60-shy jyldardyń basy. 12-13 jastardaǵy bala kezimiz. Aýyl dúkenine jazýshy Ádı Sháripov aǵamyzdyń «Partızan qyzy» povesiniń túskeni bar. Sol kezdegi jasóspirimder uǵymymen qaraǵanda bul ózi múlde bólek dúnıe edi.
Sondyqtan ony qoldan qolǵa tıgizbeı oqydyq deısiz. Oqıǵa soǵys júrip jatqan batysta bastaý alady. Kele-kele áńgime sondaǵy jaý tylynda qalǵan qazaq ofıseriniń otbasy tóńireginde órbıdi. Kitap keıipkerleriniń kórmegenderi joq. Oǵan bir mysaldy, atap aıtqanda tún qatyp, tús qashqan joryq joldarynda shyr etip jaryq dúnıe esigin ashqan Maııa esimdi qyzdyń taǵdyryn aıtsaq ta jetkilikti.
Sondaı-aq eki jasqa deıin partızandar arasynda ósken sol sábıdi qolǵa túsirip, halyq kekshilderin ózderine bas ıgizbek bolǵan jaý jansyzdarynyń aıla-sharǵylary da bir tóbe áńgime. Osyndaı ózgeshe órimmen órilgen shyǵarma aýyl balalary bizderge ertegideı kórinip, erekshe áser qaldyrǵan. Sondyqtan da ony mundaı oqıǵa ómirde bolmaǵan, tek ádebıet áleminiń zańdylyǵy boıynsha keıipkerleri oıdan shyǵarylyp, somdalǵan kórkem shyǵarma dep qabyldaǵanbyz. Sóıtsek...
1969 jyly KazGÝ-ge oqýǵa túskenimizde ýnıversıtettiń akt zalynda bir top qalamgermen kezdesý ótken. Júzdesýge shaqyrylǵan ol aǵalarymyzdy Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń sol kezdegi tóraǵasy Ádı Sháripov bastap kelip edi. Pikir almasý ústindegi «Partızan qyzy» týraly qoıylǵan suraqqa Ádekeń bul ómirden alynǵan shyǵarma ekendigin aıtqan. Sóıtken de týyndydaǵy Jylbek pen Jamal, olardyń 1941 jyly jaý tylynda dúnıege kelgen qyzy Maııanyń Pavlodar qalasynda saý-sálemet turyp jatqanynan habardar etken. Buǵan biz sonda senerimizdi de, senbesimizdi de bilmegenbiz. Sóıtip: «О́mirde osyndaı da jaǵdaı bolady eken-aý?», dep tańdanǵanbyz da qoıǵanbyz.
* * *
Umytqanbyz.
* * *
...Osydan eki jyl buryn Pavlodarǵa issaparǵa baratyn bolyp, jolǵa jınala bastadyq. Sol mezette redaksııaǵa ǵalym Serik Negımov bas suqty. Kelgen sharýasy tez sheshilgen soń: «Kerekýde bir qyzyq taqyryp bar, – dedi kóńildenip. – Jazýshy Ádı Sháripovtiń «Partızan qyzy» povesi bar emes pe?! Onda mine, sol shyǵarmanyń ómirdegi keıipkerleri turyp, ǵumyr keshken. Olar jónindegi bar derek-málimetti týysy Dámet Qarashasheva (Smaıylova) jaqsy biledi. Qajet deseń adresin bereıin. Mine, telefony!»
Myna sózdi estigende oıymyzǵa osydan 46 jyl burynǵy KazGÝ, akt zaly, ondaǵy Ádı aǵa Sháripov aıtqan sóz oraldy. «Iá... ıá! Jazýshy sonda povest prototıpteriniń Pavlodarda aman-esen turyp jatqanyn aıtyp edi-aý! Qalaı umytyp, esten shyǵaryp alǵanbyz? Qazir sol aǵa-apalarymyzdan bireý bar ma eken? Tiri júr me eken myna jer betinde?».
