Aýyz ózimizdiki degenmen...

Ań balalaıdy

Telarnanyń birinen kórsetilim berip jatty. Janýarlar dúnıesinen. Onyń ózi aýdarma eken. Áńgime ańdardyń kóbeıýi jóninde. Bir kezde qoıyp qalsyn. Býaz ańdar kóktemde týady dep.

Al kep oılanaıyn. Ań týýshy ma edi dep. Ań býaz bolýshy ma edi dep.

Burynǵy shaldar ań týady dep sóılemeıtin. Ań balalaıdy dep aıtatyn. Munymyz jalpylama ataý. Jalqylaǵanda jiliktep alyp ketetin.

Jyrtqyshtar jóninde aıtqanda tek qana kúshikteıdi dep aıtady. Qasqyr týdy nemese bóltiriktedi dep aıtpaıdy, aıtsa kúshiktedi dep aıtady.

Úı túlikterine qaratyp aıtqanda bıe qulyndady, túıe botalady, sıyr buzaýlady, qoı qozdady, eshki laqtady dep aıtady. Bulardyń taǵylaryna qaratyp aıtqanda da osylaısha ózgerissiz aıtylady. Qodas buzaýlady, kıik laqtady, arqar qozdady dep. Qulan qulandady demeıdi, qulan qulyndady deıdi. Basqa tuıaqtylaryna tóldedi deıdi. Elik, bulan tóldedi dep aıtady.

Qalǵandary balalaıdy. Pil, kerik balalady dep aıtady.

Haıýanattardyń jumyrtqadan kóbeıetini bar. Olardy tuqymdandy deıdi.

Býaz ań degendi estisem kereń bolaıyn. Al býaz maldy estidim. Onyń ózi tórt túligimizge qaratylyp aıtylǵan. Adam balasyna qaratyp aıtqanda bulaı sóılemeıdi. Ishti áıel, býaz áıel dep aıtýshylyq bolǵanymen esti qazaq ondaı qutpan áıel balasyn ekiqabat degen. Ekiqabat dep tek adam balasyna qaratylyp aıtylady.

Týady dep adam balasyna qaratyp aıtady.

Qusqa qaratyp aıtqanda jalpylap jumyrtqa basady deıdi.

Ań maltıdy

Adam sýda júzedi, maltıdy, súńgıdi. Ań she?

Qazaqtyń túsinigindegi ań jalpy ataýdan áste bólek túsiniledi. Jalpy, ań ataýyn babalarymyz maqulyqat dep túıindep tastaǵan. Ańdy sol maqulyqat sózinen alyp shyǵady. Máselen, qoltyraýyn qazaq túsiniginde maqulyqat. Babalarymyz ony ań dep bilmegen. О́ıtkeni onyń etin, terisin, qan-jynyn paıdalanbaǵan, tutynbaǵan. Múıiztumsyq jóninde de osyny aıtýǵa bolady. Jaıra jóninde osyny aıtar edik.

Al aıý jóninde bulaı aıta almaımyz. Qasqyr jóninde de, túlki jóninde de solaı der edik. О́ıtkeni biz olardy tutynamyz. Quryǵanda terisin, quryǵanda ótin.

Aýyzeki tilde ań júzedi dep aıta beremiz. Máselen, arystan sýda júzedi, aıý da solaı. Alaıda esti qazaq eshqashanda ań júzedi dep eshqashan aıtpaǵan. Ań maltıdy dep aıtqan. О́ıtkeni ań tek aldyńǵy eki aıaǵy ǵana eskek retinde paıdalanady.

Qus bolsa júzedi. О́ıtkeni olar jarǵaqty.

Jarǵaq aıaqty.

Aqsaq qoı tústen keıin mańyraıdy

Bul máteldiń áý bastaǵy qoldanylý maǵynasy atymen ózgerip ketken. Qazirgi qoldanysta qur qalǵan, kesh qalǵan maǵynasyn beredi.

