Dalanyń rýhyn, babanyń ǵurpyn izdeseńiz eń aldymen qaımaǵy buzylmaǵan dástúrli ónerimizden tabasyz. Rýhanı tárbıe men salt-sanamyzdyń altyn dińgegi sanalatyn bul óner tarıh tórindegi talaı tulǵalardy túletti. Olardyń taǵylymyn urpaqqa úlgi etip tabystaý – tarıh aldyndaǵy mindetimiz. Osy rette, Áset Naımanbaıulynyń 150 jyldyǵyna oraı Almatydaǵy «Alataý» dástúrli óner teatrynda «Án salsań, Ásetteı sal..!» atty mýzykalyq qoıylym ótti. Dástúrli ónerimizdi dáriptegen mereıli shara «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń aıasynda iske asyp otyr.
Sazgerligi men aqyndyǵy, darqan dalany ásem únimen terbetken ánshilik óneri halyqtyń júreginen oryn alǵan zamanynyń zańǵar tulǵasy Áset Naımanbaıulynyń rýhyn aspandatqan aıtýly sharaǵa jıylǵan Almaty jurty rýhanı keshten Áset tirilip kelgendeı áser aldy desek, artyq bolmas. Qazaqy qara óleńniń kıesin ketirmeı, tunyǵyn laılamaı saf taza kúıinde búginge jetkizgen dara tulǵanyń mol murasy halqynyń rýhanı qazynasyna aınaldy. Qoıylym barysynda Áset Naımanbaıulynyń dúnıetanymy, oı tereńdigi, ásirese aıtys janrynda keńinen tanylǵany baıandaldy. Talant ıesiniń Yrysjan, Baqtybaı, Árip, Káribaı, Qalı, Sámbet aqyndarmen jáne Málıke qyzben aıtysy, «Salıha-Sámen», «Aǵash at», «Perızat», «Úsh jetim qyz», «Nuǵman-Naǵym», «Málik-Daraı», «Jámsap», «Keshýbaı» atty qıssa-dastandary, «Jas jigit nadandyqpen aldanady», «О́sıetnama», «Qaraqursaq Kúshik bolysqa», «Senispeı ýaǵdaly sertten qaıtpa», «Jaqsy áıel», «Jasbolat kisi-aq ediń alshaqtaǵan», «Aqyrǵy sóz», «Jas shama» syndy oqyrman qaýymǵa keńinen tanys shyǵarmalary áli kúnge deıin ózegin joǵaltpaı keledi.
Dástúrli óner tarıhyndaǵy tuńǵysh mıýzıkldyń basty ereksheligi Ásettiń ánderi, aıtystary, qıssa-dastandary toptastyrylyp halyqqa bir qoıylymnyń aıasynda usynylyp otyr. Sondaı-aq qoıylymda ánshi-kompozıtordyń ómiri men shyǵarmashylyǵy, ánderiniń shyǵý tarıhy tegis baıandalady.
Sahna shymyldyǵy: «Halqym!.. Qaıda barsam da elimnen syı kóremin. Sol úshin álim jetkenshe aıanǵan emespin. Barymdy elim úshin jumsap ótsem, armanym ne?..» deıtin Ásettiń óz sózimen ashylyp káýsar ónerge sýsap kelgen kórermenniń kóńilin birden baýrap aldy. Oqıǵa ári qaraı tarıhymyzdaǵy «Qoıandy», «Qarqara» jármeńkelerin kórsetý arqyly halqymyzdyń qazynaly baı murasyn, ulttyq oıyndaryn, tanym-tarıhymyzdan syr shertetin dástúrli ónerin Áset ómirimen sabaqtastyra sýretteıdi. Kez kelgen qazaqy jıyn-toıdyń shuraıyn keltiretin buqa tartys, kúres, aqyndar aıtysy sııaqty bási bıik ulttyq ónerimiz ben dástúrlerimiz qoıylymda keńinen kórinis tapqan.