Oblys ortalyǵyna kelip túsken boıda joǵarydaǵydaı bir ókinish, bir úmitpen Dámet Babylbekqyzyna habarlasqanbyz. Telefonnan qazaq áıel zatyna tán bııazy daýys estildi. Mán-jaıdy uqqan soń óziniń jaǵdaıynan habardar etti. Qazir Astanada turady eken. Munda tek 3-4 kúnge bir sharýamen kelipti. Osylaı dedi de Máshhúr Júsip meshiti aldyndaǵy alleıada kútetinin aıtty. Kóp uzamaı sol jerde kezdesip, aman-saýlyq surasqannan keıin Dámetke tómendegideı oıymyzdy baıandadyq. Ol bizdiń shyǵarma keıipkerleriniń qazir myna ómirde bar-joǵy, sosyn olardyń jazýshy týyndysynda qamtylmaǵan, múlde sóz bolmaǵan tustary jaıly aıtyp berý týraly ótinishimiz edi.
– О́kinishke qaraı kitap keıipkerleri Jylbek aǵa men Jamal apa qazir bul ómirde joq, – dedi bizge muńaıa ún qatqan Dámet. – Maııa ápkemiz de solaı... Ol ǵazız jannyń dúnıeden ótkenine de, mine, 22 jyldyń júzi bolyp barady.
Osy sózderdi aıtqan áńgime ıesi budan keıin bizdiń nazarymyzdy Aǵadilovter otbasynyń «Partızan qyzy» povesinde joq jaıttarǵa aýdardy. Eger esterińizde bolsa, qurmetti oqyrman, shyǵarmadaǵy qazaq ofıseri Jylbek Aǵadilovke qatysty oqıǵa birden 1941 jylǵy soǵys bastalyp, odan ári onyń partızandar otrıadyndaǵy áskerı qımyldaryna jalǵasyp ketpeýshi me edi. Sóıtsek Uly Otan soǵysyna deıin de ol biraz ómir kórip ysylǵan adam eken. Olaı deıtinimiz 1913 jyly Baıanaýyl óńirinde týǵan bolashaq kitap keıipkeri 1927-1933 jyldary Pavlodardaǵy kommýna ınternatynda tárbıelenip, joldamamen Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Qapylanbek zooveterınarlyq tehnıkýmyna baryp oqıdy.
Osy oqý ornyn bitirgen 1935 jyly Qyzyl armııa qataryna shaqyrylady da, Túrikmenstannyń Kýshka qalasyndaǵy 152-shi atty ásker polkinde qyzmet etedi. Sosyn Reseıdiń Krasnodar ólkesindegi Armavır áskerı ýchılıshesin bitirip, 1939 jyly japondarmen bolǵan Halhın-Gol shaıqasyna, 1940 jyly fın soǵysyna qatysady. Sondaǵy kórsetken erlikteri úshin «Qyzyl Juldyz» ordenine ıe bolady. 1941 jyly batys Belorýssııadaǵy shekara zastavasynda qyzmet atqaryp júrgende soǵys bastalyp, negizgi kúshten bólinip qalǵan leıtenant Jylbek Aǵadilovtiń vzvody Brıansk ormanyndaǵy 2-shi Kletnıa partızan otrıadyna kelip qosylady.
Osyny aıtqan Dámet sál únsizdikten soń kitaptaǵy kelesi keıipker Jamal apaı týraly sóz qozǵady. Áńgime tórkinine qaraǵanda áskerı qyzmette júrgen Jylbek Aǵadilov 1941 jyldyń qańtarynda elge demalysqa keledi. Sonda anasy Jámı bastaǵan týystary azamatqa sybaı-saltań júrgen jaraspaıdy dep Pavlodardaǵy Ydyrys degen kisiniń qyzy Jamalǵa úılendiredi. Qyzmet ornyna jas jubaılar bolyp oralǵan olar alańsyz ómir súrip jatqanda, jaý shekaradan basa-kóktep kiredi de Jylbek shaıqas ótinde, al Jamal áskerı qalashyqta qalyp qoıady.
