Memleketimiz táýelsizdik alǵan jyldardan beri men Elbasynyń janynda qyzmet etip kelemin. Egemendigimizdiń eńsesin tiktegen tarıhı oqıǵalardyń kýási bolyp, bel ortasynda júrdim.
Prezıdentimizdiń álemdegi nebir azýyn aıǵa bilegen alpaýyt elderdiń memleket basshylarymen ótken kezdesýlerine qatysyp, kórgen-bilgenderimdi talaı márte jazdym, túrli derekti fılmderde kórsettim. Alla buıyrtsa, kókeıde qalǵan kórikti oılardy keńinen kósilip jazatyn ýaqyt ta keler.
Qazaqta «Aıtpasa sózdiń atasy óledi» degen mátel bar. Ejelden tósekte basy, tóskeıde maly qosylǵan, tamyrlas, týystas qazaq pen qyrǵyzdyń arasyna barǵan saıyn jik túsirip bara jatqan shetin máselege qatysty ún qosýdy azamattyq paryzym dep sanaımyn.
Qazaq ne aıtsa da taýyp aıtqan ǵoı. Halqymyzda, kim, qashan aıtqany belgisiz «Sóz – Qudaıdyń bir aty» degen qanatty sóz bar. «Kim», «qashan» dep ejiktep otyrǵanym, dál osy sóz Uly Jaratýshydan túsken qasıetti tórt kitaptiń biri «Injilde» de kezdesedi. Onyń Ioannan jetken bir tarmaǵynda: «Áýeli sóz bolǵan. Ol qudaımen kelgen. Sóz – Qudaıdyń ózi» delingen. «Injildiń» úsh sóılemin qazaq danalyǵy bir-aq aýyz sózge syıdyrǵan.
Sóz – óte qýatty qarý. Áıtpese, atalarymyz: «Taýdy, tasty jel buzar, adamzatty sóz buzar» dep aıtar ma edi?
Qazir áleýmettik jeli ataýlyny ashyp qalsań da, kompıýterdiń tetigin basyp qalsań da Atambaevtyń qazaq pen qyrǵyz arasyna ot tastaǵan sózderi jeldeı esip tur. Bildeı bir úlken memleketti basqaryp otyrǵan prezıdenttiń aýzynan qaıta-qaıta shyǵyp jatqan bylapyt sózder, eki el arasyna iritki salyp, alataıdaı búldirýde. Boıynda ulttyq namysy bar azamattyń oǵan shydaýy múmkin emes. Aıdyń kúni amanynda Atambaevty ne túlen túrtti?
Biz onyń basqasha saıraǵan kezin de óz kózimizben kórip, qulaǵymyzben tyńdaǵanbyz. Endi siz de oǵan nazar salyńyz.
Atambaev 2014 jyldyń qarashasynda Qazaqstanǵa kelgen resmı saparyn: «Iа prıznalsıa v ýzkom krýgý, chto ıa vsegda jalel o tom, chto ne ý nas pervyı prezıdent byl Nazarbaev. Vy vse-takı senıte, beregıte svoego Prezıdenta», – degen maqtaýmen bastap, «Iа malo kogo hvalıý, Vy na samom dele, Nýrsýltan Abıshevıch, velıkıı chelovek s shedroı dýshoı, ı, navernoe, Bog poetomý Vas lıýbıt, ı, navernoe poetomý Bog tak mnogo daet Vam ı Kazahstaný. I ne zrıa za etı gody takoı ryvok sdelan v Kazahstane», – degen sózdermen aıaqtady (dáıekshe túpnusqa tilinde bir sózi ózgermesten berildi). Jaı ǵana «degen» joq, eki qolyn kezek-kezek sermep, esile, egile sóılegen.
Osyndaı «júrekjardy» lebiz bildirgen qyrǵyz Prezıdentiniń danyshpan Abaı aıtqandaı: «Dóń aınalmaı ant atyp, ar jaǵy búksip, byqsıtynyn» ol kezde, biz, árıne, bilgen joqpyz.
Atambaevtyń saýaty shamaly adam ekenin Qazaqstanǵa kelgen saparynda: «Revolıýsııaǵa deıingi qazaqtar týraly derekter únemi qyrǵyzdar jaıly zertteýlerde berilgen», – degen sózinen-aq baıqaǵanbyz.
