Sybaılas jemqorlyqqa anyqtama berýdiń qajeti joq shyǵar. Memlekettik qyzmette 20 jyldan astam ýaqyt qyzmet etip kelemin. О́mirlik tájirıbemde kózim jetkeni bul – úlken indet. Árbir sanaly azamat bolashaq urpaǵynyń qamyn oılasa, qaterli dertpen batyl kúresýi kerek. Osy rette «Bul indetti joıýǵa ne kedergi?» degen saýal týyndaıdy. Qoǵam ózgerdi, naryq ómirimizge dendeı endi. Aqsha, dúnıe-múlik basty qundylyqqa aınaldy. Bul jerde uly Abaıǵa júginbesek bolmaıtyn sekildi. Danyshpan óziniń jetinshi qara sózinde: «Jas bala anadan týǵanda eki túrli minezben týady. Bireýi ishsem, jesem dep, ekinshisi kórsem, bilsem dep týady» deıdi. Memlekettik qyzmette de áýeli adamnyń tabıǵı minezine, qarym-qabiletine nazar aýdarýǵa kóńil bólinýi kerek dep oılaımyn. Memlekettik qyzmetshi qanaǵatshyl bolýy kerek. Al eger de «men baı bolǵym keledi» degen dúdámal oıy bolsa, bıznes salasyna bet buryp nemese óziniń kásibin ashqany durys.
Aýyldaǵy jurttyń negizgi kúnkórisi, tirshiligi jerge tikeleı qatysty ekeni barshaǵa belgili. Sybaılas jemqorlyqtyń ýshyǵyp turǵan úlken bir salasy osy jermen baılanysty. Laýazymdy qyzmetker jermen aınalysqandardyń alǵan óniminen, sýbsıdııadan tabys kelip jatqanyn jaqsy biledi. О́ziniń bir týysy arqyly jerdi sol kisiniń atyna resimdeıdi. Sodan keıin ol jerge egin salý úshin bir sharýa qojalyǵymen kelisedi, oǵan qarjy tólemeıdi, laýazymyn paıdalanady. Iаǵnı qosymsha jer alyp berý, sýbsıdııa qujattaryn ázirleý sııaqty memleket múddesine qarsy jumys júrgiziledi.
Qazir oǵan kóp múmkindikter bar, jerdiń memlekettik aktisi bolsa nesıe alý úshin kepildikke qoıýǵa bolady. Sharýa qojalyǵynyń basshysy jańaǵy qyzmeti úshin laýazymdy qyzmetkerdi de óz qajetine paıdalanady. Al jermen aınalysqysy kelgen sharýalar jerge qol jetkize almaı, halyqtyń narazylyǵy týady. Men bul arada jerge qatysty agrotehnıkalyq jumystardy, mıneraldy tyńaıtqyshtar shyǵarý týraly aıtyp otyrǵan joqpyn. Ol kóp shyǵyndy qajet etedi. Laýazymdy qyzmetkerge bul qajet emes. Jylda kóp jerlerde kúnbaǵys egiletini – sonyń dáleli.
Bul túıtkildi sheshý joldarynyń biri retinde laýazymdy memlekettik qyzmetshiniń tabys kózi tolyq tekserilýi kerek dep oılaımyn. О́ıtkeni 80-degi apanyń atynda da, mektep muǵaliminiń atynda da sharýa qojalyqtary tirkelgen, biraq ol jerdiń naqty qojaıyny kim ekenin halyq jaqsy biledi. Ekinshi, sybaılas jemqorlyq týdyratyn sala memlekettik satyp alýdaǵy tender máselesi. Qazir tenderdi úıde otyryp-aq utyp alady. Sodan keıin sýbmerdigerlerge beredi. Utyp alý úshin eń tómengi baǵa qoıady. Naqty jumys isteıtinder utyp ala almaıdy. Tehnıkasy joq adamdar tenderdi jeńip alady. Jumystyń sapasynyń bolmaýy, onyń ýaqtyly aıaqtalmaýy – sonyń saldary.
Osy rette memlekettik tender jasalǵanda quzyrly organdar tenderge qatysqandardy qatań tekserse, jaýapkershilikti arttyratyn zańnyń tetikteri kúsheıtilse durys bolatyn sekildi.
Bilim salasyndaǵy sybaılas jemqorlyq – bizdiń bolashaǵymyzǵa jasalǵan zulymdyq. UBT tapsyrý kezinde sybaılas jemqorlyq beleń alatyny anyq ańǵarylady. 11 jyl bilim alǵan túlekterge mektep ákimshiligi jáne aýdandyq oqý bólimi «tanys taptyńdar ma, tıisti adamdarmen sóılesińder, ata-analaryń jumys istesin» degen sekildi tapsyrmalar beredi. Basqa oqý sabaqtary oqytylmaı, tek qana UBT-ǵa tıisti pánder oqytylyp, ár apta saıyn aqyly testiler tapsyrylady. Bul qarjyny eseptep, tekserip jatqan eshkim joq, ótken jylǵy testilerdi qaıta tekserip, oqýshylardan aqsha jınaý naýqany bastalady. UBT-ǵa smartfon alyp kirý, ony shyǵarý barlyǵy kelisilgen. Al bilimine senetin, óz kúshimen túskisi keletin oqýshy osy «psıhologııalyq» úrdiske tótep bere almaı jatady. Ony sheshýdiń joldary qandaı? Birinshi kezeńde mektepte ortasha oqyǵan balanyń UBT kezinde joǵary ball alýy jan-jaqty tekserilýi kerek sekildi. Grantpen oqýǵa túsken, ıaǵnı joǵary ball jınaǵan túlektiń stýdent kezindegi 1–2-semestrdegi oqý úlgerimi de nazarǵa alynyp, saraptama jasalýy qajet.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl áreketterin oqytý mektep qabyrǵasynan, balabaqshadan bastalýy kerek dep oılaımyn. Sybaılas jemqorlyqqa jol ashatyn kóp sebeptiń biri – memlekettik qyzmetshilerdiń eńbekaqysynyń azdyǵy. Memlekettik qyzmetshi eshkimge jaltaqtamaı, ózine berilgen mindetterdi adal oryndaý úshin eńbekaqysy onyń turmystyq qajettiligin óteýi kerek. Biz sonda ǵana jastardy osy salaǵa tartyp, qyzyqtyra alamyz. Biraq osy qıynshylyqtarǵa qaramastan magnıtteı tartyp turatyn bir kúsh bar. Ol – ulttyq patrıotızm, halyqqa qyzmet etý. Úlkender aıtýshy edi «Budan da jaman kezimizde toıǵa barǵanbyz», dep. Bizdiń ákelerimiz ben analarymyz soǵysty da, ashtyqty da kórgen. Solardan biz úlgi alýymyz kerek. Memleket basshysy «Qazaqstan-2050» Strategııasynda «Biz sybaılas jemqorlyqty túbirimen joımasaq, alda qoıǵan mindetterdi oryndaý múmkin emes», degen bolatyn. Qoryta kele aıtarym, táýelsizdigimizdi syrtqy jaýdan, terrorızmnen qalaı qorǵaý kerek bolsa, sybaılas jemqorlyqtan da solaı qorǵanýymyz kerek. Nurlan NAZARHANOV, Úlkenbóken aýyldyq okrýginiń ákimi
Shyǵys Qazaqstan oblysy, Kókpekti aýdany