Komendatýra adamdary kóp keshikpeı mundaǵy áıelder men bala-shaǵany poıyzǵa tıep shyǵysqa attandyrǵanda, sostav Baranovıch mańaıynda bombalaýǵa ushyraıdy. Sodan bastap aıaǵy aýyr Jamal qasyndaǵy ózi sııaqty adamdarmen birge jaz, kúz boıy orman arasyndaǵy derevnıalardy saǵalap kún keshedi. Al bul kezde onyń jan jary Jylbek te sol mańaıdaǵy partızan otrıadynda tún uıqysyn tórt bólip júrgen edi. Bir-birinen ajyrap qalǵan olardyń 4 aıdan soń qalaı tabysqany bizge «Partızan qyzy» povesindegi jeke taraýdan jaqsy málim.
– Qudireti kúshti Allanyń nıeti aq pendelerine degen raqymy, meıir-shapaǵaty sheksiz eken, – dedi áńgime ıesi. – Áıtpese... Iá, ózińiz oılap qarańyzshy... Tanymaıtyn el men bilmeıtin jer. Onyń ústine soǵys júrip jatqan aımaqtaǵy ómir men ólim arpalysyp jatqan sát. Sondaı jaǵdaıda bir-birinen kóz jazyp qalǵan qos muńlyqtyń qaıtadan tabysýy... Bul endi adam túsinbeıtin nárse.
– Iá, – dedim men de osy arada joǵarydaǵy sózdi qostap. – Munyń ózi ómirde óte sırek kezdesetin jaıt. Myńnan bir jaǵdaıda bolatyn oqıǵa. Endi siz myna saýalǵa jaýap berip kórińizshi. Brıansk ormanyndaǵy Maııa qyzdyń dúnıege kelýi kitapta kórkem tilmen baıandalǵan da qoıǵan. Al sábıdiń naqty ómirge kelgen kezi belgili me? Qujat júzinde qalaı jazylǵan?
– Iá, ondaı derek bar. Ápkemizdiń partızandar otrıady jerkepesinde jaryq dúnıe esigin ashqan ýaqyty – 1941 jylǵy 27 qarasha. Týǵan jeri – Belorýs KSR-i, Brıansk oblysy, Dýbrovka aýdany, Býdevınes derevnıasy mańaıy. 1943 jyldyń aıaǵyndaǵy Ortalyq partızan shtaby bergen anyqtamaǵa sáıkes týý týraly kýálik osylaı toltyrylǵan.
– Aǵadilovter otbasy soǵystan elge qashan oralǵan? Olardyń beıbit kúndegi ómiri jóninen ne bilesiz?
Buǵan áńgime ıesi bylaı dep jaýap berdi. 1943 jyldyń qarashasynda Brıansk ormanynda qımyl jasap júrgen 2-shi Kletnıa partızan otrıady jaýdy tyqsyryp kele jatqan Qyzyl armııa bólimderine qosylady. Kóp uzamaı Jylbek Aǵadilovke qysqa merzimdi demalys beriledi de ol kisi otbasymen Pavlodarǵa keledi. Az kúnnen soń zaıyby Jamal men eki jastaǵy qyzy Maııany elge qaldyryp, qaıtadan maıdanǵa attanady. Sóıtip 1944-1945 jyldar aralyǵynda Vengrııa, Prýssııa, Chehoslovakııa jerlerin azat etýge qatysyp, ekinshi márte «Qyzyl Juldyz» ordenine ıe bolady. 1946 jyly áskerden bosap, aldymen Pavlodar qalalyq, odan keıin oblystyq qarjy bóliminde aǵa tekserýshi qyzmetin atqarady.
Al Jamal men Maııaǵa kelsek, apaı tiginshilikpen shuǵyldanady. Sóıtip ómir boıy bir ǵana jerde – Pavlodardyń 8 mart atyndaǵy kıim fabrıkasynda sheber, seh jetekshisi, brıgadır bolyp jumys isteıdi. Osy eńbek ujymynyń usynymymen «Qurmet Belgisi» ordenin ıelenip, 80-shi jyldardyń basynda zeınetke shyǵady.