Men kandıdattyq dıssertasııamdy «Orys ensıklopedııalaryndaǵy qazaq tarıhynan» qorǵadym. Revolıýsııaǵa deıin qazaqtar «kırgızy» nemese «kırgız-kaısakı» degen ataýmen, al qyrǵyzdar «kara kırgızy», «býrýty», «dıkokamennye kırgızy» dep berilgen (Ensıklopedıcheskıı slovar «Brokgaýz – Efron», 1895 jyl, 15 tom, 101-bet). Tipti, Qazaq avtonomııalyq respýblıkasy 1920-25 jyldary Qyrǵyz ASSR-i dep atalyp, 1924 jyly Orta Azııada júrgizilgen ákimshilik-terrıtorııalyq bólinisten keıin ǵana dúnıege kelgen RSFSR quramynda qyrǵyzdar avtonomııasy resmı túrde «Qara-qyrǵyz avtonomııalyq oblysy» dep atalǵan. Al Atambaev «kırgızy» degen zertteýlerdi oqymaı-aq syrtynan bárin túgel qyrǵyzǵa tıesili dep kelgen.
Bıyl jazda teledıdardy qosyp qalsam Atambaev: «Dlıa nas, kırgızov, Rossııa – eto nasha ıstorıcheskaıa prarodına», – dep soǵyp tur. Jaǵamdy ustadym. Biz biletin «Manasta» qyrǵyzdar Altaıdan Alataýǵa qonys aýdarǵanda túbi bir túrki jurtynyń altyn besigi – Altaıda sary orystyń ózi túgil, izi de bolmaǵan.
Al 2015 jyly Túrkııaǵa barǵan saparynda ol: «...kajdyı kyrgyz znaet, chto dlıa kyrgyzov Týrsııa – pýtevodnaıa zvezda, Rodına-mat, ýkazyvaıýshaıa nam dorogý», – dep soqqan edi.
Ultyn súıetin azamatta bir ǵana ana, bir ǵana Otan bolady. Osy eki qasıetti uǵymdy biz bir qaýyzǵa syıdyryp, «Otan-Ana» deımiz. Ol – árkim úshin óziniń, ata-babasynyń kindik qany tamǵan jeri. Saıasat úshin talaı nárseni aıtýǵa bolar-aý, biraq el aman, jurt tynyshta «Otan-Anany» aıyrbastaý múlde aqylǵa syımaıtyn nárse.
«Baqsam – baqa eken» degendeı Atambaevty keshirýge ábden bolady eken?! Sebebi, ol óziniń qaıdan shyqqanyn tipten bilmeıtin bolyp shyqty?! Dál osy jerde jurt maǵan «tym artyq ketti-aý» deıtin de bolar. Endeshe aıtar ýájimniń dáleli men dáıegin Atambaevtyń óz aýzynan tyńdap kórińiz. Ol óziniń 2011 jyldyń 21 mamyrynda bergen suhbatynda: «Iа ploho znaıý svoıý rodoslovnýıý. Znaıý, chto v moem rodý bylı revolıýsıonery, no otkýda my rodom neızvestno», degen eken.
Kezinde Atambaevtyń: «Qazaqty Shyńǵys han tuqymy bılep kelgen» degen besinshi synyptyń balasyna deıin málim aksıomany kinárat retinde alǵa tartqanda, apyraı, myna kisi Shyńǵystyń bir tuqymy Qubylaı – Qytaıdy, Joshy urpaǵy – orys, qazaqty, Shaǵataı áýleti – qyrǵyz, ózbek, túrkimendi, Qulaǵý juraǵaty kavkaz, arab, parsy jurtyn bılegenin bilmegeni me? Qazaq XV ǵasyrdan derbes handyq retinde bólinip shyqqanda, qyrǵyzdar orys otarlyǵyna deıin Qoqan handyǵyna qarap kelgeninen esh habarsyzdyǵyna tań-tamasha qalyp edik. Sóıtsek, ol óz ultynyń tarıhyn qoıyp, ata-babasynyń qaıdan taraıtynyn múlde bilmeıtin bolyp shyqty.
Keıingi kezde Atambaevtyń aýzynan memleket basshysy túgil, esi durys adam aıta qoımaıtyn sózder shyǵa bastady. Prezıdent oryntaǵynda emes, quddy bir túrmede nemese aýrýhanada otyrǵan adamǵa tán «shesterka», «kozel», «mangýrt», «ıdıoty», «vonıýchıe», «ýrody», «dermo», «barany» degen sózderdi ońdy-soldy sýdaı sapyratyn boldy. Bul – tek jazýdy kóteretinderi ǵana. Kótermeıtini qanshama.