Tegene quıryq qoılar shaılaǵan soń júre almaı qalady. Endi olardyń óz salmaǵyn alyp júrýi muń bolady. Onyń ústine maı súıegin jep qoıyp, súıekteri jińishkeredi.

Osyndaı sebeppen otardaǵy aqsaq qoılar az bolmaıdy. Olardyń tólderine qaraýǵa murshasy kelmeı jatady. Izdese óz jaǵdaıy túzelgen soń izdeıdi. Onyń ózinde mańyrap...

Bul mátel osydan baryp áý basta ózinen aspady maǵynasynda qoldanylǵan.

Arba aıdaǵan artqa qaraıdy

«Adasqannyń aldy jón, arty soqpaq» degen maqaldy eldiń bári biler. At ústindegi qazaqtyń jaıy belgili. Ol jan-jaǵyna qarap baǵdar alady. Al arbadaǵy aıdaýshy qazaqtyń jaıy kúdimen. Barar jerin bilmegen aıdaýshy eriksiz artyna qaraýmen áýre bolady. О́ıtkeni ol baǵdaryn artyna qarap túzeıdi. Sodan baryp «Arba aıdaǵan artyna qaraıdy» degen mátel qalǵan.

Qazir arba aıdaǵan aldyǵa qaraıdy dep aıtýshylyq beleń alyp barady. Bulaı aıtý aıaqjolynan adasyp qalǵandarǵa jarassa kerek. Alaıda jylqy maly eshqashanda aıaqjolynan taımaǵan.

Aıaqty ýqalaıdy

Búginde bulaý degen jol bermeı tur. Sol úshin otandastarymyz sonaý Qytaı, Taıland,Úndi elderine saparlap baryp kelip júr.

Bilgen adamǵa bulaý degenińiz qyp-qyzyl bıznes kózi. Qazir ondaı bulaý ózimizde de jetkilikti. Telesandyq túımesin basyp qalsańyz qytaısha bulaımyz, úndishe bulaımyz degen jarnamadan kóz ashpaısyz. Sonyń ózinde durys jazbaıdy. Birinde bulaımyz dese, ekinshisinde býlaımyz dep jatady. Bulaý men býlaý eki túrli sóz. Bulap úzedi, býlap ter alady. Al jarnamadan osy sózderdiń ekeýin de kórýge bolady. Aıaqty bulaımyz, aıaqty býlaımyz dep jatady.

Aıaqty býlamaıdy da, bulamaıdy da. Ýqalaıdy.

Bas ta solaı.

Ony da ýqalaıdy.

Bezi joq eshki pyshaqty tabady

Babalarymyz maldyń kúıliligin saýyryna, baýyryna, jaýyryna qarap aıyrǵan. Jaı ýaqytta eshkiniń semizdigin aıyrý múmkin emes. Ony eshki baǵýshy shekshekter jaqsy bilgen.

Eshkiniń buǵasynda eki bez bolady. Túımeli eshkilerdiń de bolatyny túsinikti. Bul jerde túıme men bezdi shatystyrýǵa bolmaıdy. Eshki qalaı semirse de túımesi qashanda kórinip turady.

Al bezdiń jóni basqa. Jaı ýaqytta ol kózge kórinip turady. Al mal semirgende qoldyń judyryǵyndaı maıǵa kómilip kete barady. «Bezi joq eshki pyshaqty tabady» degen máteldiń týra maǵynasy osyndaı. Babyna keldi, ıgilikke jumsaldy degen maǵynany beredi.

Qan jýyp, kindik kesken...

«Kir jýyp, kindik kesken» dep suńqyldap jatamyz. Bul maqaldy aıtqanda týǵan jer maǵynasyn jazbaı tanımyz.

Kindik keskeni túsinikti, kir jýǵany qalaı?

Áýeli kindik kesip, sońynan nege kir jýmaımyz?

Qazir «kir jýyp» sózin týra maǵynasynda qoldanyp júrmiz.