Maııa bolsa, 1948 jyly oblys ortalyǵyndaǵy №24 orta mekteptiń 1-shi synyby tabaldyryǵyn attaıdy. 1958 jyly Almatydaǵy KazPI-ge kelip, matematıka fakýltetine oqýǵa túsedi. Ony úzdik bitirgennen keıin Pavlodardaǵy ózi bilim alǵan orta mektepke jumysqa ornalasyp, shákirtterge ustazdyq etedi.
– Joǵarydaǵy biz ózimiz sóz etken aıaýly jandar qashan qaıtys boldy?
– Jylbek aǵa 1970, Jamal apaı 1991, al Maııa ápkem 1993 jyly ómirden ozdy, – dedi Dámet.
– Urpaqtary bar ma?
– Maıdan dalasynan oralǵan soń Jylbek aǵa men Jamal apanyń kópke deıin sábıleri bolmady. Keıin Raıa atty qyz bala dúnıege keldi. Ol tátemiz Semeı medısınalyq ınstıtýtyn bitirip, uzaq ýaqyt Pavlodardaǵy №1 aýrýhanada eńbek etti. Úbirli-shúbirli. Al Maııa ápkemizden Arman, Marat degen eki ul bar.
Kelesi kezektegi áńgime jelisi Uly Otan soǵysy týraly fotoalbomdar men ınternet paraqshalarynda ara-tura kórinip qalyp júrgen partızan otrıadyndaǵy Aǵadilovter otbasy sýretiniń tarıhy, oq pen ot ortasynan oralǵan kishkentaı Maııanyń beıbit ómirge qalaı beıimdelgendigi, sondaı-aq stýdent kezdegi partızan qyzynyń qabilet-qarymy tóńireginde órbidi. Áńgime ıesiniń sýretke baılanysty aıtqany: Aǵadilovter otbasynyń partızan otrıadynda júrgen kúnderinen bir emes, eki foto saqtalyp qalypty.
Alǵashqysynda Maııa ata-anasynyń ortasynda, al keıingisinde aralarynda Jylbek aǵa men Jamal apa da bar partızandar qorshaǵan at arba ústinde otyr. Bul sýretterdiń bireýin 1943 jyldyń basynda ormanǵa «úlken jerden» qarý-jaraq jetkizýshi ushaqpen birge kelgen áskerı fototilshi, al ekinshisin sol jyly kúzde 2-shi Kletnıa partızan otrıadynyń Qyzyl armııa bólimderine qosylǵan kezinde maıdandyq gazet qyzmetkerleri túsiripti. Atalmysh rásimderdi Jylbek aǵa 1944 jyly jaralanyp, Máskeý gospıtalinde emdelip jatqanda «Uly Otan soǵysy kezindegi partızandar qozǵalysy» atty arhıv basqarmasynan aldyrtypty.
Al anasymen soǵys júrip jatqan aımaqtan tylǵa aman-esen jetken bóbektiń alǵashqy kezdegi minez-qulqyna keler bolsaq, sol kezderi Aǵadilovter shańyraǵyna kelin bolyp túsken Meıram apa bylaı dep eske alady eken: «Úıge bireýler kelse kishkentaı Maııa ústel astyna tyǵylyp, ún-túnsiz otyryp alatyn. Kún kúrkirep, aspanda naızaǵaı oınaǵanda da solaı isteıtin. Aýlada oınap júrgende tóbesinen qus ushyp ótse, «Samolet... bomba...» dep janyn qoıarǵa jer tappaıtyn. Onyń osyndaı qımyl-qareketterin kórgende: «Ormandaǵy atylǵan oq, jarylǵan mına úninen shynashaqtaı sábıdiń júregi qalaı shyǵyp ketpegen? Shaıqastardaǵy tarsyl-gúrsilden shoshyǵan bóbektiń tili shyqpaı, mylqaý nemese kekesh bolyp qalmaǵanyna shúkir deıtinbiz».
