Jaqsy bolsyn deıtin shyǵarmyz, biraq...

PARLAMENT  «Egemen Qazaqstannyń» arnaýly beti

Elimizde júrgizilip jatqan sot-quqyqtyq reformalardyń utymdy tustary da bar ekendigin eshkim joqqa shyǵara almaıdy, biraq keıde «qyl­shy­ǵyn alamyn dep byl­shyǵyn shy­ǵa­ratyn» kezder de bo­lyp tura­ty­nyn jasyrýǵa bol­maı­dy. Bul týraly El­basy N.Nazarbaev ta 2010 jyldyń 17 tamyzynda quqyq qorǵaý júıesin reformalaý máselelerine baılanysty bolǵan keńeste bylaı dep atap ótti: «Osy­ǵan deıingi reforma jasaýdaǵy talpynystardyń bári de kútkendeı nátıje bermedi. Reformalar naý­qan­shyldyq sıpat aldy. Vedom­st­vo­lyq múdde, bury­n­ǵy, kóbine-kóp keńestik tártipti saq­taý, jalpy memlekettik múddelerden basym bolyp tur». Prezıdent Úkimetke, Joǵarǵy Sotqa jáne quqyq qorǵaý organ­dary­na eldegi quqyqtyq keńistikti jetildirý boıynsha tapsyrmalar berip, Parlamentke osy júıeni jetildirý jónindegi zań jobasyn usynýdy talap etti. Sodan beri jyldan asa ýaqyt ótti. Ne jumystar jasalyp, qan­daı ózgerister boldy deısiz ǵoı. Bola­shaqta jaqsylyqtardyń bola­ty­nyna sengiń keledi, biraq qazirgi mysaldar úmit otyn ushqyndata almaı otyr­ǵanyn jasyra almaımyz. О́kinishke qaraı, qazirgi sot-quqyq­tyq refor­ma­lardyń aýyzben sóı­len­gen dekla­ra­sııalary tym kóp te naqty ister múlde az ekenin aıtýǵa májbúrmiz. Istelip jatqan jumys­tar da «bara kórermiz» degendeı, ıaǵnı zańdy qa­byldap alyp, arty­nan ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qaǵıda­ty­men júrgizilýde eke­nin kórip júrmiz. Bul aıtqan­darymyzǵa júzdegen mysaldar keltirýge bolady. Aldymen bizde quqyq qorǵaý or­gan­dary men sot júıesin refor­ma­laýǵa baǵyttalǵan zańdardyń qalaı qabyldanyp jatqanyna qys­qasha sholý jasap kórelik. «Sot ón­dirisin jeńildetý týraly», «Ara­lyq sot týraly», «Medıasııa týra­ly», «Turmystaǵy zorlyq-zomby­lyq týraly» jáne t.b. jıi qabyl­danǵan zańdar tıimdi jumys isteı almady. Biraq artynan «ózgerister men tolyqtyrýlardy» qaptatyp engizetin osyndaı asyǵystyqpen jasalǵan zań jobalary azaıar emes. Osy oraıda sózimiz jalań bolmas úshin birer mysal keltire keteıin. Jýyrda Senat «Quqyq qorǵaý isterin jáne qylmysty ister zań­dy­lyqtaryn izgilendirý boıynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn pysyqtaý úshin Máji­lis­ke keri qaıtardy. Aty­na qara­ǵan­da, zań jobasy qa­ıyr­ly qadam ja­saý­dy qalap-aq tur. Biraq... zań­dar­ǵa engiziletin izgilikti ister ábden oı­lanǵan, ǵy­ly­mı turǵydan ekshelgen jáne ve­domstvolyq nemese qan­daı da bol­syn basqa bir múddeni kóz­demegen dep aıta almaımyz. Belgilengen tártip boıynsha ózgerister eń al­dymen qylmysty sot óndirisi sala­syna qatysty adamdar múddesin qamtamasyz