir qoldyń saýsaǵyna jetpeıtin. Basym bóligi basqalar edi. Ne kerek, sol basqalardyń ózderi de moıyndady ǵoı. Biraq qýanyshym bul emes, qýanatynym – sózdiń týra maǵyna­synda qazaqtyń ulttyq hımııa ǵylymynyń qalyptasqandyǵy. Qa­zir bizdiń ınstıtýtymyzda eń­bek etetin ǵylymı áleýettiń 70 paıyzy ózimizdiń aǵaıyndar. Bul qýanysh emeı nemene! Esińizde bolsyn, qazaqtyń ulttyq ǵylymy Uly Otan soǵysy kezinde eva­kýasııalanyp kelgen Máskeý, Lenıngrad ǵalymdarynyń kúshimen ómirge kelgen. Muny jasyr­maýymyz kerek. Soǵys aıaqtalǵan soń olardyń kóbi kelgen jerine qaıta oraldy. Birazy qaldy. Bir bóligi kúni keshegi toqsanynshy jyldardaǵy qıyndyqqa shydamaı elden ketti. Endi munda «aspan aınalyp jerge tússe de» Qazaq­stannan eshqaıda ketpeıtin óz aǵaıyndarymyz qaldy. Búgingi qazaq hımııasyn álemge moıyn­datyp júrgen solar. Osy áńgimesin asa bir shattyq sezimmen aıtqan ǵalym endi bir kezekte hımııanyń otandyq ekono­mıkaǵa beretinine toqtaldy: – Qazirgi kezde on jyldyq ómirsheń jospar boıynsha jumys istep jatyrmyz. Elbasymyzdyń bul aýqymdy tapsyrmasyn óndi­ris­ke hımııa ǵylymyn kiriktirmeı sheshý múmkin emes. Muny atqa­rýshy bıliktiń jaýapty tulǵalary da tolyq túsingendeı. Eger buryn biz ashqan jańalyqtardyń basym kópshiligi KSRO derjavasynyń, Odaqtyń ıgiligine aınalyp, basqa respýblıkalardyń menshigi bolyp ketse, endi bizdiń ónimimiz óz otanymyzdyń ıgiligine aınalady. Men bul on jyldyqty Qazaqstan ekonomıkasynda hımııalandyrý kezeńi bolady, degendi batyl aıtamyn. Iá, álem moıyndaǵan kórnekti ǵalymnyń pikirindegi «toqeter» osy. Ulttyq ǵylym akademııa­synda vıse-prezıdent, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde vıse-mınıstr qyzmetterin atqara júrip, otandyq bilim-ǵylymnyń jalpy adamzattyq órkenıet kóshi deń­geıin­de bolýyna aıtarlyqtaı úles qosqan, adamzatqa dúnıe júzi boıynsha tuńǵysh ret Qazaqstan­nyń Almatysy men Astanasynan «Úshinshi myńjyldyqtyń ǵyly­my qandaı bolady» degen ómir­sheń suraq qoıǵan alqaly halyq­aralyq konferensııany uıymdas­tyrýshy Edil Erǵojın bul kún­deri bylaı dep tolǵanady: – Ǵylym damyǵan saıyn onyń kóptegen jańalyqtary qorshaǵan ortaǵa zııandy bola túsýde. Jerdi kómkergen azon qabaty juqaryp, kúnniń ýltrakúlgin sáýlesi paıdadan góri zııandy bolyp barady. Jer qoınaýynyń qory azaıa túsýde. Adamzat sany artyp, jer betiniń ony asyraý múmkindigi yqshamdalýda. Máńgilik muzdaqtar erip jatyr. Kóp uzamaı, aýyz sý tapshylyǵy úlken máselege aına­lýy múmkin. Mine, osyndaı prob­lemalardy adamzat birlesip sheshpese, budan bylaı «bet-betine túıe aıdaǵan» jaǵdaıda ómir súrý múmkin emes. Sondyqtan biz álem­dik ǵylymnyń ashyq qoǵam jaǵda­ıynda ıntegrasııalanýyn halyq­aralyq deńgeıge shyǵara aldyq. Ne bolaryn ýaqyt kórseter. Akademıkpen áńgimeleskende kóbine estigenim, ǵylym aına­lysýǵa tıisti problemalar. Ol munysyn bylaısha aqtap alady. «Ǵalym udaıy problemalardy sheshý isimen aınalysady ǵoı. Birin sheship, odan oń nátıje alǵan soń kelesine kóshedi. Sóıtip, sheksiz izdenis jaǵdaıynda ómir súredi. Bizdiki sol tirlik». Iá, ol ómir alǵa tartqan ǵy­lym orbıtasyndaǵy túıinderdi sheshýmen ómir súretin sekildi. Basqaǵa alańy joq. Bálkim, onyń eshteńege alańdamaı ǵylym qýyp, bul jolda álemdik mańyzy bar jańalyqtar ashyp, jetistikke jetip júrýinde ǵalymǵa «kúıbeń tirlikke kóńil bólmeı ómir súrý múmkindigin syılaı alǵan» onyń jary Zennat apamyzdyń eńbegi ǵalymnyń óz eńbeginen de kóp shyǵar. Shotbaeva Zennat Mámbet­qyzy uzaq jyldar boıy Qaz KSR Josparlaý komıtetinde jemisti jumys istegen, ýnıversıtette dáris oqyǵan, ekonomıka ǵylym­dary­nyń kandıdaty. Osyndaı jaýapty qyzmetine qosa bala tárbıesin óz moınyna alyp, minsiz atqarǵan ana da boldy. Ǵalymnyń kúndiz kúlkisiz, túndi uıqysyz ótkizetin beımaza ǵumyrynda súıikti jar, senimdi súıenish bola bilgen Zennat apaımen Edil aǵamyz bul kúnderi nemere qyzyǵyn kórip júrgen áje, ata. О́zderiniń úsh qyz, bir uly joǵary oqý oryndaryn bitirip, aldy ǵylym doktory dárejesine jetken. Ata men áje balalary túgil, neme­releriniń de shet tilderin jaqsy meńgerip júrgenderin qýanysh ári maqtanysh kóredi. Olardyń munysy da ultqa úlgi bolarlyq ónege. Jumabek JANDILDIN, jýrnalıst.