Sóıtken Maııa mektepke barǵanda jaqsy oqypty. Instıtýtqa túskende erekshe qabilet tanytypty. Eń bastysy meıirimdi eken. Ony ózimiz sóz etip otyrǵan keıipkerimizdiń elge kanıkýlǵa kelgenindegi oqıǵalar anyq dáleldeıdi. «Maııa Almatydan beri shyqqanda úıdegi Raıa bizge án, bı úıretip, shaǵyn konserttik baǵdarlama ázirleıtin, – depti Jamal apanyń sińlisi Aıjan týystaryna aıtqan bir áńgimesinde. – Sóıtip bárimiz bir aýlada turatyn 3-4 úıli aǵaıyndarymyzdyń balalary alystan óte bir syıly adam kele jatqandaı ábigerge túsetinbiz. Stýdent tátemizdi vokzaldan ýlap-shýlap kútip alǵan soń úıge kelip, daıyndaǵan konsertimizdi bastaıtynbyz.
Maııa tátem buǵan máz bolyp, rızashylyq belgisi retinde jolqapshyǵynan Ileniń alqyzyl gúlderinen jasalǵan gerbarıı men Tıan-Shan shyrshasynyń kepken búrshikterin úlestiretin. Sodan soń anasy Jamal ekeýi úlken shamadandy ashyp, apa-ájelerge úndi shaıyn, al bala-shaǵaǵa alma usynatyn. Almaty aportynyń ısi qandaı shirkin! Bireýin jeseń toıasyń da qalasyń. Bizder, balalar sonda Maııa ápkemizdi oqýdan emes, Almatydan bazarshylap kelgen jandaı kórip, qasynan shyqpaıtynbyz».
Joǵarydaǵy áńgimelerdi aıtqan Dámet bir sátke únsiz qaldy. О́ńinde: «Taǵy qandaı saýalyńyz bar? Surańyz?» degen oı bar edi. Men endi sózdi kóp sozbaı, suhbat sońyn myna bir nárseni anyqtaýmen aıaqtaýdy jón kórdim. Ol: «Manadan bergi aıtylǵan áńgimelerdi aıǵaqtap, kýálandyratyn resmı qujattar men anyqtama qaǵazdar bar ma? Maqalamyzǵa ózek etkeli otyrǵan keıipkerlerimizdiń beıbit kúnderde túsken sýretterin kimderden izdestirip tabýǵa, alýǵa bolady?» degen saýal edi.
– Jylbek aǵanyń Dybysbek atty inisi bolǵan, – dedi buǵan sergek jaýap qatqan áńgime ıesi. – Kezinde ol kisi de áskerge shaqyrylyp, soǵys jyldarynda Qyzyl armııanyń Qıyr Shyǵys jaqtaǵy rezervtik quramynda qyzmet atqarǵan. Otstavkadaǵy polkovnık edi. Mine, sol aǵaı 2009 jyly úıine shaqyryp alyp, Aǵadilovterge qatysty bir býma dúnıeni qolyma ustatty. «Osylar saǵan amanat. Jeke kitap etip shyǵar, qaraǵym», dedi. Sóıtti de ózi kóp uzamaı dúnıeden ótti.
Ýáde, paryz degen qıyn ǵoı. Tynbaı eńbektenýge týra keldi. Sóıtip júrip 2010 jyly «Partızan Jylbek pen Jamal» degen shaǵyn jınaqty shyǵarýǵa qol jetkizdim. Bul – qujattar men hattar jáne estelikter men sýretterden turatyn kitap. Tırajy – 150 dana. Sóz etip otyrǵan eńbek oblystyq mádenıet basqarmasynyń qoldaýymen jaryq kórdi. Qazir biz mine, dátke qýat dep osy jınaqty kóńilimizge medeý tutyp otyrǵan jaıymyz bar.
* * *
Qaıtyp kelemin...