etýdi kózdeýi kerek. Bizdegi eń joǵary qundylyq Kons­tıtýsııa boıynsha adam, onyń ómiri, onyń quqy men bostandyǵy bo­lyp tabylady. Sondyqtan zań jo­ba­syn ázirlegen adamdar Ata Zańnyń osy negizgi basymdyq­taryn nysana qylyp, alǵa qoıyp otyrýdy eshqa­shan umytpaýlary kerek qoı. Al myna zań jobasynda Konstıtý­sııa­nyń negizgi qaǵıdat­taryna qaıshy keletin jaǵdaıattar tolyp jatyr. Olar tipti qolda­nys­taǵy qylmys­tyq-prosessýaldyq qu­qyqtyń da negizgi qaǵıdattaryna qaıshy kelip tur. Máselen, qolda­nys­taǵy Qylmys­tyq-proses­sýal­dyq kodekstiń 184, 231, 232-bap­tary­na engiziletin ózge­ris­ter adam­ǵa qarsy qylmystyq is qozǵalmaı turyp-aq quqyq qorǵaý organ­dary­na zattar men qujattardy, sonyń ishinde zańmen qorǵalatyn qupııa­larǵa qatystylaryn da tegis tárki­leýge ruqsat beredi. Sondaı-aq zań jobasyn ázir­leý­shiler bank qupııasyna qatysty má­limetterdi de prokýrordyń sank­sııasynsyz-aq alyp, oǵan tek tárki­lengeni týraly aqparatty artynan berýge bolatynyn kóldeneń tar­ta­dy. Osyndaı jaǵdaıdyń kommer­sııa­lyq qupııaǵa da tikeleı qatysy bar. Aıta ketý kerek, qylmystyq is qozǵalmaı turyp-aq tárkileýge múm­kindik beretin norma bizde 2009 jylǵy Qylmystyq-prosessýal­dyq kodeks (QPK) qabyldanǵanda da ótip ketti. Osy joldardyń avtory quqyq qorǵaý organdaryna ondaı aıryqsha quqyq beretin normaǵa jumys toby músheleriniń arasynan jalǵyz bo­lyp qarsy shyqqan edi. Bul zańnyń jazalaý baǵytyn ustanatyny týra­ly belgili prosessýaldy-tájirıbeli ǵalymdar G.Súleımenova, D.Qana­fın, S.Júrsimbaev, R.Iýrchenko da aıtty. Sondaı-aq alys-jaqyn shet elderden S.Pashın, S.Býhmaıer já­ne t.b. pikirlerin bildirdi. Biraq norma sol kúıinde qabyl­da­nyp, tárkileýge tergeýshi men anyq­taýshy ǵana emes, qylmystyq isti qýdalaý salasynyń laýazymdy qyzmetkerleriniń bárine (tergeýge deıingi tekseris júrgizetin tóten­she qyzmetker jáne t.b.) de quqyq berildi. Bul norma qylmystyq-pro­ses­sýaldyq zańnamanyń ǵana emes, qol­danystaǵy basqa da zańnamalardyń qaǵıdattaryna qaıshy keledi. Atap aıtqanda, «Bankter jáne bank isteri týraly» 1995 jyldyń 31 tamy­zyn­da qabyldanǵan Zańnyń 50-babynyń 6-tarmaǵy boıynsha kásipkerlikpen aınalysatyn zańdy jáne jeke tul­ǵa­­lardyń banktegi esep-shottary tý­ra­ly anyqtamalar aldyn ala tergeý oryndaryna prokýrordyń sank­sııa­symen qylmystyq is qozǵalǵanda ǵana beriledi delingen. Sondaı-aq atal­­mysh norma «Jeke kásipkerlik tý­raly» Zańǵa jáne Azamattyq ko­deks­tiń talaptaryna da qaıshy keledi. QPK-ge osyndaı ózgeris engizý zań ázirleýshilerdiń vedomstvolyq múd­­deni kúıttep ketkeninen týǵany daý­syz. Bul qaýipti sımptom ekenin atap ótýge tıispiz. О́ıtkeni, sońǵy jyl­­dar­da quqyq qorǵaý