– Qandaı ónerdiń bolsyn eń negizgi baǵalaýshysy – halyq pen ýaqyt. Ásettiń óneri, Ásettiń álemi – qazaq rýhanı murasynyń jaýhar murasy. Bir boıyna birneshe óner qatar daryǵan darynnyń búkil bolmysyn osy qoıylymǵa syıdyrýǵa tyrystyq. Áset shyǵarmashylyǵy arqyly halqymyzdyń salt-dástúri men ádep-ǵurpyn, ólmes ónerin nasıhattaýǵa kúsh saldyq. Bazarbek Atyǵaev degen baýyrymyzdyń ıdeıasynan bastaý alǵan bul qoıylymdy óz deńgeıinde kórermenge jetkizý úshin kóp kúsh saldyq. Ásettiń ómiri men shyǵarmashylyǵynan syr shertetin úsh kórkem ádebı kitapty, tórt derekti týyndyny oqydym. Sebebi qansha jerden kórkem dúnıe bolsa da shynaıy tarıhtan alshaq ketýge bolmaıdy. Jan-jaqty zerttep-zerdelep tarıhı jaǵyna da kóbirek kóńil bóldik. Halyqtyń muń-muqtajy, arman tilegi Áset shyǵarmashylyǵynan tys qalmaǵan. Máselen tarıhtaǵy Áset pen Yrysjan aıtysy – aqyndar aıtysynyń shoqtyǵy bıik, asa kórkem úlgileriniń biri. Munda halyq ómiriniń aýyr jaǵdaıy men el bıleýshilerdiń zorlyq-zombylyǵy jumbaq-jaýap túrinde áserli sıpattalǵan.
Qurylǵanyna birer jyldyń aınalasy bolǵan jas teatrymyzdyń atalǵan janrdaǵy tyrnaqaldy týyndysy kórermen kóńilinen shyqqanyna qýanyshtymyz. Barlyq rólderdi alyp shyqqan teatrdyń 30-dan astam dástúrli ánshisi ózderin san qyrynan kórsete bildi. Zal ishi lyq tolyp, kórermenniń qoıylym sońyna deıin tapjylmaı tamashalaǵany eńbegimizdiń jemisi dep bilem. Aldaǵy ýaqytta bul bastamany ári qaraı jetildirip, kenjelep qalǵan mıýzıkl janryn jandandyrsaq degen nıetimiz bar, – deıdi qoıylymnyń ssenarıı avtory ári rejısseri Berikjan Qasymov. Úsh bólimge sozylǵan mýzykalyq qoıylymda Áset Naımanbaıulynyń rólin halyqaralyq baıqaýlardyń jeńimpazy, dástúrli ánshi Sáýlejan Taqzııa somdady. Oqıǵa jelisine oraı qoıylymda Ásettiń óz oryndaýynda áıgili úsh áni shyrqaldy. Ásirese Ásettiń «Maqpaly» áýelep sala bergende ánsúıer qaýym yqylasyn jasyra almaı qoshemetin jaýdyrdy. Kópshilikke keńinen tanymal bul ánniń shyǵý tarıhy erekshe. Jansup deıtin jigit mońǵoldyń Maqpal degen qyzyna ǵashyq bolsa kerek. Qyz da Jansupty unatyp qalǵan eken. Biraq ekeýiniń de ata-anasy olarǵa batasyn bermegen kórinedi. Jansup osy qaıǵy-muńyn Ásetke aıtypty. «Maqpal» áni osylaı dúnıege kelgen kórinedi. Bul án elge keńinen taraǵan soń, qyzdyń da, jigittiń de ata-analary balalarynyń tilegin oryndap, batalaryn bergen eken. Osylaısha eki ǵashyq muratyna jetipti.
Áserli keshte kórermendi ásem ánimen terbegen Ádiljan Shombalov, Aısáýle Qaırǵazına, Sandýǵash Múbarakqyzy, Shattyq Ýatqan, Raýan Ábilbaev, Narıman Ábdirahmanov, Azat Dýlatuly, Aınur Jumaqadyr, Násipjan Basshybaı, Maral Muhammetqalıeva syndy dástúrli án oryndaýshylary kópshilikti Áset pen Ámire, Aqan men Birjan salǵan salqar kóshtiń sarqylmaıtynyna sendirdi.
Arman OKTIаBR, «Egemen Qazaqstan»
ALMATY