Men ár sózime árdaıym abaılap qaraılaıtyn adammyn. Joǵaryda «aýrýhana» sózin de emosııaǵa berilgendikten keltirip otyrǵan joqpyn. Kezinde Vıkılıks Qyrǵyzstanda AQSh-tyń elshisi bolǵan Stıven Iаngtyń: «Atambaev stradaet sereznymı psıhıcheskımı rasstroıstvamı, ot kotoryh on perıodıcheskı lechılsıa v odnom týreskom voennom gospıtale. Zabolevanıe harakterızýetsıa rezkımı smenamı nastroenııa, perıodamı neadekvatnogo povedenııa, vspyshkamı neobosnovannogo gneva ı paranoıdalnym sındromom, vyrajaıýshımsıa v brede pasıenta, chto ego hotıat ýbıt. Tak, 22 maıa 2007 g. on zaıavıl o «pokýshenıı» na svoıý personý: «Menıa otravılı v moem rabochem kabınete. Dalı stakan vody, ıa vypıl, posle chego dva dnıa nahodılsıa bez soznanııa». Zloýpotreblenııa alkogolem tolko ýsýgýblıaıýt sostoıanıe psıhıkı pasıenta» degen pikirin jarııalady.
Mine, tájirıbeli dıplomattyń dál osyndaı baǵasynan keıin Atambaevtyń sóziniń de, óziniń de parqy túp-túgelimen oryn-ornyna kele qalady.
Basynda Atambaevtyń bul áreketin men qýlyq shyǵar dep oılaýshy edim. Danyshpan Abaı mundaılardyń da dıagnozyn: «Qýlyq emes, bul – bir – dert, Turlaýy joq qubylyp» dep baıaǵyda-aq berip ketken eken. Buǵan ne alyp-qosýǵa bolady?
Atambaev qyrǵyz tarıhynda nesimen qalady? Tym aryǵa barmaı-aq, kez kelgen eldiń damý deńgeıin anyq kórsetetin eki-aq derek keltireıik. Ol bılikke kelgennen keıingi 2012 jyly Qyrǵyzstannyń ishki jalpy ónimi 6,6 mıllıard dollar bolsa, ótken jyly ol 6,5 mıllıardqa ketti. Iá, biz aıtýǵa da, jazýǵa da daǵdylanǵandaı ósken joq, qaıta keri ketti. Osyǵan qarap, bul elde ósim múlde joq eken dep oılamańyz?! Bar. Eldiń memlekettik qaryzy 2012 jyly 156 mıllıard som bolsa, 2016 jyly ol 284 mıllıard somǵa, ıaǵnı eki esege jýyq ósti.
Mine, eki eldi shýyldatyp jatqan Atambaevtyń qyrǵyz halqy aldynda sińirgen eńbegi men qaldyrǵan murasynyń sıqy týra osyndaı.
Ejelgi Grekııada sáýlet óneriniń ǵajaıyp týyndysy sanalatyn Artemıda hramyn Gerostrat deıtin aqymaq órtep jiberip, tergeý kezinde ony «atyn shyǵarý» úshin jasaǵanyn moıyndapty.
Sodan beri tarıhta «Gerostrat dańqy» degen uǵym aqymaqtyqtyń belgisi retinde ǵana qabyldanady. Qazaqtan sóz qalǵan ba, bizdiń halyq mundaıdy «atyń shyqpasa jer órte» degen. Ne ekonomıkada, ne saıasatta atyn shyǵara almaǵan Atambaev osy arandatýshylyǵymen ǵana el esinde qalady.
Qazaq-qyrǵyz bir-birine óte jaqyn, týys, baýyr halyq. Kezinde qazaq poezııasynyń aqbýra aqsaqaly Ábdildá Tájibaev: «Basymda meniń aq qalpaq, oıýlap shetin syrǵyzǵan. Betim de meniń jap-jalpaq, aıyrmam qaısy qyrǵyzdan», – degen eken. Endeshe qazaq-qyrǵyz arasyndaǵy áleýmetti alańdatqan yńǵaısyzdaý jaǵdaı Atambaevpen birjolata ketip, aldaǵy ýaqytta aǵaıyndy qos halyqtyń yntymaǵy jarasqan, bereke-birlikshil tirligine kýá bolaıyq, aǵaıyn.
Muhtar QUL-MUHAMMED