organdary qyzmet­ker­leriniń ıntellektýaldyq deń­geıi tómen túsip ketkenin umytý­ǵa bolmaı­dy. Kásibı daıyndyǵy men qu­qyqtyq biligi az qyzmetkerlerge banktik jáne kommersııalyq qupııa­lar­dy alý múm­kindiginiń berilýi – bo­la­shaqta olar­dyń keıbir aram oıly­lary­n­a bul isti jeke basynyń nemese qandaı da bir toptyń múddesi úshin qoldanýyna ıter­meleýi, sóıtip, onyń qaýipti sal­darlarǵa alyp kelýi ábden yqtımal. Tipti, osynyń sal­darynan banktik jáne kommersııa­lyq qupııa degen tú­si­niktiń de joıy­lyp, bankterden klıentter qashyp, kásipkerlik­ti aq­satýy nemese ony jabýǵa ákelýi múmkin. Izgilendirýdi maqsat etken zań jo­basynda QPK-niń 123-babynyń 2-bó­limine engiziletin ózgeris retinde tergeýge deıin alynǵan saýaldama men túsiniktemeniń qylmysty isti dálel­deýge múmkindik beretin materıal retinde qoldanylýy aıtylǵan. Zań fakýltetiniń 2-kýrsynda ǵana oqı­tyn kez kelgen stýdenttiń ózi qyl­mys­tyq prosess pen tájirıbeniń teo­rııasy boıynsha qylmystyq istiń dá­le­line tek prosessýaldyq is-áre­ket­tiń hattamasyna engizilgen faktiler ǵana jatatynyn biledi. Basqa sóz­ben aıtqanda, tek qylmystyq is qoz­ǵal­ǵannan keıin, tergeý isi kezinde jı­naq­talǵan materıaldar ǵana qyl­mys­tyq iske aıǵaq bola alady. Sońǵy kezderde quqyq qorǵaý is-áreketin jetildirý men qylmystyq zańnamalardy izgilendirýdi syltaý­ra­typ, QPK-ge qylmystyq qýdalaý organdarynyń isin jeńildetýge ba­ǵyt­talǵan ózgeristerdi usyný kóbe­ıip ketti. О́mirlik tájirıbe jeńil­dik­ter izdeýmen kóp aınalysýǵa bol­maı­tynyn talaı ret kórsetken. Qyl­mystyq ádilsot salasynyń úl­ken bilgiri, belgili ǵalym V.Savıskıı bul týraly: «Keńes jáne Reseı tarıhynyń tragedııalyq tájirıbesi – kez kelgen jaǵdaıdy syltaýratyp prosessýaldyq kepildikterdi azaıtý men qysqartý júgensizdikter men zańsyzdyqtarǵa jol berip, eshqashan da qylmysqa qarsy kúresti kúsheıt­peıtinin dáleldegen», dep jazdy. Árıne, tergeý is-áreketiniń aıa­syn qylmystyq is qozǵaý múm­kin­d­i­gine deıin keńitý quqyq qorǵaý or­gan­dary­nyń jumysyn ońaılatady. Bul – olar úshin óte tıimdi. Biraq ol qyl­mystyq ispen qýdalanbaqshy adam­­nyń múddesiniń saqtalýyna esh­qan­daı kepildik bermeıdi. Onyń ús­ti­ne ómirde quqyq qorǵaý organ­dary­nyń básekelesti joıý nemese basqa­laı sebeppen adamdarǵa qarsy tap­syrys­pen jumys isteıtin mysal­da­ryn da kórip júrmiz. Sondyqtan da qylmys­tyq qýdalaý isine QPK-ge engizý úshin usynylǵan mundaı ózgeris­terge jol berilmegenin durys dep sanaımyz. Sondyqtan da árbir «izgilen­dirýdiń» syrtynda adam taǵdyryna degen nemquraılylyq turýy múm­kin ekenin umytpaıyq. Ǵanııat NASYROV, Parlament Senaty apparatynyń qyzmetkeri, zań ǵylymdarynyń kandıdaty.