Qanǵa baılanysty áıel balasyna namaz oqý, ne oqymaý, oraza ustaý, ne ustamaý týraly hukimi bar. Máselen, etekkiri kelgen áıel balasy namaz da oqymaıdy, oraza da ustamaıdy. Amal qazasyn etekkiri ótken soń ótkeredi. Dúnıege sábı ákelgen áıel bul mindetten qyryq kún azat. О́ıtkeni sábımen birge áıeldiń kiri/qany da keledi. Dúnıege sábıden buryn kir/qan buryn keledi.

Kirdi, árıne, jýady.

Oǵan deıin kindik qany tambaıdy.

Kindik qany kesken soń tamady.

Demek, «kir jýyp, kindik kesken» tirkesin «qan jýyp, kindik kesken» dep túsinýimiz kerek.

Qoı shaılaıdy

Qaraýyly jaqsy mal semiredi. Qylańdy maldyń túgi syrtyna shyǵyp, kóz qýantady. Bireýi maıdy órkeshine jınasa, bireýi quıryǵyna jınaıdy.

Maıdy quıryqqa jınaıtyny tek qoı ǵana. Sondyqtan da babalarymyz olardy tegene quıryq dep áspettep jatady.

Tórt túliktiń qalǵany toǵyn saqtaǵanda, qoı maly semirýin toqtatpaıdy. Onyń semiretini sonshama ıt sekildi artqy aıaǵynan shoqıyp qalady. Al álemet semirgeni aıaqqa tura almaı jatyp qalady.

Endi qoı shaılaıdy.

Shaılaǵany sol quıryǵynan jarylady.

Muny keshegi shaldarymyz aqmaı deıtin.

Aqmaıdy shıkideı jeı beretin.

Qoltyq keristiredi

Shúkirshilik, búginde toı kóp. Sonyń qasterlisi neke toıy, árıne. Nekeniń hukiminde sońǵy malyńdy salyp, toı jasaý jaýaptalǵan.

Olaı bolsa neke toıy toılanýy kerek.

Sol toıda asaba qudalardy ortaǵa shaqyrady.

– Qushaq jaıyp, tós qaǵystyryńyzdar, – deıdi.

Ortaǵa shaqyrylǵan erli-zaıypty qudalar bir-birin qushaqtap, tós túıistiredi.

Bylaısha qaraǵanda sókettigi joq sııaqty.

Alaıda quda men qudaǵı tós qaǵystyrmaq tursyn, qoltyq ta kerispegen. О́ıtkeni qudalyqqa tek er adamdar ǵana júrgen.

Ári-beriden keıin quda men qudaǵıdyń tós túıistirýi ábestik.

Al qudalardyń jóni basqa.

Eki jaqtyń sózi piskende qoltyq kerisip, tós túıistirgen.

Bul quda boldyq degen maǵynany bildiredi.

Qusty ildiredi

Búginde óskeleń jastarda ańshylyq áýeze bolyp barady. Bulary qyzara bórtip, kósheni shańdatyp júrgennen góri jaqsyraq, árıne. Alaıda avtomattanyp, pýlemettenip bara jatqan mundaı jandardy kórip ishiń ashıdy. Bul ańshylyq emes, juqalap aıtqanda qyrýshylyq.

Qazir ekiniń biri ıtbegi nemese qusbegi. Jaratqanynyń baby kelsin, kelmesin «ohotaǵa» ketip bara jatady.

– Qus qaǵamyz, – deıdi bireýi.

– Ań qaǵamyz, – deıdi ekinshisi.

Ishteı «toǵyzymen toǵyz úıir» dep tileýles bolyp turasyń.

Ań qaǵý, qus qaǵý dep aıtýshylyq bar.

Al negizinen...

Qusty ildiredi...

Ańdy shaldyrady...

Mal bitedi

Sóz biletin qazaq «Atamyzǵa myń bitken» deıdi.

Qazaqtyń tanymynda júz sózi jıeginen asqan kóptik uǵymyn bere bermeıdi. Jylqy malyna qaratyp aıtqanda mısyz kóp bolsa da myń bitken deıdi. Myń bitken soń degennen-aq onyń jylqyly baı ekenin baǵamdaımyz. Osyndaǵy myń sózi jylqyly degen maǵynany da, baı degen maǵynany da beredi.