* * *
...Qolymda Dámet bergen kitap. Ony jolda oqyp bitirip bola bere jan-jaǵyma qaradym. Shidertini artqa tastap, Ereımentaýǵa jaqyndap qalyppyz. Oıyma mynadaı ıdeıa keldi. Eger jazýshy Ádı Sháripovtiń «Partızan qyzy» shyǵarmasy aldaǵy ýaqytta memlekettik tapsyryspen jaryq kóretin bolyp jatsa, onda qolymyzdaǵy myna ómirlik faktiler jınaqtalǵan eńbekti birge qosyp shyǵaryp-aq jiberetin dúnıe. Sonda bular birin-biri tolyqtyryp, shyǵarmany beıbit kúnderdegi derektermen baıytyp turar edi.
Bul – bir. Ekinshi, bizdiń qazaq ádebıetinde keshegi 1941-1945 jyldarǵy qan qasap soǵysqa arnalǵan kitaptarǵa kórkem obraz, jıyntyq beıne retinde emes, jandy keıipker bolyp kirgen adamdar onsha kóp emes. Olar – Ǵabıt Músirepovtiń «Qazaq soldaty» romanyndaǵy Qaıroshtyń prototıpi Qaıyrǵalı Smaǵulov, Ázilhan Nurshaıyqovtyń «Aqıqat pen ańyzyndaǵy» Baýyrjan Momyshuly, «Ajal aýzynan...» sekildi óz shyǵarmasyna ózi keıipker bolǵan Qasym Qaısenov jáne Ádı Sháripovtiń «Partızan qyzy» povesindegi Aǵadilovter otbasy.
Osylardyń arasynda biz sóz etip otyrǵan Jylbek aǵa, Jamal apa, Maııa ápkemizdiń esimderi Pavlodar óńirinde qazir umytylýǵa taıaý. 2003 jyly týǵan-týystary qalalyq ákimdikke qaıta-qaıta qolqa salyp júrip, Dúısenov kóshesindegi partızan otbasy turǵan eski aǵash úıge memorıaldy taqta ornatypty. О́z kúshterimen. О́z qarajattarymen. 2016 jyly Baıanaýyl óńirindegi el aǵalarynyń kúshimen sondaǵy Birlik aýyly orta mektebine Jylbek Aǵadilovtiń esimin bergizipti. Budan basqa eshteńe joq.
Mýzeı desek boldy olar tek Astanadan ashylýy kerek degen uǵym bar bizde. Olaı emes. Bular óńirlerde de órken jaıýy tıis.Máselen Kókshetaýda Naıtıngeıl atyndaǵy soǵystaǵy medbıkeler men sanıtarlar mýzeıi bar. Muny eske alyp otyrǵanymyz, eger jergilikti bılik Pavlodardan «Qazaqstandyq partızandar» degen murajaı ashyp, ol Jylbek Aǵadilov esimimen atalsa, oǵan 1941-1944 jyldary Ýkraına, Belorýssııa, Iýgoslavııadaǵy qarsylasý qozǵalysyna qatysqan qazaqtardyń qujattary jınalsa, ónegeli is bolar edi. Sonda syn saǵattaǵy ómirleri úlken bir shyǵarmaǵa arqaý bolǵan, beıbit kúnde de erekshe eńbekteri bar bola tura ókimetke ótinish aıtpaǵan, eshteńe suramaǵan ǵazız jandardy umytpaıtyn bolamyz.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan»
PAVLODAR
Sýretterde: 1. Jylbek pen Jamal sábıleri Maııamen 2-shi Kletnıa partızan otrıady músheleri arasynda, 1943 jyl. 2.KazPI-diń 1-shi kýrs stýdenti Maııanyń ákesi Jylbekpen túsken sýreti, 1958 jyl. 3.Jazýshy Ádı Sháripov keıipkerleri Jamal apa, Jylbek aǵamen birge, 60-shy jyldar. (Sýretter D.Qarashashevanyń arhıvinen alyndy)