Bul jerdegi anyq nárse mal bitedi eken. «Atadan qalǵan mal joq» dep jáne onysyn shegelep qoıady.

Bul anyq nárse bolsa kerek. Keshegi qyzyl tárgi kezinde Arqanyń on segiz myń jylqy bitken baılary Adambaı-Tursyn aıdalyp, maly tárgilengende sińiri shyqqan kedeılerge júzdep jylqy tıip, shala baıyǵan-dy. Eldiń aıtysynsha sol jylqydan keler jyly tigerge tuıaq qalmapty. Osyǵan qaraǵanda jylqy jaryqtyq bitse kerek.

Myń bitsin-aq. Nege atamyzǵa? Onyń astarynda ne jatyr?

Ańdaǵan adam birden tabady. Atamyzdyń eńbekqor bolǵandyǵyn. О́ıtkeni atamyz qaǵyp-baqqan. Olaı bolsa mal baqqanǵa bitedi eken.

Mal bitedi.

Mal baqqanǵa bitedi.

О́lim jetedi

О́limnen bir ǵana Qorqyt dáde qashpaǵan.

О́zekti jannyń barlyǵy da qashqan.

Bul dúnıeni tárk etip qylýetke túskender de az bolmaǵan.

Solardyń bireýi de ólimnen qashyp qutylmaǵan.

Adam Ata 930 jyl jasaǵan. Musa Paıǵambar 120 jas jasaǵan. Nuh Paıǵambar bolsa 1780 jyl jasaǵan. Dúnıeden qaıtarynda el bul dúnıe jaıynda Nuh Paıǵambardan suraǵanda «ómir eki esikti úı sııaqty, birinen kirip, ekinshisinen shyǵyp bara jatyrmyn» depti.

Olardyń barlyǵy da bir janyna tynshý izdegen. Ol darýdy bireý úıinen, bireý túzden tapqan, bireý ottan, bireý sýdan tapqan.

O dúnıelik bolǵanda barlyǵy da laqatqa baryp túsken. Sóıtip tynshyǵan.

Adam janyn tynshytatyn ólim ǵana.

Sondyqtan ol kesh pe, erte me – ózekti janǵa báribir jetedi.

Soǵymdy tárbıeleıdi

Tárbıe sózin keıinge deıin arabtardan enbedi me eken dep kelgen edim. Búginde ózimizdiń tól sózimiz ekendigine den qoıdym.

Adamnyń tárbıesi túsinikti. Osy tárbıe sóziniń soǵymǵa týra qatysy bar.

Kúndelikti soıysta maldy músheleıdi. Jylqyny da.

Jaı ýaqytta jylqy malyn soıa bermeıdi. Soısa torqaly toıda, topyraqty ólimde soıady. Onda da músheleıdi.

Al soǵymdy múshelemeıdi – tárbıeleıdi. Eń bastysy etke jel tıgizbeıdi. Ondaı et piskende saǵyzdanyp turady. Etti jas kúıinde saqtaımyn dese sýǵa shylap, muzdatady. Jer qazyp, muzqaptap saqtaıdy. Mundaı et buzylmaıdy. Sólin ustap qalady. Naǵyz súr kerek bolsa onda etti unda saqtaý kerek bolady. Mundaı et esh ýaqytta buzylmaıdy jáne ony sýǵa qaınatpaı-aq jeı berýge bolady. Ony qazaqtar meıizsúr degen. Shynymen dámi meıiz tatyp turady.

Et tabaqqa eshqandaı bóten qospasyz túsýi kerek. Tárbıesi kelisken etke eshqandaı sarymsaq, jýa, basqa da dámdeýishterdiń qajeti shamaly. Kemeline kelgen mundaı dámdi qazaqtar soǵym eti dep áspettegen.

Qazaqtyń eti tek etten ǵana turady.

 

Tórehan MAIBAS,

etnograf-jazýshy

QARAǴANDY